Кіріспе

Бесхалах, Бесхалах немесе Бешалах (בְּשַׁלַּח—ивритше «жібергенде» деген мағынада, сөзбе-сөз: «жібергенде»), парашадағы екінші сөз және бірінші ерекше сөз – еврейлердің Тора оқуының жылдық циклындағы он алтыншы апталық Тора бөлігі (פָּרָשָׁה, парашха) және Мысырдан шығу кітабындағы төртінші бөлім. Бұл – Мысырдан шығу 13:17–17:16. Осы парашада Перғауын ойын өзгертті және израильдіктердің соңынан қуды, оларды Қамысты теңізде тұтқындады. Құдай Мұсаға теңізді екіге бөлуді бұйырды, соның арқасында израильдіктер қашып құтыла алды, содан кейін теңізді мысырлық армияның үстінен жапты. Израильдіктер сондай-ақ манна мен таза судың кереметін бастан өткерді. Амалектер шабуыл жасады, бірақ израильдіктер жеңіске жетті. Параша – Тораның кітабында (Сефер Тора) 6423 еврей әрпінен, 1681 еврей сөзінен, 116 тармақтан және 216 жолдан тұрады. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі он алтыншы сенбі күні, қаңтар немесе ақпан айында оқиды. Парашада Израильдің Мысырдан құтқарылуы баяндалғандықтан, яһудилер Пасханың жетінші күні Тораның алғашқы оқуы ретінде Мысырдан шығу 13:17–15:26 бөлігін оқиды. Сондай-ақ, яһудилер Пурим күні Амалек туралы парашаның (Мысырдан шығу 17:8–16) бөлігін оқиды, ол Естер кітабында баяндалған Естер және яһуди халқының Хаманның яһудилерді өлтіру жоспарына қарсы жеңісін еске түсіреді. Естер 3:1 Хаманның Агагтың ұрпағы, яғни амалектіктерден тарағанын көрсетеді. Саналар 24:7 Агагты амалектіктермен байланыстырады. Бір мидраш бойынша, Ағаг патшаның Саул тұтқындағаннан кейін Самуил өлтіргенге дейін баласы болған және Хаман оның ұрпағы. Парашаның ерекшелігі – «Теңіз жырлары» (Песня моря), ол дәстүрлі түрде ерекше әуенмен орындалады және Тора кітабында кірпіш сияқты ерекше үлгімен жазылады. Оқылған сенбі күні Шаббат Шира деп аталады, себебі Теңіз жырларын кейде Шира (жыр) деп атайды. Кейбір қауымдастықтардың дәстүрінде бұл күні құстарды тамақтандыру және тұрақты дұғада Теңіз жырларын дауыстап оқу бар.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті оқылымға немесе עליות, алиотқа бөлінеді. Танахтың (Еврей Киелі кітабы) Масорет мәтінінде Бешалах парашасы сегіз "ашық бөлім" (פתוחה, петуха) бөліміне ие (шамамен абзацтарға тең, көбінесе еврей әрпімен қысқартылады: פ (пех)). Бешалах парашасы ашық бөлімдер ішінде "жабық бөлім" (סתומה, setumah) деп аталатын төрт қосымша бөлімге ие (еврей тіліндегі әрпімен қысқартылған: ס (samekh)). Бірінші ашық бөлім бірінші оқылымды бастайды. Екінші ашық бөлім бірінші оқылымның қалдығын және екінші оқылымның барлығын қамтиды. Үшінші ашық бөлім үшінші оқылыммен сәйкес келеді. Төртінші ашық бөлім төртінші және бесінші оқылымдарды қамтиды. Бесінші ашық бөлім алтыншы оқылыммен сәйкес келеді. Алтыншы және жетінші ашық бөлімдер жетінші оқылымды бөліп тұрады. Сегізінші ашық бөлім парашаны аяқтайтын мафтир (מפטיר) оқылымымен сәйкес келеді. Жабық бөлімдер төртінші және бесінші оқылымдарды, сондай-ақ бесінші және алтыншы оқылымдарды бөліп тұрады.

Бірінші оқу Шығ. 13:17 14:8

Бірінші оқылымда перғауын исраилдіктерді жібергенде, Құдай оларды Теңіз арқылы айналып жүруге басшылық етті. Мұса Жүсіптің сүйектерін олармен бірге алып кетті. Құдай күндіз бұлт бағанасымен, ал түнде от бағанасымен олардың алдында жүрді. Алғашқы ашық бөлім 13-ші тараудың соңында аяқталады. 14-ші тарауда Құдай Мұсаға исраилдіктерге кері қайтуға және теңіз жағасында орналасуға айтуын бұйырды, сонда перғауын исраилдіктердің тұтқынға түскенін ойшап, олардың соңынан қуады. Перғауын халық қашқандығын білген соң, ойы өзгеріп, олардың артынан шарықтармен қуып кетті. Бірінші оқылым осы жерде аяқталады.

Екінші оқылым Шығыс 14:9 14

Екінші оқылымда Перғауын исраилдіктерді теңіз жағасында қуып жетеді. Үлкен қорқынышқа ұшыраған исраилдіктер Құдайға жалбарып, Мұсаға шағымданды. Мұса халыққа: "Қорқыңдар, себебі Құдай сендер үшін күреседі!" - деді. Екінші оқылым және екінші ашық бөлім осы жерде аяқталады.

Үшінші оқылым:

Үшінші оқылымда Құдай Мұсаға таяғын көтеріп, қолын созып, теңізді екіге бөлуді бұйырды. Мұса солай істеді, сонда Құдай күшті шығыс желмен теңізді кері қайтарды, және израильдіктер құрғақ жермен өтіп кетті, сулар олардың оң және сол жағында қабырғалар құрып тұрды. Мысырлықтар оларды қуды, бірақ Құдай олардың арба дөңгелектерін тоқтатты, осылай оларды баяулатты. Үшінші оқылым және үшінші ашық бөлім осы жерде аяқталады.

Төртінші оқу Шығ. 14:26 15:26

Құдайдың бұйрығымен Мұса төртінші рет қолын созды, сонда су арбаларды, атты әскерді және барлық мысырлықтарды жапты. Мұса мен израильдіктер, содан кейін Мириям, Құдайға мадақ айтып ән шырқады, Оның атты және оның мінгенін теңізге тастағанын жырлады. Төртінші оқылым мен жабық бөлім осы жерде аяқталады.

Бесінші оқу Шығ. 15:27 16:10

Бесінші оқылымда израильдіктер үш күн бойы шөлде саяхаттап, су таппады. Марахқа келгенде, ащы суды іше алмағандықтан, Мұсаға шағымданды. Құдай Мұсаға суға лақтыру үшін бір ағаш көрсетті, және су тәтті болды. Құдай Мұсаға егер ол Құдайға құлақ салса және Құдайдың бұйрықтарын орындаса, онда Құдай израильдіктерге египеттіктерге жіберген аурулардың ешқайсысын бермейтінін айтты. Мұнда жабық бөлім аяқталады. Оқылымның жалғасында израильдіктер Елимдегі бұлақтар мен құрма ағаштарына саяхаттап, содан кейін Син шөліне келді және аштықтан Мұса мен Харонға шағымданды. Мұнда жабық бөлім аяқталады. Оқылымның жалғасында Құдай Мұсаға аспаннан нан жаудыратынын айтты, ал алтыншы күні одан екі есе көп жауады. Мұса мен Харон израильдіктерге олар Құдайдың даналығын көретінін айтты, себебі Құдай олардың Құдайға қарсы шағымдарын естіді, және израильдіктер Құдайдың даналығын бұлтта көрді. Бесінші оқылым және төртінші ашық бөлім осымен аяқталады.

Алтыншы оқу Шығ. 16:11 36

Алтыншы оқылысында Құдай олардың шағымдануын естіді. Кешке лагерьті бөденелер жауып, таңертең жерді жұқа, қабыршақты манна, көк мұз сияқты жапты. Израильдіктер қажеттісінше жинады; көп жинағанға артық болмады, ал аз жинағанға жетіспеді. Мұса оларға таңертеңге ешқайсысын қалдырмауды бұйырды, бірақ кейбіреулері қалдырды, ол шіріп, құрттанып, жаман иіс шығарды. Алтыншы күні олар екі есе көп тағам жинады, Мұса оларға артығын ертеңге сақтап қоюды бұйырды, ол келесі күні, сенбіде бұзылмады. Мұса оларға сенбі күні жазықта манна таба алмайтындарын айтты, бірақ кейбіреулері іздеуге шықты, бірақ ештеңе таппады. Жабық бөлім осы жерде аяқталады. Оқудың жалғасында Мұса маннадан бір құтыны ұрпақтарға сақтап қоюды бұйырды. Израильдіктер 40 жыл бойы манна жеді. Алтыншы оқылыс және бесінші ашық бөлім 16-тараудың соңында аяқталады.

Жетінші оқу Шығ. 17:1 16

Жетінші оқылымда, 17-тарауда, израильдіктер Рефидимде орналасқанда, су болмады және халық Мұсамен дауласып, оларды неге шөлге өлтіру үшін әкелгенін сұрады. Құдай Мұсаға Хореб тауындағы тасқа соққымен ұрып, су шығаруды бұйырды. Олар сол жерді Масса (сынақ) және Мериба (дау) деп атады. Алтыншы ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқылымның жалғасы келесідей: Амалек Рефидимде Израильге шабуыл жасады. Мұса төбеде Құдайдың таяғымен тұрды, және Мұса қолын көтергенде Израиль жеңіске жетті, ал қолын түсіргенде Амалек жеңіске жетті. Мұса шаршағанда тасқа отырды, ал Аарон мен Хур оның қолын демеп тұрды, сосын Йешуа шайқаста Амалекты жеңді. Жетінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Парашаны аяқтайтын мафтир оқылымында, жетінші оқылым, сегізінші ашық бөлім және параша осы жерде аяқталады. 1 жыл 2 жыл 3 жыл2023, 2026, 2029 . .2024, 2027, 2030 . .2025, 2028, 2031 . Оқу13:17–15:2614:15–16:1014:26–17:16113:17–2214:15–2014:26–15:21214:1–414:21–2515:22–26314:5–814:26–15:2115:27–16:10414:9–1415:22–2616:11–27514:15–2015:27–16:316:28–36614:21–2516:4–717:1–7714:26–15:2616:8–1017:8–16Maftir15:22–2616:8–1017:14–16

Мысырдан шығу 15-тарау

Еврей Киелі кітабында Мысырдан шығу кітабының 15:1–18-де баяндалған Теңіздегі оқиғалар Забур 66:6, 77:17–21, 78:13, 114:3; және Ишая 51:9–10, 63:11–13 (сондай-ақ басқа да жерлерде) қайта-қайта еске алынатынын атап өткен Реувен Хаммер, Киелі кітаптың осы оқиғаларды "Құдайдың таңғажайып құтқаруының куәсі ретінде" қарастырғанын айтты.

Мысырдан шығу 16-шы тарау

Мысырдан шығу 16:22–30 демалыс күні туралы айтады. Зерттеушілер еврей жазбаларында демалыс күнін сақтау туралы нұсқау 12 рет қайталанатынын көрсетеді. Тек қана, Жаратылыс 2:1–3-те жаратылыстың жетінші күні Құдай өз Жұмысын аяқтап, демалды, жетінші күнді батамен сүйіп, қасиетті еткені айтылады. Демалыс күні Он Буйрықтың бірі. Мысырдан шығу 20:8–11 демалыс күнін еске алуға, оны қасиетті етуге және ешқандай жұмыс істемеуге, сондай-ақ өз бағынышындағылардың жұмыс істемеуін қамтамасыз етуге бұйырады, себебі алты күнде Құдай аспан мен жерді жаратты, жетінші күні демалды, демалыс күнін батамен сүйіп, қасиетті етті. Сандар 5:12–15 демалыс күнін сақтауға, оны қасиетті етуге және ешқандай жұмыс істемеуге, сондай-ақ өз бағынышындағылардың жұмыс істемеуін қамтамасыз етуге, осылайша бағыныштыларының да демалуына мүмкіндік беруге, және израильдіктердің Мысыр елінде құл болғандарын еске алуға, ал Құдай оларды зор күшпен және созылған қолмен шығарғанын еске алуға бұйырады. Мысырдан шығу 16:22–30 эпизодында, Мұса израильдіктерге демалыс күні – қасиетті демалыс күні екенін айтты; демалыс күні алдында дайындалатын тағамды пісіріп, демалыс күніне азық-түлік жинау керек. Сондай-ақ Құдай Мұсаға жетінші күні ешкімнің өз үйінен шығуына рұқсат бермеуді бұйырды. Мысырдан шығу 31:12–17-де, Мұсаға Екінші Тас Тақталарды беруден бұрын, Құдай израильдіктерге демалыс күнін ұрпақтан ұрпаққа сақтап, орындауға бұйырды, бұл Құдай мен Израиль ұлдары арасындағы белгі ретінде мәңгілікке дейін болады, себебі Құдай алты күнде аспан мен жерді жаратты, ал жетінші күні демалды. Мысырдан шығу 35:1–3-те, Патшалық шатыры туралы нұсқауларды беруден бұрын, Мұса израильдіктерге демалыс күні жұмыс істемеу керектігін қайтадан айтты, демалыс күні от жағуға болмайтынын нақтылады. Леуіліктер 23:1–3-те Құдай Мұсаға халыққа демалыс күні туралы нұсқауды қайталауды бұйырды, демалыс күнін қасиетті жиын деп атады. Пайғамбар Ишая Ишая 1:12–13-те күнәнің демалыс күнімен үйлеспейтінін үйретті. Ишая 58:13–14-те пайғамбар демалыс күні іске аспайтын немесе іске қатысты сөздерден аулақ болса және демалыс күнін қуанышпен қарсы алса, Құдай оларды жердің биік жерлеріне көтеріп, Яқуптың мұрасымен тойдыратынын үйретті. Ишая 66:23-те пайғамбар болашақта барлық адамдар Құдайға құлшылық ету үшін демалыс күнінен демалыс күніне келетінін айтты. Пайғамбар Иеремия Иеремия 17:19–27-де Иерусалимнің тағдыры халықтың демалыс күні жұмыс істемеуіне, үйлерінен тыс және қала қақпалары арқылы жүк көтермеуіне байланысты екенін үйретті. Пайғамбар Езекиел Езекиел 20:10–22-де Құдайдың израильдіктерге Құдайдың демалыс күндерін бергенін, бұл Олардың арасындағы белгі болу үшін болғанын айтты, бірақ израильдіктер Құдайға қарсы шығып, демалыс күндерін жеңілдеп, Құдайды ашуландырып, Құдайдың ашуын төкті, бірақ Құдай Өзінің қолын тоқтатты. Нехемия 13:15–22-де Нехемия демалыс күні шарап сығу машиналарын таптап жатқан және демалыс күні Иерусалимге түрлі жүктерді әкеліп жатқан адамдарды көрді. Сондықтан демалыс күні қараңғы түскенде, ол қала қақпаларын жабылып, демалыс күнінен кейін ғана ашылуын бұйырды және леуіліктерге демалыс күнін қасиетті ету үшін қақпаларды күзетуді тапсырды.

Мысырдан шығу 13 - тарау

Раввин Исмаилдің Мехильтасы «Құдай оларды филистиндердің жерімен алып бармады, бірақ ол жақын болса да» (Шығу 13:17) деген сөздерді Құдайдың израильдіктердің Мысырға қайтуына жақын болатын жолды мойындағанын түсіндірді. Бір мидраш «Құдай халықты жетелеп жүрді» (Шығу 13:17) деген сөздерді үй сатып алып, сою үшін емес, үй шаруашылығына мал алатын саудагермен салыстырды. Саудагердің үйі сою орнына жақын болғандықтан, ол жаңа сиырды басқа жолмен үйіне апаруды жөн көрді, өйткені егер ол сиырды сою орнынан өткізсе, қанды көрсе, қорқып қашып кетуі мүмкін еді. Сол сияқты, Газа, Ашкелон және филистиндердің жерінің тұрғындары Мысырдан шыққан израильдіктерге қарсы көтерілуге дайын болғандықтан, Құдай израильдіктердің шайқасты көрмеуін қалады, әйтпесе олар Мысырға қайтып кетеді. Құдай «Егер соғысты көрсе, өкініп, Мысырға қайта оралады» (Шығу 13:17) деп айтқандай, Құдай оларды басқа жолмен алып кетті. Раввин Иосеф бен Ханина Құдайдың израильдіктерді филистиндердің жері арқылы алып бармағанын (Шығу 13:17-де айтылғандай) Әбумелехтің немересінің әлі тірі болғанын және Құдайдың израильдіктердің Ыбырайымның «оны, ұлын және немересін алдамау» (Жаратылыс 21:23-24) сертін бұзуын қаламағанын үйретті. Раввиндер Бараитада 8 күндік Пасха мерекесінде яһудилердің Тораның Пасхаға қатысты әртүрлі үзінділерін оқитынын айтты. Сондықтан яһудилер Пасханың жетінші күні Шығу 13:17-15:26 және хафтара ретінде 2 Самуил 22:1-51 тармақтарын оқиды. Бір мидраш Шығу 13:18-ді ойлап тапқан аударма арқылы Құдайдың шөлде израильдіктердің шағымдануына қалай жауап бергенін бейнеледі. Мидраш айтқандай, Құдай израильдіктерге: «Егер патша шөлге барса, онда ол өз сарайындағыдай жеңілдік, тамақ және сусын таба ма?» деп сұрады. Бірақ Мидрашқа сәйкес, израильдіктер Мысырда құл болған, ал Құдай оларды сол жерден алып шығып, патшалар төсегіне жатқызған. Мұны растау үшін Мидраш Шығу 13:18-ді қайта оқыды: «Ал Құдай халықты айналасына алып барды (וַיַּסֵּב, vayaseiv) шөл даланың жолымен», оқып, וַיַּסֵּב, vayaseiv, Құдай оларды «жатуға» (осы түбірді пайдалану) патшалар сияқты төсектерінде жатқызды. Раввин Исмаилдің Мехильтасы Шығу 13:18-де «жарақтанған» (חֲמֻשִׁים, chamushim) деп аударылған сөзді Мысырдағы израильдіктердің бестен біреуі ғана (חֲמִשָּׁה, chamishah) Мысырдан шыққанын білдіреді; және кейбіреулер 50-ден біреуі ғана шықты дейді; және басқалары 500-ден біреуі ғана шықты дейді. Мишна Шығу 13:19-ға сілтеме жасап, Құдайдың адамға оның басқаларға қалай қараса, солай қараса (құдайдың әділеттілігі) деген тұжырым жасайды. Жаратылыс 50:7-9-да айтылғандай, Жүсіп әкесі Яқыпты жерлеуге лайық болды және оның ағаларының ешқайсысы одан жоғары емес еді, сондықтан Жүсіптің сүйегіне Мұсаның күтім жасауына лайық болды (Шығу 13:19). Мұсаның да мәртебесі соншалық зор еді, оған Құдайтан басқа ешкім қамқорлық жасамады, өйткені Құдай Мұсаны жерледі (Құдай сөзі 34:6). Сол сияқты, Тосефта Шығу 13:19-ға сілтеме жасап, Жүсіптің Яқыпты жерлеуге лайықты екендігін, сондықтан Мұса ғана Жүсіптің сүйегін күтіп-ұстауға көңіл бөлді. Мұнан кейін Тосефта израильдіктердің қалғандары олжамен айналысып, ал Мұса бір бұйрықты орындаумен айналысып жүргенін түсіндірді. Израильдіктер Мұсаның Жүсіптің сүйегін жинап жатқанын көргенде, оны да алып кетіп, басқалардың орнына биік орындағылардың қолына тапсырып, Жүсіпке құрмет көрсетулері керек деген қорытындыға келді. Тосефта Шығу 13:19 тармағын келтіріп, «Мұса Жүсіптің сүйегін өзімен бірге алып» леуиліктердің қосына кіргендей, мәйітке жанасып арамданған адам - тіпті мәйітке қол тигізген адам - ғибадатхананың басына кіре алады деп үйретті. Бір мидраш Мұсаның Жүсіптің сүйегін алып, бастаған ісін аяқтауды қалай бастағанын, бірақ оны аяқтай алмағанын айтып, бастаған ісін аяқтау туралы өсиетті суреттеді. Құдай сөзі 30:11-14 оқылады: «Бүгін мен сендерге мына өсиеттерді тапсырамын. Бір мидраш «жүрек» пен «ауыз» деген сөздерді өсиетті орындаудың басталуы мен аяқталуын бейнелеу үшін түсіндірді. Осылайша, Құдай сөзі 30:11-14 оқып, басталған жақсы іс-әрекетті аяқтау туралы ескерту жасады. Осылайша, рабби Хия бар Абба, егер адам бір істі бастаса, бірақ оны аяқтамаса, ол әйелін және балаларын жерлейді. Мидраш бұл тұжырымға Яһуданың тәжірибесін келтіреді, ол өсиетті бастады, бірақ оны аяқтамады. Жүсіп ағаларына келгенде, олар оны өлтірмекші болды. Жаратылыс 37:20-да: «Енді жүріңдер, оны өлтірейік», - делінген. Бірақ Яһуда оларға жол бермеді. Жаратылыс 37:26-да: «Ағамызды өлтіргенімізден не пайда?» - деп жазылған. Олар оған мойынсұнатын, себебі ол олардың басшысы еді. Егер Яһуда Жүсіптің ағаларына: «Жүсіпті әкесіне қайтарыңдар», - десе, олар да оған құлақ қоятын еді. Сондықтан Яһуда өсиетті (Жүсіпке жасалған жақсылық) бастады, бірақ оны аяқтамады, сондықтан ол әйелін және екі ұлын жерледі (Жаратылыс 38:12: «Шуаның қызы, Яһуданың әйелі қайтыс болды», және Жаратылыс 46:12: «Эр мен Она канды жерде қайтыс болды»). Тағы бір мидраш Құдай сөзі 30:11-14-тегі «жүрек» және «ауыз» сөздерін өсиетті орындаудың басталуы мен аяқталуын бейнелеу үшін оқып, рабби Леви Хама бар Ханинаның атынан айтты, егер адам бір өсиетті бастаса, бірақ оны аяқтамаса, екінші адам келіп оны аяқтаса, онда ол оны аяқтаған адамға жатқызылады. Мидраш Мұсаның Жүсіптің сүйегін алып, бастаған өсиетін, Шығу 13:19-да айтылғандай, «Мұса Жүсіптің сүйегін өзімен бірге алып кетті» деп келтіріп, осыны суреттеді. Бірақ Мұса Жүсіптің сүйегін Израиль жеріне әкелмегендіктен, өсиетті аяқтағандарға жатқызылады, олар оны жерледі, Жошуа 24:32-де айтылғандай: «Жүсіптің сүйегін, израильдіктер Мысырдан әкелген, олар Шехемде жерледі». Жошуа 24:32-де «Мұса Мысырдан әкелген» делінген жоқ, бірақ «Израильдіктер Мысырдан әкелген» делінген. Мидраш түсіндіргендей, олар Жүсіптің сүйегін Шехемде жерлеуіне себеп, кейбір ұрылар шарап ыдысын ұрлап, иесі оларды тапқанда, олар шарапты ішіп болғаннан кейін ыдысты өз орнына қайтаруын талап етті. Сол сияқты, ағалар Жүсіпті сатқанда, ол Шехемде болды (Жаратылыс 37:13: «Израиль Жүсіпке: «Шехемде мал өріп жүрген ағаларың қайда?» деді»). Құдай ағаларға, олар Жүсіпті Шехемнен сатқандықтан, Жүсіптің сүйегін Шехемге қайтару керек екенін айтты. Израильдіктер өсиетті аяқтағандықтан, ол олардың атымен аталады, бұл Құдай сөзі 30:11-14-тің күшін көрсетеді: «Бүгін мен сендерге мына өсиеттерді тапсырамын. Олар сендердің аузыңда және жүректеріңде жақын». Рабби Иосеф Галилейлік «өлімге ұшыраған адамның денесінен ластанған адамдар, сол күні Пасханы тойлай алмайды» (Сандар 9:6) деген сөздер Жүсіптің табынының көтерілгендері болды, Жаратылыс 50:25 және Шығу 13:19-да көрсетілгендей. Олардың мұны жасауы бір діни міндетпен айналысқан адам басқа міндеттен босатылатынына дәлел болды. Тосефта Шығу 13:22-ні «күндізгі бұлт тірегі, түндегі от тірегі халықтың алдынан кетпеді» деп оқып, күндіз қызмет еткен адам түнде қызмет еткен адамның жұмысын аяқтады және түнде қызмет еткен адам күндіз қызмет еткен адамның жұмысын аяқтады дегенді үйретті. Тосефта сондай-ақ Құдайдың израильдіктерге шөлде жеті бұлт бергенін айтты - олардың оң жағында біреуі, олардың сол жағында біреуі...

Мысырдан шығу кітабының 14 - тарауы

Ишая 43:12-де: «Мен жарияладым, мен құтқардым, мен хабарладым», – делінген. Мидраш бойынша, Құдай Мысырға исраилдіктердің қашқанын «жариялаған», олар естіп, олардың соңынан қуа жөнеп, теңізге батып кетсін деген ниетпен. Бұл туралы Мысырдан шығу кітабының 14:5-тарауында айтылған: «Египет патшасына халық қашып кеткенін хабарлады». Құдай «құтқарды», – делінген Мысырдан шығу кітабының 14:30-тарауында. Ал Құдай бүкіл әлемге «хабарлады», Мысырдан шығу кітабының 15:14-тарауында былай делінген: «Халықтар естіп, дірілдеді». Мидраш бойынша, құлдың қожайыны құлы қашқанда жылайды, ал құл бостандыққа шыққанда қуанады. Сондықтан, мысырлықтар исраилдіктер қашқанда жылап-сықтады (Мысырдан шығу кітабы 14:5). Ал исраилдіктер бостандыққа шыққанда ән шырқады. Мысырдан шығу кітабының 14:6-тарауында: «Ол өзінің соғыс күймесін дайындады», – делінген. Мидраш бойынша, бұл Фараонның өзі күймесін дайындағанын көрсетеді. Мидраш сондай-ақ, Фараонның зор ашуы табиғи тәртіпті бұзғанын айтады. Иерусалим Талмудындағы Бараита Мысырдан шығу кітабының 14:6-тарауында үш атпен күймелер туралы айтылса, Жаратылыс кітабының 41:43-тарауында екі атпен күймелер туралы айтылған. Бараиталар Жүсіп заманында күймелерді екі ат тартса, кейін Фараон үш атпен тартатын күйме жасады деп түсіндіреді. Бараита сондай-ақ, Рим империясы төрт атпен тартатын күймелер жасағанын айтады. Раббан Гамалиел мысырлықтардың исраилдіктердің соңынан Қызыл теңізге дейін қуа жөнеп, олардың артында орналасқанын айтты. Жаулары артында, ал алдарынан теңіз жағалап тұрды. Исраилдіктер мысырлықтарды көргенде қатты қорқып кетті. Исраилдіктер Мысырдың барлық жексұрын нәрселерін тастап, шын жүректен өкініп, Құдайға сиынды. Бұл туралы Мысырдан шығу кітабының 14:10-тарауында былай делінген: «Фараон жақындағанда, исраилдіктер көздерін көтере түсіп: «Бұлар не істеп жатыр?» – деп сұрады». Мұса исраилдіктердің қайғы-қасіретін көріп, олар үшін дұға етті. Құдай Мұсаға былай деп жауап берді: «Исраилдіктерге былай де: алға қарай өрлеп барыңдар!» Бір Бараитада рабби Юда исраилдіктердің Құдайды он сынақпен сынағанын айтады: екі рет теңізде, екі рет суда, екі рет маннамен, екі рет бұршақпен, бір рет алтын бұзаумен, тағы бір рет Паран даласында. Гемарада айтылғандай, теңіздегі екі сынақтың бірі Мысырдан шығу кітабының 14:11-тарауында жазылған. Онда исраилдіктер: «Мысырдан қабір болмағандықтан, бізді шөл далада өлуіміз үшін алып кеттіңіз бе? Сен бізді Мысырдан алып шығып, не істедің?» – деп сұрады. Иерусалим Талмудында Мұсаның Мысырдан шығу кітабының 14:13–14-тарауында наразы исраилдіктерге төрт рет былай деп жауап бергені жазылған: «(1) Қорықпаңдар, тыныш тұрыңдар, және Жаратқан Иенің бүгін сендер үшін жасайтын құтқарылуын көріңдер; (2) бүгін көрген мысырлықтарыңды енді қайтып ешқашан көрмейсіңдер. (3) Иеміз сендер үшін шайқасады, және (4) сендер үндемейсіңдер». Иерусалим Талмудында исраилдіктер теңіз жағасында төрт топқа бөлінгені айтылған. Бір топ: «Бізді теңізге лақтырып жіберіңіздерші», – деді. Екінші топ: «Египетке қайта оралайық!» – деді. Үшіншісі: «Оларға қарсы соғысайық!» – деді. Төртінші топ: «Оларға қарсы айқайлайық!» Мұса (ғ.с.) былай деді: «Қорықпаңдар, берік тұрыңдар, Жаратқан Иенің құтқаратындығын көрейік!» Мұса пайғамбар (Таурат 14:13) «Египетке қайта оралайық» деген топқа: «Бүгін көрген мысырлықтарды енді қайтып көрмейсіңдер» деген. Мұса пайғамбар (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) оларға: «Оларға қарсы соғысайық, Жаратқан Ие сендер үшін шайқасады!» – деп бұйырды. Мұса (ғ.с.) оларға: «Оларға қарсы айқайлайық!» – деп бұйырған еді. Раввин Меир исраилдіктер теңіз жағасында тұрғанда, кім бірінші болып теңізге кіретінін байқап, сонда жарысып отырды деп үйретті. Алдымен Бунямин руы аттанды, Забур 68:28-де былай делінген: «Бұнда Бунямин, кіші, оларды (родэмді) басқарады», – делінген. Сонда Яһуданың әміршілері оларға таспен атқылады. Забур 68:28-де: «Иудеяның әміршілері өз кеңесін (ригмат) жасады», – делінген. Осы себепті Құдай ғибадатханасының жерін Бенжаминге беруге лайық еді. Раввин Яһуда рабби Меирге шын мәнінде ешбір тайпа теңізге бірінші болып түсуге дайын емес екенін айтты. Сонда Нахшон бен Аминадав алға шығып, бірінші болып теңізге түсіп, Забур 69:2–16-да: «Құдай, мені құтқара гөр, сулар жанымды жауып тұр. Мен терең батпаққа батып, тұрып қалуға мүмкіндік жоқ. Мені су басудан, терең судың мені жұтып алуынан сақтай гөр!» – деп дұға етеді. Мұса сол кезде мінажат етіп отырғанда, Құдай оған Мысырдан шығу кітабының 14:15-тарауындағы сөздерге ұқсас сөздер айтты: «Менің жақын достарым теңізде батып бара жатыр, ал сен Мен алдында дұғаңды ұзартасың ба?» Мұса Құдайға: «Әлемнің Раббы, мен не істей аламын?» – деп сұрады. Құдай Мысырдан шығу кітабының 14:15–16-тарауындағы сөздермен жауап берді: «Исраилдіктерге былай де: алға қарай өрлеп барыңдар. Қолыңды теңізге созып, оны екіге бөліп жібер, сонда исраилдіктер құрлықпен теңіздің ортасынан өтеді». Нахшонның іс-әрекетінің арқасында Яһуда Израильде үстемдік құруға лайық болды, Забур 114:2-де былай делінген: «Яһуда Оның қасиетті жері болды, Израиль Оның билігі». Бұл осылай болды, өйткені Забур 114:3-де айтылғандай: «Теңіз оны көрді де қашты». Сондай-ақ, Мидраш Нахшонның осы есіммен аталғанын, өйткені ол теңіздің (нахшол) толқынына бірінші болып батқан еді, деп үйретті. Раввин Шимон бар Йохай Құдай Мұсаға Нахшон теңізде Құдайдың атын қастерлегендіктен, жаңадан салынған ғибадатханада алғашқы құрбандық шалуға оның лайық екенін айтқан деді, бұл туралы Сандар кітабының 7:12-тарауында жазылған. Сондай-ақ, Раввин Акива исраилдіктердің Қызыл теңізге кіруге асыққанда, сулар оларды жауып тастамас па деген қорқыныштан кері қайтқандарын айтты. Яһуда тайпасы Құдайдың атын қастерлеп, бірінші болып теңізге кірді, Забур 114:2-де былай делінген: «Яһуда Оның қасиетті жері болды (Құдайды қастерлеу үшін), Израиль Оның билігі». Мысырлықтар исраилдіктердің соңынан еріп баруға тырысты, бірақ сулар оларға қайта оралмас па деген қорқыныштан кері қайтты. Құдай олардың алдында биеге отырған адам түрінде пайда болды, бұл туралы Ән шары 1:9-да айтылған: «Фараонның күймесіндегі биеге». Фараонның аты оның биесін көрді де, ысылдап, оның соңынан теңізге жүгірді. Рабби (Юда ханзадасы) Мысырдан шығу кітабының 14:15-тарауында Құдай исраилдіктердің Құдайға деген сенімі теңізді екіге бөлуге жеткілікті себеп болғанын айтты. Олардың қорқыныштарына қарамастан, исраилдіктер Құдайға сеніп, Мұсаны осы шамаға дейін еріп келді. Рабби Акива Құдай Яков үшін теңізді Яковтың ұрпақтары үшін бөлгенін айтты, өйткені Жаратылыс кітабының 28:14-тарауында Құдай Яковқа: «Батысқа және шығысқа қарай тараласың», – деді. Рабби Элиэзер үшінші күні Құдай Жаратылыс кітабының 1:9-тарауында: «Сулар жиналсын», – дегенде, Қызыл теңіздің сулары қатып, Израиль тайпаларының санына сәйкес он екі жолға айналды. Және әрбір жолдың арасында судан қабырғалар жасалды, ал әрбір жолдың арасында терезелер болды. Исраилдіктер бір-бірін көре алды, және олар Құдайдың алдарынан жүріп бара жатқанын көрді, бірақ Құдайдың аяқтарын көрмеді, Забур 77:19-да айтылғандай: «Твои пути были в море, и тропы Твои в великих водах, и следы Твои не были известны». Рабби Элиэзер бір қызметшінің теңізде Ишая мен Езекиіл және пайғамбарлар көрмеген нәрсені көргенін айтты. Мидраш егіпеттіктерде алты күн қараңғылық болғанын, ал жетінші күн қараңғылығы теңіздің қараңғылығы болғанын айтады, Мысырдан шығу кітабының 14:20-тарауында айтылғандай: «Бұл жерде бұлт және қараңғылық болды, бірақ түнде оларға жарық берді». Сондықтан Құдай бұлттар мен қараңғылықты жіберіп, мысырлықтарды қараңғылыққа орады, бірақ исраилдіктерге жарық берді, өйткені Құдай...

Мысырдан шығу 15-тарау

Талмудта раввиндер, Шығу 15:1-де жазылған Исраилдіктердің Мұсамен бірге 15:1–19-дағы әнді қалай шырқағаны туралы әртүрлі түсіндірмелер берген. Раввин Акива Мұсаның бүкіл әнді орындағанын және исраилдіктердің одан кейін жетекші сөзбен жауап бергенін үйреткен, мысалы, ересек адам қауым үшін Халлелді (Забур 113–118) оқығанда және олар одан кейін жетекші сөзбен жауап берген (немесе кейбіреулер «Халлилуя» дейді). Мұса: «Жаратқан Иеге ән айтамын» десе, исраилдіктер: «Жаратқан Иеге ән айтамын» деп жауап берген. Содан кейін Мұса: «Ол ұлылықпен жеңіске жетті» десе, исраилдіктер тағы да: «Жаратқан Иеге ән айтамын» деп жауап берген. Раввин Елиезер, раввин Йосефтің ғалилеялық ұлы, Мұсаның әнді бір жолдан орындағанын және исраилдіктердің әр жолды қайталап жауап бергенін үйреткен, мысалы, кішкентай бала қауым үшін Халлел оқығанда және олар кішкентай баланың айтқандарын толығымен қайталаған. Мұса: «Жаратқан Иеге ән айтамын» десе, исраилдіктер: «Жаратқан Иеге ән айтамын» деп жауап берген. Мұса: «Ол ұлылықпен жеңіске жетті» десе, исраилдіктер: «Ол ұлылықпен жеңіске жетті» деп жауап берген. Раввин Нехемия Мұса бастап, исраилдіктер қайталап, содан кейін Мұса мен исраилдіктер бірге қалғанын айтқан, мектеп мұғалімі Синагогта Шма оқығандай. Гемарада үш түрлі түсіндіру бар: Раввин Акива, Шығу 15:1-дегі «деген» сөзі «Жаратқан Иеге ән айтамын» деген алғашқы сөйлемге қатысты екенін және бұл исраилдіктердің жалғыз жауабы болғанын айтқан. Раввин Елиезер, раввин Йосефтің ғалилеялық ұлы, «деген» сөзі әннің әрбір сөйлеміне қатысты екенін айтқан. Ал раввин Нехемия «жана сөйледі» деген сөз олардың бәрі бірге ән шырқағанын, ал «айту» Мұсаның бастағанын көрсетеді. Раввин Исмаилдің Мехильтасы Танахта 10 әнді санады: 1) исраилдіктер Мысырдағы алғашқы Пасхада айтқан ән, Ишая 30:29-да «Сіздерге арналған түнгі тойдағыдай ән айтылады» делінген; 2) Шығу 15-тегі Теңіз әні; 3) исраилдіктер шөлдегі құдық жанында шырқаған ән, Сандар 21:17-де «Содан кейін Исраил осы әнді айтты: «Жұмырт, құдық!» делінген; 4) Мұсаның соңғы күндерінде айтқан ән, 5 Мұса 31:30-да «Мұса Исраилдің бүкіл қауымының алдында осы әннің сөздерін айтты» делінген; 5) Ешуа 10:12-де «Жаратқан Ие аморлықтарды жеңген күні Жаратқан Иеге арнап ән шырқады» делінген; 6) Дебора мен Барактың шырқаған әні, 5:1-де «Дәуіт пен Абиноамның ұлы Барак» делінген; 7) Дәуіттің айтқан әні, 2 Самуил 22:1-де «Дәуіт Жаратқан Иеге осы әннің сөздерін айтты, Жаратқан Ие оны барлық жауынан және Саулдан құтқарып алған күні» делінген; 8) Соломонның оқыған әні, Забур 30:1-де «Давид үйінің арналуына арналған ән» делінген; 9) Йехошафаттың оқыған әні, 2 Тарихнама 20:21-де «Ол халықпен кеңесіп, әскер алдында Жаратқан Иеге ән шырқап, қасиеттілікпен мақтауға шақырды, «Жаратқан Иеге алғыс айтыңыз, Өйткені Оның мейірімі мәңгілік» деді» делінген; және 10) болашақта шырқалатын ән, Ишая 42:10-да «Жаратқан Иеге жаңа ән шырқаңыз, жердің соңынан Оны мақтаңыз» және Забур 149:1-де «Жаратқан Иеге жаңа ән шырқаңыз, қасиеттілер қауымында Оны мақтаңыз» делінген. Раввин Меир Бараитада Шығу 15:1-дің Торада өлгендердің қайта тірілуіне дәлел екенін үйреткен. Шығу 15:1-де: «Содан кейін Мұса мен Исраилдің балалары Жаратқан Иеге осы әнді айтып әндесін» делінген. «Шырқады» демей, «шырқайды» дейді, Мұса қайта тіріліп, әнді болашақта орындайды дегенді білдіреді. Бен Авай барлық нәрсе шарамен өлшенетінін айтқан. Мысырлықтар мақтанды және ұл балаларын өзенге лақтырып тастады, сондықтан Құдай мысырлықтарды теңізге лақтырып жіберді, Шығу 15:1-де «Жаратқан Иеге ән айтамын, өйткені Ол ұлылықпен жеңіске жетті, атты мінген ер адаммен теңгені теңізге лақтырып жіберді» делінген. (Бен Авай Мысырлықтар исраилдіктерді жеңіп, балаларын теңізге лақтырғандай, Құдай да мысырлықтарды теңізге лақтырып жеңіске жеткенін көрсету үшін Шығу 15:1-дегі «жеңіске жетті» деген екі сөзді оқыды.) Барайталар Шығу 15:2-дегі «Ол – менің Құдайым, мен Оны даңқтаймын» деген сөздерді адам Құдайдың алдында өзін даңқтап көрсетуі керек екенін үйреткен. Сондықтан Гемара Құдайға құрмет көрсету үшін, адам әдемі сукка, әдемі лулав, әдемі шофар, әдемі цицит және әдемі Тора түрмесін жасап, оны жақсы сиямен, жақсы қамыс қаламмен және шебер қаламгермен жазып, оны әдемі жібекпен орауы керек деп үйреткен. Абба Саул Шығу 15:2-дегі «Мен Оны даңқтаймын» (וְאַנְוֵהוּ, v'anveihu) деген сөзді «Мен Оған ұқсаймын» деп түсіндірген. Сондықтан біз Құдайға ұқсауға тырысуымыз керек деп ойлады Абба Саул. Құдай мейірімді және жанашыр болғандай, біз де мейірімді және жанашыр болуымыз керек. Шығу 15:2-дегі «Ол – менің Құдайым, мен Оны мақтаймын, менің әкемнің Құдайы, мен Оны даңқтаймын» деген сөздерді оқып, ғалилеялық раввин Йосеф тіпті жаңа туған және емшектегі балалардың бәрі Құдайдың қасымызда екенін (Шехина) көріп, Құдайды мақтады деп үйреткен. Раввин Меирдің айтуынша, тіпті анасының құрсағындағы ұрықтар да ән шырқады, Забур 68:27-де «Исраилдің қайнар көзінен, қауымнан Жаратқан Иеге...» делінген. Гемара сұрады, ұрықтар Құдайдың қасымызда екенін қалай көре алады? Раввин Танум жүкті әйелдердің қарны мөлдір болып, ұрықтар көре алатынын айтқан. Тосефта Шығу 1:22-ден мысырлықтардың тек Ніл суының арқасында Құдайдың алдында мақтан тұтқанын және сондықтан Құдайдың Шығу 15:4-те Фараонның көліктерін және әскерін Ақ теңізге лақтыру арқылы олардан кек алғанын түсіндірген. Абба Ханан Забур 89:9-дағы «Саған тең күшті кім бар, Әй, Құдай?» деген сөздерді: «Құдайға тең күшті кім бар, өзін ұстап тұруда күшті, Құдай Титуспен құрметсіздік пен ұятты естіп, үнсіз қалған?» деп түсіндірген. Раввин Исмаилдің мектебінде Шығу 15:11-дегі «Құдайлардың арасында Саған тең кім бар (אֵלִם, eilim)?» деген сөздерді «Үнсіздердің арасында Саған тең кім бар (אִלְּמִים, illemim)?» деп оқуға болатыны айтылды. (Титуспен құрметсіздікке қарсы Құдай үнсіз қалғандықтан). Мидраш Құдай төрт бағытты жаратқандай, Құдай да Өзінің тағына төрт періште – Михаил, Гавриил, Уриил және Рафаилды орнатты, Михаил Құдайдың оң жағында. Мидраш Михаилдың атын (Ми ка'эль, מִי כָּאֵל) Мұса қолданған екі сөзбен Құдайды мақтағандығы үшін алғанын айтқан. Исраилдіктер Қызыл теңізден өткенде Мұса Шығу 15:11-дегі «Кім Саған тең, Әй, Раббы?» деген сөздермен ән шырқады. Ал Мұса Тораны аяқтағанда, Есім кітабындағы 33:26-да «Жаратқан Иеге тең ешкім жоқ (ка'эль, כָּאֵל), о, Йешурун» деді. Мидраш «ми (מִי)» және «ка'эль (כָּאֵל)» сөздері бірігіп «Ми ка'эль (מִי כָּאֵל)» деген атты құрайды деді. Шығу 15:11-ді оқып, Пирке Де Рабби Элиезер исраилдіктер Құдайға періштелердің арасында Оған тең ешкім жоқ екенін айтқанын және сондықтан барлық періштелердің аттарында Құдайдың атының (אֱלֹהִים, Elohim) бір бөлігі бар екенін айтқан. Мысалы, Михаил және Гавриил аттарында «Эл» деген сөз бар. Пирке Де Рабби Элиезер Шығу 15:11-де исраилдіктер «Құдайлардың арасында Саған тең кім бар?» деп ән шырқағанда, Фараон олардан кейін Шығу 15:11-дегі «Кім Саған тең, қасиеттілікте даңқты, мақтауда қорқынышты, кереметтер жасайтын?» деген сөздерді айтқанын айтқан. Раввин Нехуния, Хаккананың ұлы, Фараонды тәубеге келгендігінің мысалы ретінде келтірді.

Мысырдан шығу 16-шы тарау

Гемарада Мұса кітабының 16-тарауының 4-тармағында маннаның «аспаннан түскен нан» ретінде келгені, ал Сандар кітабының 11:8-тармағында халықтың «одан нан пісіргені», яғни оны пісіру қажет болғаны, сондай-ақ халықтың «оны диірменге ұнтақтағаны», яғни оны ұнтақтау қажет болғаны туралы айтылған мәліметтердің қалай үйлесетіні сұралады. Гемара соңында маннаның әр түрлі адамдарға әртүрлі ныспен түсетінін айтады: ізгілерге нан түрінде, қарапайым халыққа пісіруді қажет ететін нан пісірілетін қамыр түрінде, ал бұзықтарға ұнтақтауды қажет ететін дәндер түрінде түседі. Гемарада Мысырдан шығу кітабының 16:31-тармағындағы «оның дәмі балмен араласқан пісірілген нан сияқты» деген сөздерді Сандар кітабының 11:8-тармағындағы «оның дәмі маймен пісірілген нан сияқты» деген сөзбен қалай салыстыруға болатыны сұралады. Раввин Йосе бен Ханина маннаның әртүрлі топтағы адамдарға әртүрлі дәмді болғанын айтады: нәрестелерге бал, жастарға нан, қарттарға май. Мишнада Мысырдан шығу кітабының 16:14-15-тарауындағы маннаның израильдіктерге Алланың әлемді жаратуды аяқтаған алғашқы жұма күні кешке жасаған 10 кереметтің бірі екені айтылады. Бір мидраш «бірақ олардың бірі таңға дейін қалды» деген сөздерді сенімсіздік танытқан адамдарға қатысты деп түсіндіреді. Раввин Шимон бен Лакиш (Реш Лакиш) оларды Датан мен Абирам деп атады, себебі Сандар кітабының 16:26-тармағында «адамдар» деген сөз Датан мен Абирамға қатысты қолданылған, сондықтан Мысырдан шығу кітабының 16:20-тармағындағы «адамдар» деген сөз де оларға қатысты болуы керек. Бір мидраш Мысырдан шығу кітабының 16:20-тармағындағы «сонда құрттар өсіп, шіріді» деген сөздерді оқып, алдымен құрттар шығып, содан кейін шіритін нәрсе бар ма деп сұрайды (яғни шіру құрттардан бұрын болады). Жауап жоқ болғандықтан, мидраш Құдайдың оларға күнә жасағандардың істерін көрсетіп, маннаны сақтап қалғысы келгенін айтады. Сондықтан Құдай сол түні көптеген құрттарды өсіріп, күнәкарлар кешке маннаның ескіргенін сезінбей, оны тастап кетпесін деген ниетпен. Мидраш кітабында Мұсаның оларға ашуланып, алтыншы күні әр адам үшін екі омер жинауды ұмытып кеткені айтылады. Олар алтыншы күні жинап алғаннан кейін, екі есе көп жинады. Мұсаның бұған қатысты айтқан сөздері Мысырдан шығу кітабының 16:22-тарауында келтірілген. Мидраш Мұсаның оларға (Мысырдан шығу кітабының 16:23-тарауында) «Бұл - Раббыңның айтқаны», «Мен айтқан» емес, Мұсаның ұмытқандығын айтқандығын атап өтеді. Сондықтан да Мидраш кітабында Құдай: «Қанша уақыт Менің өсиеттерім мен заңдарымды орындамауға қарсы боласыңдар?» деп сұрайды, Мұсаны да осылардың ішіне қосады (Мұса ашуына беріліп, Құдайдың бұйрығын ұмытпауы керек еді). Шаббат трактаты Мишнада, Тосефтада, Иерусалим Талмудында және Вавилон Талмудында Мысырдан шығу кітабының 16:23 және 29-тарауларында, 20:8-11; 23:12; 31:13-17; 35:2-3; Леуіліктер кітабының 19:3; 23:3; Сандар кітабының 15:32-36; және 5 Мойсей кітабының 5:12-тарауларында демалыс күнінің заңдарын түсіндіреді. Бір мидраш Мысырдан шығу кітабының 16:29-тарауындағы «Раббың сендерге демалыс күнін сыйлады» деген сөздерді оқып, неге «білу» деген сөзді «көр» деп жазғанын сұрайды. Мидраш кітабында Құдай израильдіктерге сенбейтіндер келіп, неліктен олар демалыс күнін дәл сол күні ұстағанын сұрағанда, израильдіктер оларға: «Мана демалыс күні түспейді, көріңдер» деп айта алатынын түсіндіреді. Раввин Акиваның «Әліппесінде» айтылғандай, Құдай Израильге Тораны бергенде, олар Тораны қабылдап, Құдайдың өсиеттерін орындаса, Құдай оларға мәңгілікке, Құдайдың иелігіндегі ең қымбат нәрсені – Келешек Әлемді сыйлайды. Израильдіктер осы дүниеде Келешек Әлемнің үлгісін көруді сұрағанда, Құдай: «Демалыс күні Келешек Әлемнің үлгісі» деп жауап берді. Бір мидраш 5 Мойсей кітабының 11:22-тарауындағы «Егер сендер осы өсиеттерді орындауға, Құдайларың Раббыңды сүюге, Оның барлық жолдарымен жүруге және Оған берік тұруға тырыссаңдар, онда Раббың осы халықтардың бәрін сендердің алдарыңнан қуып шығады. Сонда сендер өздеріңнен үлкен және күшті халықтарды иемденесіңдер» деген сөздердің қай өсиетке қатысты екенін сұрайды. Раввин Леви «бұл өсиет» Шманың (6 Мойсей кітабының 4-9-тараулары) оқуын білдіреді деп айтады, бірақ раббилер оның Тораның барлық ережелеріне тең келетін демалыс күнін білдіретінін айтады. Мишнадағы, Тосефтадағы, Иерусалим Талмудындағы және Вавилон Талмудындағы Эрувин трактаты Мысырдан шығу кітабының 16:29-тарауындағы рұқсат етілген шектерден тыс жүрмеу туралы заңдарды түсіндіреді. Бір бараита Ишаяның Мысырдан шығу кітабының 16:33-тарауындағы манна құмырасын, Мысырдан шығу кітабының 37:1-5-тарауларындағы сандықты, Мысырдан шығу кітабының 30:22-33-тарауларындағы майлау майын, Сандар кітабының 17:23-тарауындағы бадам мен гүлді Һаронның таяғын және 1 Самуил кітабының 6:8-тарауында діншілердің айтқан сөздеріндегі «Раббыңа құрбандық ретінде қайтарған алтын әшекейлеріңді сандықтың жанына қой» деген сөздерді айтады. Йосияның Деутерономия кітабының 28:36-тарауында «Раббың сені және сенің патшаңды білмейтін елге әкеледі» деген болжамды естігеннен кейін, сандықты жасырды, 2 Патшалар кітабының 35:3-тарауында айтылғандай, «Ол [Йосия] Раббыға адал Левилерге: «Салмон ұлы Давид патша салған үйге қасиетті сандықты апарып қойыңдар. Енді сіздердің иықтарыңызға салмақ түспейді. Раббыңа және Израиль халқына қызмет етіңдер» деді». Раввин Элеазар Йосияның сандықпен бірге майлау майын және басқа да заттарды да жасырғанын «Мысырдан шығу кітабының 16:33-тарауындағы маннаға қатысты «сонда» және Мысырдан шығу кітабының 30:6-тарауындағы сандыққа қатысты «сонда», Мысырдан шығу кітабының 16:33-тарауындағы маннаға қатысты «сақтау үшін» және Сандар кітабының 17:25-тарауындағы Һаронның таяғына қатысты «сақтау үшін», Мысырдан шығу кітабының 16:33-тарауындағы маннаға қатысты «ұрпақтарға» және Мысырдан шығу кітабының 30:31-тарауындағы майлау майына қатысты «ұрпақтарға» деген сөздердің ортақтығын ескеріп, осылай деді.

Мысырдан шығу 17-тарау

Раввин Натанның Авоты Есімдер кітабының 1:1-дегі жерлердің тізімін оқып, Құдайдың исраилдіктерді шөлде он сынақпен қалай сынағанын және олардың барлығынан сәтсіз өткесін, соның ішінде Шығу кітабы 17:3-тегі жағдайды көрсетті. Раввин Натанның Авоты Есімдер кітабының 1:1-дегі «жайлы дала» деген сөздерді олардың судың жетіспеуіне шағымданғандығын білдіру үшін түсіндірді, бұл туралы Шығу кітабы 17:3 хабарлайды. Раввин Ишмаелдің Мекхильтасында Раввин Элиезер исраилдіктер Массада егер Құдай олардың қажеттіліктерін қанағаттандырса, Оған қызмет ететінін, ал қанағаттандырмаса, қызмет етпейтінін айтты. Сондықтан Шығу кітабы 17:7 олардың «Мырзаны сынап, «Мырза біздің арамызда бар ма, жоқ па?» деген сөздерін» баяндайды. Мишнада Пурим күнінде синагогтарда яхудилер Шығу кітабы 17:8–16-ны оқитыны айтылған. Бір Мидраш, Киелі кітапта «адамдар» деген сөз қолданылған жерде әділ адамдар туралы айтылатынын үйретті, мысалы, Шығу кітабы 17:9-да: «Мұса Ешуаға: «Бізге ер адамдарды таңдап бер», – деді; 1 Самуил кітабы 17:12-де: «Ал ол адам Саулдың күнінде ескі адам болатын (сонымен қатар дана), адамдардың арасына келді (табиғаты бойынша олар сияқты)»; және 1 Самуил кітабы 1:11-де: «Бірақ сенің қызметшіңе ұрпақтарды, яғни адамдарды сыйла». Мишна Шығу кітабы 17:11-ге сілтеме жасайды, онда Мұса қолын көтергенде Израиль жеңіске жеткені және Мұсаның қолы соғысты бастады ма әлде тоқтатты ма деп сұрайды. Керісінше, Мишна осы аятты Израиль көкке қарап, жүректерін Құдайға бағыштағанда олар күшейе түсетінін, ал бағыштамаса, құлайтынын үйрету үшін оқыды. Мишнада Сандар кітабы 21:8-де бағанаға ілінген отты жылан да осылай әрекет етіп, ізраилдіктерді Құдайға қарауға бағыттап, күш бергенін үйретті.

Мысырдан шығу кітабының 14 - тарауы

Құдайдың Қиямет 14:4-тегі «Мен Перғауынның жүрегін қатайтамын» және Қиямет 4:21; 7:3; 9:12; 10:1, 20, 27; 11:10; және 14:8 және 17-дегі ұқсас мәлімдемелерін оқыған Маймонид, адамның осыншалықты үлкен күнә жасауы немесе осыншалықты көп күнә жасауы мүмкін екенін, соның салдарынан Құдай осы ерікті және білген амалдары үшін кешірім алу мүмкіндігін жоюға шешім қабылдайтынын түсінді. Сол себепті, күнә жасаған адам өкінуге келмейді, және одан қайтуға күші болмайды. Маймонид Исаия 6:10-да Құдайдың: «Бұл халықтың жүректерін майлы қылып, құлақтарын саңыра қылып, көздерін бүркеп көр. Әйтпесе олар көздерімен көріп, құлақтарымен естіп, жүректерімен түсініп, тәубеге келіп, шипа табар еді» деген сөздерін оқыды. Сол сияқты, 2 Патшалар кітабы 36:16-да былай делінген: «Олар Құдайдың елшілерін мазақтап, Оның сөздерін жек көріп, пайғамбарларын қорлап, Құдайдың қаһары оларға келгенше, енді қайтып құтқарыла алмады». Маймонид бұл аяттарды олар өз еріктерімен және соншалықты ауыр күнә жасады, сондықтан олар кешірім сұрауға лайық емес деп түсіндірді. Осылайша, Перғауын бастапқыда өз еркімен күнә жасап, оның жерінде тұратын яһудилерге зиян келтіргендіктен, Қиямет 1:10-да айтылғандай, «Оларға айлакерлікпен әрекет етейік» деп жоспарлағандықтан, Құдай Перғауынның жазасын алғанға дейін кешірім алуына тыйым салды, сондықтан Құдай Қиямет 14:4-те: «Мен Перғауынның жүрегін қатайтамын» деді. Маймонид Құдай Мұсаны Перғауынға яһудилерді жіберуін және тәубе етуін айту үшін жібергенін түсіндірді, өйткені Құдай Мұсаға Перғауынның бас тартатынын айтқан еді, себебі Құдай адамзатқа Құдай күнәкардан кешірімді алып қойса, күнәкар кешірім сұрай алмайды деп хабарлауға тырысты. Маймонид Құдай Перғауынның яһуди халқына зиян келтіруін бұйырған жоқ, керісінше, Перғауын өз еркімен күнә жасады, сондықтан ол кешірім алу мүмкіндігінен бас тартты. Бахья ибн Пакуда Алланың адамзатқа берген ең үлкен нығметі және Алланың бар екендігінің ең мықты дәлелі – Алланың адамзатқа берген Таурат және Алланың Өзінің қатысуын көрсетуі, Қиямет 14:31-де айтылғандай: «Израиль Иеміздің мысырлықтарға және халыққа жасаған ұлы ісін көрді, содан кейін халық Иемізден қорқып, Иемізге және Оның құлы Мұсаға сенді».

Мысырдан шығу 15-тарау

Бахья ибн Пакуда Шығыстар 15:26-ны келтіріп, табиғаттың Тораға қатысының құлдың қожайынына қатысымен ұқсас екенін, ал табиғат күштерінің Тораның үйретімімен үйлесімде жұмыс істейтінін дәлелдеді.

Мысырдан шығу 16-шы тарау

Бахия ибн Пакуда Аллаға сенген адамның, өмір сүру жолы тоқталғанда, жүрегімен: "Мені анамнан белгілі бір уақытта осы дүниеге әкелген, бұрын да, кейін де әкелмеген Алла, менің өмір сүруімді де белгілі бір уақытқа дейін тоқтата тұр, себебі Алла мен үшін ненің жақсы екенін біледі" деуі керек деді. Сол сияқты, егер оларға тек қана күн көріске жететін тағам жетсе, олар: "Бастапқыда ана сүтімен, қажетімше тамақтандырған, күн сайын менің жетерімше берген Алла, оны жақсырақ нәрсемен ауыстырғанша маған еш зиян келтірмеді. Менің сүтім уақтылы келгендіктен де зиян көрмедім, солайша қазір де, Алла менің тағамымды осы шектеулі мөлшерде жібергенінен еш зиян көрмеймін, өмірімнің соңына дейін" деуі дұрыс. Бахия олардың осылайынша сыйлыққа ие болатынын айтты, өйткені Алла Синай шөліндегі ата-бабаларымызға, осындай жағдайға түскендерге, Шығу кітабы 16:4-те: "Халық күн сайын шығып, сол күніне қажеттісін жинайды" деген бұйрық берді.

Мысырдан шығу 17-тарау

Ысқақ Абраванел Шығу кітабының 17:1–7 тарауларындағы Масса және Мериба туралы оқиғаны оқып, егер израильдіктердің ішуге суы жетпесе, шағымдануларының себептілігін айтты. Олар басшылары Мұсаға жүгінгеннен басқа кімге жүгінуі керек еді? Сондықтан Абраванел Шығу кітабының 17:7 тарауында олардың бұл іс-әрекеті неліктен "сынау" деп аталады деп сұрады, себебі бұл толығымен заңды және қажетті талап болып көрінеді.

Мысырдан шығу 13 - тарау

Моше Гринберг жазғандай, бүкіл Мысырдан шығу оқиғасын "құдайдың жалындаған көрінісінің қозғалысы" деп қарастыруға болады. Сол сияқты Уильям Пропп отты (אֵשׁ, esh) Құдайдың жер бетінде көріну құралы ретінде анықтады – Мысырдан шығу кітабының 3:2 аятындағы Жанулы Бұта, 13:21–22 және 14:24 аяттарындағы бұлт тірегі, Мысырдан шығу кітабының 19:18 және 24:17 аяттарындағы Синай тауының үстінде, және 40:38 аятындағы Палатқада.

Мысырдан шығу 16-шы тарау

1950 жылы консервативті иудаизмнің яһуди заңдары мен стандарттары жөніндегі комитеті былай деп шешті: «Автокөлікті пайдаланудан бас тарту – демалыс күнінің тыныштық және сергектік рухын сақтаудағы маңызды көмекші. Мұндай шектеу, сонымен қатар, отбасы мүшелерінің демалыс күні бірге болуына көмектеседі. Дегенмен, егер отбасы синагогдан (ғибадатханадан) тым алыс жерде тұрса, синагогка бару мақсатымен автокөлікті пайдалану еш жағдайда демалыс күнін бұзу деп есептелмеуі керек, керісінше, мұндай қатысу – біздің дінімізге адалдық таныту болып саналады. Халықтың өзгеретін қажеттіліктеріне жауап беретін, жандап тұратын және дамитын Халаха рухында біз демалыс күнінің ләззатын арттыру немесе мицва орындау кезінде жекелеген қиындықтарды азайту үшін демалыс күні электр шамдарын пайдалануға рұқсат етеміз». Барух Спиноза діннің тек биліктің күші арқылы заң күшін алатынын айтты. Сондықтан, Мұса пайғамбар келісімге дейін, яғни өз құқықтарын сақтап тұрғанда, демалыс күнін бұзғандарды жазалай алмады (Шығу кітабы 16:27). Бірақ ол келісімнен кейін (Сандар кітабы 15:36) жазалай алды, себебі барлық израильдіктер өздерінің табиғи құқықтарынан бас тартып, демалыс күні туралы ереже заң күшін алды.

Мысырдан шығу 17-тарау

Нехама Лейбовиц ізраилдіктердің Массада жасаған күнәсі – Құдайға сенудің мағынасы бар ма екенін білуге тырысу болды деп санайды. Лейбовиц ізраилдіктердің Құдай олардың арасында ма, жоқ па деп сұрауының қажеті болмағанын айтады, себебі олар бұл кезде Құдайдың мейірімділігінен бірнеше рет көрініс тапқан еді.

Апталық мақам

Апталық мақамда сефардтық яһудилер әр апта сайын қызметтердегі әндерді сол аптаның пашасының мазмұнымен байланыстырады. Бешалах парашасы үшін сефардтық яһудилер Мақам Ажамды қолданады, ол израильдіктердің теңізден өту кезіндегі қуаныштары мен әндерін еске түсіреді.

Киелі кітап

Жаратылыс 1:9–10 (Құдай құрғақ жерді ашу үшін суды бөліп алды); 14:7 (Амалектіктер); 36:12 (Амалек); 36:16 (Амалек); 50:24–26 (Жүсіптің сүйектері). Мысырдан шығу 4:21; 7:3; 9:12; 10:1, 20, 27; 11:10 (Фараонның жүрегін қатайтқан). Саналар 14:14 (от бағанасы). 5-Заң 2:30 (жүрек қатаюы); 5-Заң 15:7 (жүрек қатаюы); 5-Заң 25:17–19 (Амалектіктер). Ешуа 3:16–17 (сулар арқылы өту); 4:22–24 (сулар арқылы өту); 11:20 (жүрек қатаюы); 24:32 (Жүсіптің сүйектері). Ишая 56:6–7 (сенбі күнін сақтау); 66:23 (жалпыға ортақ сақталатын сенбі). Забур 9:6 (Құдай жауларының есімдерін жояды); 95 (Құдай "Қала", Шөл ұрпағы); 114 (Құдайдың теңізге билігі); 146:10 (Құдайдың мәңгілік билігі). Естер 3:1 (Ағагтық, Сандар 24:7 бойынша Амалек ретінде оқылады). Нехемия 9:12, 19 (от бағанасы).

Раби емес ерте кезеңдері

Езекиел трагедияшысы. Экзагоге. Б.з.б. 2 ғасыр. Аударған: Р. Г. Робертсон. "Ескі өсиеттің псевдоэпиграфалары" кітабы, 2-том: "Ескі өсиеттің" кеңейтулері мен аңыздар, даналық және философиялық әдебиет, дұғалар, Забурлар және Одалар, жоғалған Юдео-грек шығармаларының фрагменттері. Джеймс Х. Чарльзуорт редакциялаған, 816–19 беттер. Нью-Йорк: "Анкер" Киелі кітап, 1985 жыл. Римдіктерге 9:14–18. 1 ғасыр. (Перғауынның жүрегін қатайту). Еврейлерге 11:22 (Жүсіптің сүйектері); 11:28 (бірінші Пасха). 1 ғасырдың соңы. Аян 17:17. 1 ғасырдың соңы. (Жүректерді Құдайдың мақсатына өзгерту). Иосиф Флавий. "Яһудилердің ескілігі" 2:14:5–3:2:5. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, "Иосифтың еңбектері": толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған, 74–83 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987 жыл. Елшілердің істері 7:14–16. 2 ғасыр. (Жүсіптің сүйектері).

Классикалық раввиндік

Мишна: Шаббат 1:1–24:5; Эрувин 1:1–10:15; Рош ха-Шана 3:8; Мегилла 3:6; Сота 1:7–9; Санхедрин 10:1; Авот 5:6. 3 ғасыр. Мысалы, «Мишна: Жаңа аударма» кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 208–29 беттер; 304, 321, 449, 604, 686 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Тосефта: Шаббат 1:1–17:29; Эрувин 1:1–8:24; Сота 3:13; 4:2, 7; 6:3; 8:7; 11:2; 15:2; Санхедрин 12:10; Эдуйот 1:1; Келим Камма 1:8. Израиль жері, шамамен 250 ж.б. Мысалы, «Тосефта» кітабында: Еврей тілінен аударғанда, жаңа кіріспемен. Жақып Нойснер аударған, 1-том, 357–470, 841, 845–46, 855, 870, 878, 890 беттер; 2-том, 1187, 1245, 1577 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Рабби Исмаилдің Мехильтасы: 19:1–46:2. Израиль жері, 4 ғасырдың аяғы. Мысалы, «Мехильта, Рабби Исмаилдің айтуынша». Жақып Нойснердің аудармасы, 1-том, 125–72 беттер; 2-том, 1–36 беттер. Атланта: Scholars Press, 1988 жыл. Иерусалим Талмуды: Берахот 4б, 24а, 43б, 51а, 94б; Пеа 5а, 9б; Килаим 72б; Терумот 7а; Шаббат 1а–113б; Эрувин 1а–71а; Песахим 32а, 47б; Шекалим 2б; Сукка 28б; Бейтза 19а; Рош ха-Шана 21б; Таанит 3б, 12а; Мегилла 2а, 8а, 25а, 32а; Кетубот 30а; Недарим 12б; Сота 8б, 27б; Санхедрин 60б; Авода Зара 14б. Тиберия, Израиль елі, шамамен 400 ж.б. Редакторлар: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 1–3, 5, 7, 13, 16–19, 20, 22–26, 31, 33, 36, 45, 47 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2005–2020. Сондай-ақ, мысалы, «The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary». Жақып Нойснер редакциялаған, Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман аударған. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009. Раввин Симеонның Мехильтасы 2:2; 11:1; 15:4; 19:4–45:1; 48:2; 49:2; 50:2; 54:2; 61:2; 81:1. Израиль жері, 5 ғасыр. Мысалы, «Мехильта де Рабби Шимон бар Йохай». Уильям Дэвид Нельсон аударған, 7, 33, 50, 79–195, 214, 217, 228, 249, 279, 370 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 2006. Бабыл Талмуды: Берахот 4а, 5а, 20б, 27а, 33а, 39б–40а, 54а–б, 58а; Шаббат 2а, 23б, 28а, 87б, 103б, 114б, 118б, 133б; Эрувин 2а–105а; Песахим 47б, 67а, 85б, 87б, 117а, 118б; Йома 4б, 52б, 70а, 75а–б; Сукка 11б, 25а, 33а; Бейтза 2б, 15б; Рош ха-Шана 29а, 31а, 32б; Таанит 9а, 11а; Мегилла 7а, 10б, 14а, 18а, 30б–31а; Моэд Катан 25б; Чагига 5б, 13б–14а; Йевамот 13б, 72а; Кетубот 5а, 7б, 62б; Недарим 2б; Назир 2б, 45а; Сота 9б, 11а–б, 13б, 20б, 27б, 30б, 37а, 42б, 48а; Гиттин 20а, 56б; Киддушин 32а, 38а; Бава Камма 82а, 92а–б; Бава Меция 86б; Бава Батра 16б, 98а; Санхедрин 11а–б, 17а, 20б, 39б, 42а, 56б, 90а, 91б–92а, 93а, 95б, 96б, 98б, 99б, 101а, 106а, 110а; Маккот 8б; Швуот 15а; Авода Зара 2б, 4а, 11а, 24б; Хорайот 8б, 12а; Менахот 27а, 31б, 32б, 53а–б, 95а; Хуллин 14а, 89а, 135б; Арахин 15а–б; Керитот 5б. Сасанидтер империясы, 6 ғасыр. Мысалы, «Талмуд Бавли». Редакторлар: Исраэль Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Mesorah Pubs., 2006.

Орта ғасырлар

Шығыс Рабба 20:1–26:3. 10 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Шығу. Симон М. Лерман аударған, 3-том. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Раши. Комментарий. Шығу 13–17 тараулары. Трой, Франция, 11 ғасырдың аяғы. Мысалы, Раши. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және зерделенген. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 2-том, 143–204 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1994 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Рашбамның "Шығу туралы түсініктемесі: Аннотацияланған аударма" кітабында. Мартин И. Локшин редакциялап, аударған, 133–87 беттер. Атланта: Scholars Press, 1997 жыл. Яһуда Халеви. Кузари. 1:85–86; 3:35; 4:3. Толедо, Испания, 1130–1140 жылдары. Мысалы, Ехуда Халеви. Кузари: Израиль дінінің дәлелі. Генри Слонимскидің кіріспесі, 60, 167, 202–203 беттер. Нью-Йорк: Schocken, 1964 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. Франция, 1153 жыл. Мысалы, Ибн Езраның "Бес кітапқа түсініктемесі: Шығу (Shemot)". Аударған және түсіндірген: Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер, 2-том, 266–341 беттер. Нью-Йорк: "Menorah Publishing Company" баспасы, 1996 жыл. Маймонид. Мишне Тора: Хилхот Тешува, 3-тарау, 3-параграф. Мысыр. Шамамен 1170–1180 жылдары. Мысалы, Мишне Тора: Хилхот Тешува: Өкініш заңдары. Аударған: Элияху Тугер, 140–48 беттер. Нью-Йорк: Moznaim Publishing, 1990 жыл. Маймонид. Этика туралы сегіз тарау, 8-тарау. Мысыр. 12 ғасырдың аяғы. Мысалы, Маймонидтің этика туралы сегіз тарауы (Шемона Пераким): Психологиялық және этикалық трактат. Редакциялаған, түсіндірген және аударған: Жозеф I. Горфинкл, 95–96 беттер. Нью-Йорк: Columbia University Press, 1912 жыл. "Forgotten Books" баспасынан қайта басылды, 2012 жыл. Маймонид. Адасқандарға арналған нұсқаулық. Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Мұса Маймонид. Адасқандарға арналған нұсқаулық. Аударған: Майкл Фридландер, 18, 21, 26, 28, 30–31, 37, 58, 61, 107, 203, 210, 213, 271, 305, 324, 326, 339, 349, 383 беттер. Нью-Йорк: Dover Publications, 1956 жыл. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Хизкуни: Тораға түсініктеме. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 2-том, 442–477 беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013 жыл. Нахманидтер. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсініктеме. Аударған: Charles B. Chavel, 2-том, 176–248 беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1973 жыл. Зохар 2:44а–67а. Испания, 13 ғасырдың аяғы. Мысалы, Зохар кітабында. Аударған: Harry Sperling және Maurice Simon. 5 томдық. Лондон: "Сончино" баспасы, 1934 жыл. Бахья бен Ашер. Тораға түсініктеме. Испания, 14 ғасырдың басында. Мысалы, Мидраш Раббину Бачья: Рабби Бачья бен Ашердің Тораға түсініктемесі. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 921–1022 беттер. Иерусалим: Lambda Publishers, 2003 жыл. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Тораға түсініктеме. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Бағал Хатурим Хумаш: Шемос/Шығу. Аударған: Eliyahu Touger; редактор: Avie Gold, 2-том, 653–711 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 2000 жыл. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақты байлау). 15 ғасырдың аяғы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхақ: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Аударған және қысқарған: Eliyahu Munk, 1-том, 367–394 беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 2-том: Шемос / Exodus. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 173–219 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Ыбырайым Саба. Зерор ха Мор (Мырра түйіршігі). Фес, Марокко, шамамен 1500 жылы. Мысалы, "Тзрор Хамор: Тораға түсініктеме" (Tzror Hamor: Torah Commentary) - рабби Авраам Сабаның. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 968–1019-бет. Иерусалим, Ламбда баспасы, 2008. Обадия Бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Аударма және түсіндірме жазбалар Raphael Pelcovitz, 346–71 беттер. Бруклин: "Мезора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 429–69-бет. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000. Шломо Ефрем Лунцшиц. Кли Якар. Люблин, 1602 жыл. Мысалы, Кли Якар: Шемос. Элиу Левин аударған, 1-том, 195–256-беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2002. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Жазушы: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешелдің шығармасында. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 142–59 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004. Томас Хоббс. Левиафан, 3:34, 36. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсонның редакциясында басылып шыққан, 437, 457-беттер. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттарда. немесе Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 2-том, 573–623-бет. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Мұса Мендельсон. Сефер Нетивот Хашалом ("Биур", "Аңдау"). Берлинде, 1780–1783 жж. Мұса Мендельсон: Иудаизм, христиандық және Киелі кітап туралы жазбалар. Миха Готлиб редакциялаған, 211–15-бет. Уолтем, Массачусетс: Брандейс университетінің баспасы, 2011. Мұса Мендельсон. Иерусалим, § 2. Берлинде, 1783 жыл. Иерусалимде: немесе діни билік пен иудаизм туралы. Алан Аркуш аударған; кіріспе мен түсініктеме Александр Альтманн, 100-бет. Хановер, Нью-Гэмпшир: Брандейс университетінің баспасы, 1983. Бресловтық Нахман. Ұстаздық. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. Ребе Нахманның Торасында: Бреслов апталық Тора оқу туралы түсінік: Еврей жазбалары. Жариялаған: Хаим Крамер; редактор: Y. Холл, 96–139-бет. Иерусалим: Бреслов ғылыми-зерттеу институты, 2011. "Мария, жылама". АҚШ, 19 ғасыр. Дэвид Айнхорн. "Амалекпен соғыс". Филадельфия, 1864 жыл. In American Sermons: The Pilgrims to Martin Luther King Jr. Майкл Уорнер редакциялаған, 665–73 беттер. Нью-Йорк: Америка кітапханасы, 1999. Шломо Ганцфрид. Китсур Шулхон Орух, 90:3. Венгрия, 1864 жыл. Аударған: Eliyahu Touger, 1-том, 387–88-беттер. Нью-Йорк: Moznaim Publishing Corp., 1991. Самсон Рафаэль Хирш. Алғашқы бес кітап: Мысырдан шығу. Айзек Левидің аудармасы, 2-том, 174–235-беттер. Гейтсхед: "Judaica Press" басылымының 1999 жылғы 2-ші басылымы. Бастапқыда "Der Pentateuch" деп жарияланды. Франкфурт, 1867–1878 жылдар. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 634–96-беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012. Эмили Дикинсон. 1642 өлең ("Қызыл теңіз", шынында да! Менімен сөйлеспе). 1885 жылы шамамен. "Эмили Дикинсонның толық өлеңдері" кітабында. Томас Х. Джонсонның редакторы, 673-бет. Нью-Йорк: Литтл, Браун және Компания, 1960. Самсон Рафаэль Хирш. Яһудилердің демалыс күні. Франкфурт, 1889 жылға дейін. Аудармашы: Бен Жозефусоро. 1911 жыл. Лексингтон, Кентукки: CreateSpace тәуелсіз баспа платформасы, 2014 жылы қайта басылған. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 99–104-беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998. 2012 жылы қайта басылған. Франклин Е. Хоскинс. "Мұса Исраил халқын Мысырдан алып шыққан жол". Ұлттық географиялық. (1909 ж. желтоқсан): 1011–38-бет. Герман Коэн. Ақыл-ой діні: Иудаизмнің көздері. Симон Капланның кіріспесімен аударылған; Лео Штраустың кіріспе очерктері, 328-бет. Нью-Йорк: Унгарда, 1972 жыл. "Атланта: Scholars Press" баспасында қайта басылған, 1995 жыл. Бастапқыда басылып шыққан Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums. Лейпциг: Густав Фок, 1919 жыл. Мейнард Оуэн Уильямс. "Суаздан шығысқа қарай он өсиетті тау: Мұсаның исраилдіктерді Мысыр құлдығынан Синайға алып келген жолынан". Ұлттық географиялық. (1927 ж. желтоқсан): 708–43-бет. Александр Алан Штайнбах. Sabbath Queen: Яһудилерге арналған Библиялық әңгімелер, 48–51-беттер. Нью-Йорк: Behrman's Jewish Book House, 1936. Авраам Исаак Кук. Моральдық қағидалар. 20 ғасырдың басында. Авраам Исаак Кук: Өкініштің шамдары, Моральдық қағидалар, Қасиеттілік шамдары, Мақалалар, Хаттар және Өлеңдер. Бен Зион Боксер аударған, 137, 146-беттер. Махуа, Нью-Джерси: Paulist Press 1978. Бенно Якоб. Библияның екінші кітабы: Мысырдан шығу. Лондон, 1940 жыл. Уолтер Якоб аударған, 376–493-беттер. Хобокен, Нью-Джерси: KTAV Publishing House, 1992. Томас Манн. Жозеф және оның бауырлары. Джон Е. Вудс аударған, 577, 788-беттер. Нью-Йорк: Alfred A. Knopf, 2005. Бастапқыда басылып шыққан Joseph und seine Brüder. Стокгольм: Bermann Fischer Verlag, 1943. The Sabbath Anthology. Авраам Е. Милграм редакциялаған. Филадельфия: The Jewish Publication Society, 1944; 2018 жылы қайта басылған. (Мысырдан шығу 16:22–30). Моррис Адлер, Якоб Б. Агус және Теодор Фридман. "Сенбіге қатысты жауап". Rabbinical Assembly мәжілісінің материалдары, 14-том (1950), 112–88-беттер. Нью-Йорк: Америка раббинаттық ассамблеясы, 1951. Conservative Movement-тің еврей заңдары комитетінің материалдарында 1927–1970 жылдар, 3-том (Жауаптар), 1109–34-беттер. Иерусалим: The Rabbinical Assembly and The Institute of Applied Hallakhah, 1997. Фрэнк Мур Кросс кіші. Studies in Ancient Yahwistic Poetry, 83–127-беттер. Балтимор: Johns Hopkins University, 1950; Whitefish, MT: Literary Licensing, 2013. ("Мириам әні" туралы). Авраам Джошуа Хешел. Сенбі. Нью-Йорк: Farrar, Straus and Giroux, 1951. 2005 жылы қайта басылған. Умберто Кассуто. Мысырдан шығу кітабына түсініктеме. Иерусалим, 1951. Израиль Авраамс аударған, 155–207-беттер. Иерусалим: The Magnes Press, The Hebrew University, 1967. Моррис Адлер. Талмуд әлемі, 28–29-беттер. B'nai B'rith Hillel Foundations, 1958. Kessinger Publishing, 2007 жылы қайта басылған. Фрэнк Мур Кросс кіші. "Теңіз әні және ханаандық миф". In Canaanite Myth and Hebrew Epic: Essays in the History of the Religion of Israel, 112–44-беттер. Гарвард университетінің баспасы, 1973. Дэвид Ноэль Фридман. "Exodus 15-тегі строфа және метр". In A Light unto My Path: Old Testament Studies in Honor of Jacob M. Myers. Говард Н. Брэм, Ральф Д. Хайм және Carey A. Moore редакциялаған, 163–203-беттер. Филадельфия: Temple University Press, 1974. Харви Арден. "Мұсаны іздеу". Ұлттық географиялық. (1976 ж. қаңтар): 2–37-беттер. Питер С. Крейги. Ескі өсиеттегі соғыс мәселесі, 25, 35–36, 38, 67-беттер. Гранд-Рапидс, Мичиган: William B. Eerdmans Publishing Company, 1978. Роберт Р. Уилсон. "Фараонның жүрегінің қатаюы". Catholic Biblical Quarterly, 41-том (1-нөмір) (1979): 18–36-беттер. Хершел Шенкс. "Ганс Гоедикеге сәйкес Мысырдан шығу және Қызыл теңізді кесіп өту". Biblical Archaeology Review, 7-том (5-нөмір) (1981 ж. қыркүйек/қазан). Чарльз Р. Крахмалкоу. "Профессор Гоедикеге қатысты теорияларға сын". Biblical Archaeology Review, 7-том (5-нөмір) (1981 ж. қыркүйек/қазан). Элие Мунк. T...