Кіріспе

Яһудилердің жылдық Тора оқу циклының он жетінші бөлігі. Яһудилердің апталық Тора бөлімі (פָּרָשָׁה, параша) және Тора кітабындағы бесiншi бөлім. Парашада Етроның Мұсаға ұйымдастыру жөніндегі кеңесі және Синай тауында израильдіктерге Он Буйрықтың берілуі туралы айтылады. Параша – Шығу кітабы 18:1–20:23. Бұл параша Шығу кітабындағы апталық Тора бөлімдерінің ең қысқасы және Торадағы ең қысқа парашалардың бірі. Ол 4022 еврей әрпінен, 1105 еврей сөзінен және 75 тармақтан тұрады. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі он жетінші сенбі күні, әдетте қаңтар немесе ақпан айларында оқиды. Сондай-ақ, яһудилер Он Буйрықтың берілуін еске алатын Шавуот мерекесінің бірінші күні Тора оқу ретінде парашаның бір бөлігін, Шығу кітабы 19:1–20:23 оқиды.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті бөлікке немесе עליות, алиотқа бөлінеді.

Бірінші оқу Шығ. 18:112

Бірінші оқылымда Мұсаның қайнағасы Йетро Құдайдың израильдіктер үшін жасаған барлық нәрсені естіп, Мұсаның әйелі Сипораны және оның екі ұлы Гершомды ("Мен мұнда шет елдікпін") және Елиезерді ("Құдай маған көмектесті") Синай тауының шөлінде Мұсаға әкелді. Йетро қуанып, Құдайды баталады және Оған құрбандық шалды.

Екінші оқылым: Шығ. 18:13

Екінші оқылымда халық таңнан кешқа дейын Мұсаның дау-жанжалдарын шешуін күтіп тұрды. Жетро Мұсаға заңды жариялауға, содан кейін халықты билеу үшін қабілетті, сенімді, Құдайдан қорқатын адамдарды таңдауға кеңес берді, ең қиын мәселелерді ғана Мұсаға жеткізуге болатынын айтты.

Үшінші оқылым:

Қысқа үшінші оқылымда Мұса Жетроның кеңесін тыңдады. Содан кейін Мұса Жетроға қоштасты, ал Жетро үйіне қайтып кетті.

Төртінші оқу Шығ. 19:16

Төртінші оқылымда исраилдіктер Мысырдан шыққан күнінің үш айынан кейін Синай тауының етегіндегі шөлге кірді. Мұса Синай тауына көтеріліп, Құдай оған исраилдіктерге былай деді: "Егер сендер Құдайға адалдықпен бағынып, Оның өсиетін сақтасаңдар, онда сендер Құдайға қадірлі халық, ділдердің патшалығы және қасиетті ұлт боласыңдар."

Бесінші оқу Шығ. 19:7 19

Бесінші мәрте оқығанда, Мұса ақсақалдарға хабарлағанда, барлық халық: «Құдайдың айтқандарының бәрін орындаймыз!» деді. Мұса халықтың сөзін Құдайға жеткізді. Құдай Мұсаға халықты тазалап, киімдерін жууға, үшінші күнді күтіп, дайындалуға бұйырды. Ол күні Құдай Синай тауында халықтың көз алдында түсер еді. Құдай Мұсаға таудың айналасына шекара қоюды, оған тиген әркімнің өлімін бұйырды, және Мұса солай істеді. Үшінші күні таңда күн күркіреп, молния шағылып, таудың үстін тығыз бұлт жапты, дауыссыз мүйіздің (қарнаудың) қатты үні естілді. Мұса халықты таудың етегіне алып келді. Синай тауы түтінге толып, қатты дірілдеді, мүйіздің (қарнаудың) даусы күшейе берді, және Құдай Мұсаға күн күркірімен жауап берді.

Жетінші оқу Шығ. 20:15 23

Жетінші оқылымда халық күркіреген дауыс, молния және таудың түтінін көргенде, қорқып артқа шегініп, Мұсадан Құдайдың өзімен емес, олармен сөйлесуін сұрады. Құдай Мұсаға халыққа: "Күміс не алтыннан ешқандай құдай жасамаңдар, бірақ құрбандық шалу үшін жерден тұрғызылған алтарь жасаңдар!" – деді. Құдай тастан алтарь жасау үшін тастарды тілгенге тыйым салды. Сондай-ақ, дін қызметкерлерінің ұятты жерлерін көрсетпеу үшін алтарьға баспалдақпен көтерілуге тыйым салды.

Үш жылдық цикл бойынша көрсеткіштер

Тораны үш жылдық цикл бойынша оқитын яһудилер парашаны басқа тәртіп бойынша оқи алады. Тораны үш жылдық цикл бойынша оқитын кейбір қауымдар екі және үшінші жылдары Он өсиетті үш бөлікке бөліп оқиды, ал Тораны үш жылдық цикл бойынша оқитын басқа қауымдар, бәрібір, жыл сайын Он өсиетті парашаның толық бөлігін оқиды.

Мысырдан шығу 20-шы тарау

Мысырдан шығу 34:28, Құдай сөзі 4:13 және 10:4 - те Он қағида "он сөз" (עֲשֶׂרֶת הַדְּבָרִים, aseret ha devarim) деп айтылады.

Демалыс күні

Мысырдан шығу 20:8–11 тармақтарында сенбі күні туралы айтылған. Зерттеушілер еврей кітаптарында сенбі күнін сақтау туралы міндеттеме 12 рет қайталанатынын көрсетеді. Тек қана 2:1–3 тарауында жаратылыстың жетінші күні Құдай өз жұмысын аяқтап, демалып, жетінші күнді баталандырып, қасиетті еткені айтылған. Сенбі күні Он Міндеттің бірі. Мысырдан шығу 20:8–11 сенбі күнін еске алуға, оны қасиетті сақтауға және ешқандай жұмыс істемеуге, сондай-ақ өз бағынышындағылардың жұмыс істемеуіне бұйырады, себебі алты күнде Құдай аспан мен жерді жаратты, жетінші күні демалып, сенбі күнін баталандырып, қасиетті етті. Сандар 5:12–15 сенбі күнін сақтауға, оны қасиетті етуге және ешқандай жұмыс істемеуге, сондай-ақ өз бағынышындағылардың жұмыс істемеуіне – олар да демалуы үшін, – және ізраилдіктердің Мысыр елінде құл болғандарын еске алуға, ал Құдай оларды зор күшпен және созылған қолмен шығарғанын еске алуға бұйырады. Мысырдан шығу 16:22–30 тарауындағы мана туралы оқиғада Мұса ізраилдіктерге сенбі күні қасиетті демалыс күні екенін айтты; сенбіге дейін пісіруге керек болса пісіріп, тамақ дайындап қою керек. Сондай-ақ Құдай Мұсаға жетінші күні ешкімнің өз орнынан шығуын қадағаламауға бұйырды. Мысырдан шығу 31:12–17 тарауында, Мұсаға екінші Тас Тақталарды беруден бұрын, Құдай ізраилдіктерге сенбі күнін ұрпақтан ұрпаққа сақтап, сақтауға бұйырды, бұл Құдай мен ізраил ұлдары арасындағы белгі болады, себебі Құдай алты күнде аспан мен жерді жаратты, ал жетінші күні демалды. Мысырдан шығу 35:1–3 тарауында, ғибадатхана туралы нұсқауларды беруден бұрын, Мұса ізраилдіктерге сенбі күні жұмыс істемеу керектігін қайтадан айтты, сенбі күні от жағуға болмайтынын нақтылады. Леуіліктер 23:1–3 тарауында Құдай Мұсаға халыққа сенбі күні туралы міндеттемені қайталауға бұйырды, сенбі күнін қасиетті жиын деп атады. Пайғамбар Ишая Ишая 1:12–13 тарауында күнә мен сенбі күнінің үйлеспейтінін үйретті. Ишая 58:13–14 тарауында пайғамбар сенбі күні істерден бас тартса және сенбі күнін қуаныш деп атаса, Құдай оларды жердің биік жерлеріне шығарып, Яқуптың мұрасымен тойдыратынын үйретті. Ал Ишая 66:23 тарауында пайғамбар болашақта барлық адамдар Құдайға құлшылық ету үшін келетінін айтады. Пайғамбар Иеремия Иеремия 17:19–27 тарауында Иерусалимнің тағдыры халықтың сенбі күні жұмыс істемеуіне, үйлерінен тыс және қала қақпалары арқылы жүк көтермеуіне байланысты екенін үйретті. Пайғамбар Езекиел Езекиел 20:10–22 тарауында Құдайдың ізраилдіктерге Құдайдың сенбі күндерін бергенін, бұл Құдай мен олардың арасындағы белгі болу үшін болғанын айтты, бірақ ізраилдіктер Құдайға қарсы шығып, сенбі күндерін жеңілдеп, Құдайды ашуландырып, Құдайдың ашуын төкті, бірақ Құдай Өзінің қолын тоқтатты. Нехемия 13:15–22 тарауында Нехемия сенбі күні шарап қысып жатқан және басқаларының сенбі күні Иерусалимге түрлі жүктер әкеліп жатқанын көрді. Сондықтан сенбі күні қараңғы түскенде, ол қала қақпаларын жабып, сенбі күнінен кейін ғана ашуға бұйырды және леуіліктерге сенбі күнін қасиетті ету үшін қақпаларды күзетуді тапсырды.

Құрбандық үстелі

Шығу кітабы 20:22, онда ойылған тастардан құрбандық тақтарын салуға тыйым салынған, себебі тастарға құрал қолдану оларды киялы тұрғысынан бұзады, Деутерон 27:5–6-да қайталанады, онда құрбандық тақтарының тастарына темір құралдарды қолдануға тыйым салынады және ізраилдіктердің ойылмаған тастардан құрбандық тақтарын салуы талап етіледі.

Демалыс күні

1 Мақавилер 2:27–38-де б.з.д. II ғасырда көптеген ізгі еврей дін қызметшісі Маттафияның ізбасарлары Селевкид патшасы Антиох IV Эпифанға қарсы көтерілді. Антиохтың әскері олардың бір тобына сенбі күні шабуыл жасады, ал ізгілер сенбі күнін құрметтеу үшін (мысалы, Шығу 20:8–11-де айтылғандай) өздерін қорғамағандықтан, мың адам қаза тапты. 1 Мақавилер 2:39–41-де Маттафия мен оның достары бұл туралы естігенде, егер сенбі күні шайқаспаса, жақын арада қырылатындарын түсінді. Сондықтан олар сенбі күні оларға шабуыл жасаған әркімге қарсы күресуге шешім қабылдады.

Мысырдан шығу 18 - тарау

Танайлықтар Мұсаның сенімін қабылдауына себеп болған Шығу кітабының 18:1-дегі жаңалықты естігенін талқылады. Раввин Иешуа Ефремге израильдіктердің амалықтықтар үстінен жеңісі туралы хабар жеткенін айтты, себебі Шығу кітабының 17:13-те бұл шайқастың нәтижесі туралы баяндалған, ал Шығу кітабының 18:1-де Ефремнің жаңалықты естігені айтылады. Модиимдік раввин Элазар Етроның Тауратты алу туралы естігенін айтты, өйткені Құдай Израильге Тауратты бергенде, оның дауысы жердің бір шетінен екінші шетіне дейін жетті, және әлемнің барлық патшалары өз сарайларында дірілдеп, мадақтады, Забур 29:9-да айтылғандай: «Жаратқан Иенің дауысы еліктерді дірілдетеді, және оның киелі үйінде бәрі: «Дәулетті болсын!» дейді». Патшалар Баламға жиналып, олар естіген қатты дауыстың не екенін сұрады – бәлкім, тағы бір су тасқыны, әлде от тасқыны ма? Балам оларға Құдайдың 974 ұрпақ бойы жасырып келген құнды қазынасы бар екенін айтты, және Құдай оны өз балаларына сыйлауды қалайды, Забур 29:11-де айтылғандай: «Жаратқан Ие Өзінің халқына күш береді». Сонда олардың бәрі бірден Забур 29:11-нің соңғы бөлігін айтты: «Жаратқан Ие халқына тыныштық сыйлайды». Раввин Элазар Иешуа 5:1-де былай делінгенін айтты: «Аморлықтардың барлық патшалары Жаратқан Иенің Израиль ұлдарының алдында Иордан суын құрғатқанын естіген кезде…», және Рахаб та Иешуаның тыңшыларына Иешуа 2:10-да былай деді: «Біз Жаратқан Иенің Қызыл теңіздің суын құрғатқанын естідік». Раввин Иешуа Шығу кітабының 18:6-сын Мұсаға Ефремнің хабаршы жібергенін түсіндірді. Шығу кітабының 18:6-да Ефрем, Сипфора және Мұсаның балалары есімдері айтылғандықтан, раввин Элиезер Мұсаға Сипфора үшін онымен кездесуге шақыратын хат жібергенін, ал егер Мұса Сипфора үшін келмесе, онда Сипфора үшін келсін, ал егер Мұса оның үшін келмесе, онда Мұсаның балалары үшін келсін деп үйретті. Раввин Паппиас Шығу кітабының 18:10-дағы «Ефрем: «Жаратқан Иеге мадақ болсын!» деді» деген сөздерді израильдіктерді кінәлау үшін оқыды, өйткені 600 000 израильдіктің бірі де Құдайды мақтау үшін тұрмады, оған дейін Ефрем тұрды. Шығу кітабының 18:13-тегі «Мұса таңнан кешке дейін халыққа сот жасады» деген сөздерді оқыған Раввин Исмаилдің Мехильтасы Мұсаның шынымен де сонша ұзақ сот жасағанын күмәнданды. Керісінше, Раввин Исмаилдың Мехильтасы Шығу кітабының 18:13-і мен Жаратылыс кітабының 1:15-інің ұқсастығы шындық үкім шығарған әркімнің Құдаймен бірге жаратылыс жұмысында серіктес саналатынын үйретеді дейді. Шығу кітабының 18:13-те «таңнан кешке дейін» делінген, ал Жаратылыс кітабының 1:15-те «кеш болды, таң болды» делінген. Бір Мидраш Мұсаның соткер ретіндегі рөлін Шығу кітабының 18:13-те түсіндіреді. Құдайдың Шығу кітабының 28:1-дегі бұйрығын түсіндірген даналар Мұса Синай тауынан түскенде, Ааронның алтын бұзауды соққымен пішіп жатқанын көрді. Аарон халықты Мұса келгенше ұстап тұруды ниеттенген, бірақ Мұса Ааронның күнәға ортақтасып жатқанын ойлап ашуланды. Сондықтан Құдай Мұсаға Ааронның ниетінің жақсы екенін білгенін айтты. Мидраш оны әкесінің үйін құрту үшін қазба жұмыстарын бастаған, ақыл-есі бұзылған ханзадамен салыстырды. Оның тәрбиешісі оған шаршамауын, бірақ оған қазуға рұқсат етуін айтты. Патша оны көргенде, тәрбиешінің ниеті жақсы екенін білетінін айтты және тәрбиеші сарайды басқаратынын жариялады. Сол сияқты, израильдіктер Ааронға Шығу кітабының 32:1-де «Бізге құдай жасап бер» деді, ал Аарон Шығу кітабының 32:1-де «Әйелдеріңнің, ұлдарыңның және қыздарыңның құлақтарындағы алтын жүзіктерді шешіп, маған әкеліңдер» деп жауап берді. Аарон оларға дін қызметкері болғандықтан, олар оған жасауға және оған құрбан шалуға рұқсат етулерін айтты, бәрі де Мұса келгенше оларды ұстап тұру мақсатымен жасалды. Сондықтан Құдай Ааронға оның ниетін білгенін айтты және израильдіктер әкелетін құрбандықтарға Аарон ғана ие болады. Сондықтан Шығу кітабының 28:1-де Құдай Мұсаға «Ағаң Ааронды және оның ұлдарын Израиль ұлдарының арасынан әкел, олар Мен үшін дін қызметкерлері болады» деді. Мидраш Құдайдың Мұсаға бұл сөзді бірнеше айдан кейін, Иешуаның киелі шатырында Ааронды оның қызметіне дайындағанда айтқанын баяндайды. Раввин Леви оны патшаның досымен, императорлық кабинет мүшесі және судьямен салыстырды. Патша сарай басқарушысын тағайындамақ болғанда, ол досына оның бауырын тағайындамақ екенін айтты. Сондықтан Құдай Мұсаны сарайдың басқарушысы етіп тағайындады, Нөмірлер кітабының 7:7-де жазылғандай: «Менің құлқыным Мұса… Менің үйімде сенімді». Ал Құдай Мұсаны соткер етіп тағайындады, Шығу кітабының 18:13-те жазылғандай: «Мұса таңнан кешке дейін халыққа сот жасады». Ал Құдай Бас дінге кірер алдында Мұсаға оның бауыры Аарон болатынын хабарлады. Раввин Берекия раввин Ханина атынан судьялар жеті сапаға ие болуы керек екенін айтты, және Шығу кітабының 18:21-де төрт сапа тізілген: «Сонымен сендердің барлық халқыңнан қабілетті, Құдайды қорқатын, шыншыл, адал табыс жемейтін адамдарды таңда». Ал Есімдер кітабының 1:13-те қалған үш сапа айтылған: «Ақылды, түсінікті және білімді». Барлық жеті сапаны бірге атамаудың себебі, егер барлық жеті сапаға ие адамдар болмаса, онда төрт сапаға ие адамдар таңдалады; егер төрт сапаға ие адамдар болмаса, онда үш сапаға ие адамдар таңдалады; тіпті олар да болмаса, онда бір сапаға ие адамдар таңдалады, өйткені Нақыл сөздерінің 31:10-да айтылғандай: «Батыл әйелді қайдан табуға болады?»

Мысырдан шығу 19 - тарау

Раввин Исмаилдің Мехильтасы, Шығу кітабы 19:2-де «жайғасты» (вайичан, וַיּחַן) етістігінің жекеше түрін қолдану арқылы, барлық израильдіктер келісіп, бір пікірде болды деген тұжырым жасады. Шығу кітабы 19:2-де «Олар шөлде жайғасты», – делінген. Мехильта, Раввин Исмаилдің айтуынша, Таурат ашық түрде, көпшілік орында берілді, егер ол Израиль жерінде берілген болса, израильдіктер әлем елдеріне олардың онда үлесі жоқ екенін айтуы мүмкін еді. Бірақ ол ашық түрде, көпшілік орында берілді, және қабылдағысы келгендердің бәрі келіп ала алады. Ол түнде емес, Шығу кітабы 19:16-да айтылғандай, «Үшінші күні таңертең…» берілді. Ол үнсіз емес, Шығу кітабы 19:16-да айтылғандай, «көк күркіреп, молния шақты» берілді. Ол естілмейтін емес, Шығу кітабы 20:15-те айтылғандай, «Барлық халық күркіреу мен молнияны көрді» берілді. Бір Мидрашта Құдай әлемді осылай жаратты: жоғары әлемдер жоғарыдағы жаратылыстар үшін, ал төменгі әлемдер төмендегілер үшін, Забур 115:16-да айтылғандай: «Аспан – Жаратқан Иенің аспаны, ал жерді Ол адам баласына берді». Содан кейін Мұса жердегіні көктегіге, ал көктегіні жердегіге айналдырды, өйткені Шығу кітабы 19:3-те айтылғандай, «Мұса Құдайға көтерілді», ал Шығу кітабы 19:20-да «Ие Синай тауына түсті». Раввин Элиезер «Бүркіттің қанатында сені алып жүрдім» деген сөздерді Шығу кітабы 19:4-те түсіндіріп, Құдайдың барлық израильдіктерді жылдам жинап, Рамсеске жеткізгенін үйретті. Мехильта, Раввин Исмаилдің айтуынша, Шығу кітабы 19:4-тен израильдіктердің Рамессестен Суккотқа көзді ашып-жұмғанша жеткенін тұжырымдады. «Бүркіттің қанатында сендерді алып жүрдім» деген сөздерді оқып, Шығу кітабы 19:4, Рабби Исмаилдің Мехильтасы бүркіттердің басқа құстардан ерекшеленетінін үйретті, өйткені басқа құстар балаларын аяқтарының арасында тасиды, олар үстінен жоғары ұшып бара жатқан басқа құстардан қорқады. Алайда бүркіт тек төменнен оқ атып, құлап кетуі мүмкін адамдардан ғана қорқады. Сондықтан бүркіттер өздеріне емес, өз балапандарына оқ тигізілуін қалайды. Рабби Исмаилдің Мехильтасы осы жағдайды алдымен ұлын алып, жолмен жүрген адаммен салыстырды. Егер ұлын ұрлап әкетуге тырысатын қарақшылар алдыңғы жақтан келсе, әкесі ұлын артына қояды. Егер қасқыр арт жағынан келсе, ол өзінің ұлын алдыға қояды. Егер қарақшылар алдыңнан, қасқырлар арттан келсе, әкесі ұлын иығына көтеріп алады. 5-жазба 1:31-де: «Әке-шешесі баласын көтеріп жүргендей, Құдай Ие сендерді өз қолында көтеріп отырғанын көрдіңдер», – делінген. Шығу кітабы 19:4-ті оқып, бір Мидраш Құдайдың Израиль халқымен әдеттегідей қарым-қатынас жасамағанын үйретті. Әдетте, біреу құл тапқанда, құлдар қожайынның арбасын тартқан деп түсіндіріледі. Алайда Құдай бұлай істеген жоқ, себебі Құдай израильдіктерді қанатында көтеріп алып жүрді. Бір Мидраш Құдайды күйеу жігітпен, ал Израильді қалыңдықпен салыстырып, Шығу кітабы 19:10-да Құдайдың Израильді Синай тауында күйеуге бергені туралы айтылған. Мидраш кітабында раввиндердің үйретуінше, қыз бен жігіттің некеге тұруы туралы келісімшарт екі жақтың келісімімен ғана жасалады, ал күйеу жігіт хатшының ақысын төлейді. Мидраш онда Құдай Синай тауында Израильге айтты, деп үйретті, ол Шығу кітабы 19:10 оқып, былай деді: «Жаратқан Ие Мұсаға былай деді: «Халыққа бар да, бүгін және ертең оларға айттыр». Мидраш оқыған, бұл 5-жазба 10:1, Құдай тапсырды Мұсаға жазу құжатты, Құдай Мұсаға нұсқау бергенде, «Екі тақташа тас қаз». 5-жазба 31-тараудың 9-тармағында Мұса пайғамбардың осы заңдарды жазып қалдырғаны туралы жазылған. Мидрашта Мұсаның жазған құжаты үшін Құдай оған жарқыраған бет-әлпеті сыйлады деп үйретеді. Бұл туралы Шығу кітабы 34:29-да былай делінген: «Мұса бет-әлпеті нұрлы екенін білген жоқ». «Пирке де рабби Элиезер» кітабында рабби Ханина үшінші айда күннің түнге тең екі есе көп болатынын және израильдіктер түні екі сағатқа дейін ұйықтағанын айтады, өйткені Шавуот мейрамының күні түн қысқа болғандықтан, ұйқысы жақсы болады. Мұса (Ғ.С.) Израильдің қосына барып, оларды оятып: «Алла Тағаланың Таурат кітабын сыйлауға ниеттенген еді ғой!» – деді. Шығу кітабы 19:17-де былай делінген: «Мұса халықты қоныстан Құдаймен кездесуге алып шықты». Құдай да оларды қарсы алуға шықты, күйеу жігіт қалыңдығын қарсы алуға шыққандай. Мишнада бұқалар басқа аңдар сияқты екені айтылған, өйткені Шығу кітабы 19:12–13-ке сай олар Синай тауынан қашық болуға тиіс еді. Гемарада Мұсаның Құдаймен қарым-қатынас жасау үшін таза болу үшін некелік қатынастан аулақ болуды қалай шешкенін түсіндіру үшін Шығу кітабы 19:15 тармаққа сілтеме жасалады. Бараита Мұсаның үш нәрсені өз еркімен істегенін және Құдай мақұлдағанын үйретті: (1) Мұса бір күн қосымша ұйықтаудан бас тартты; (2) ол әйелінен бөлінді (ажырасып кетті, аяннан кейін); және (3) ол Тас тізбектерін бұзды (Құдай Он Буйрықтарды жазған). Гемарада Мұсаның әйелінен бөліну туралы шешіміне жету үшін ол өзіне қатысты ақылға қонымды аргумент (кал ва хомер) қолданғаны түсіндіріледі. Мұса ескертті, тіпті Шехина израильдіктермен тек бір белгілі, тағайындалған уақытта ғана сөйлескен болса да, Құдай Шығу кітабы 19:15-те «Үшінші күніне дайындалыңдар: әйелге жақындамаңдар» деп бұйырды. Мұса егер ол Шехинадан әрқашан естісе, тек бір тағайындалған уақытта емес, онда некелік қатынастан гөрі көп аулақ болу керек деп ойлады. Гемарада біз Құдайдың мақұлдағанын білеміз, өйткені 5-жазба 5:27-де Құдай Мұсаға (Синайдағы аяннан кейін) «Оларға айт: «Тенттеріңе оралыңдар» (осылайша израильдіктерге некелік қатынасты қайта бастауға рұхсат берді) деп бұйырды, ал дереу содан кейін 5-жазба 5:28-де Құдай Мұсаға «Бірақ сен, Менмен бірге тұр» (оны рұхсаттан шығарды) деді. Гемарада кейбір адамдар Құдайдың мақұлдауын Құдайдың Сандар кітабы 12:8-дегі сөзімен дәлелдейтінін айтады: «Мен онымен ауызбен сөйлеймін» (Құдай Мұсамен болған қарым-қатынастың деңгейін осылай ерекшелендірді, Мириам мен Аарон Мұсаның некесін сұрағаннан кейін және Мұсаның пайғамбарлығының ерекшелігін сұрағаннан кейін). Мишна Шығу кітабы 19:15-тен, үшінші күні жынысқа қатысқаннан кейін сперма шығаратын әйелдің таза емес екенін тұжырымдайды. Раббилер израильдіктердің Синайдағы кездесуін Жақыптың Жаратылыс кітабы 28:12–13-тегі түсімен салыстырды. Жақыптың түсіндегі «бағана» Синай тауын білдіреді. «Бағана жерге орнатылған» (מֻצָּב, mutzav) дегені Шығу кітабы 19:17-дегі «Олар таудың етегінде тұрды» (וַיִּתְיַצְּבוּ, vayityatzvu) дегенге еске түсіреді. Жаратылыс кітабы 28:12-дегі «ал шыңы аспанға жетті» деген сөздер Төртінші жазба 4:11-дегі «Тау отпен аспанның ортасына дейін жанып тұрды» дегенге жаңғырық береді. «Ал қараңыз, Құдайдың періштелері» Мұса мен Ааронды білдіреді. «Көтерілу» Шығу кітабы 19:3-ке сәйкес келеді: «Мұса Құдайға көтерілді». «Түсу» Шығу кітабы 19:14-ке сәйкес келеді: «Мұса таудан түсті». Ал Жаратылыс кітабы 28:13-тегі «Ал қараңыз, Ие оның қасында тұрды» деген сөздер Шығу кітабы 19:20-дегі «Ие Синай тауына түсті» деген сөздерге сәйкес келеді. Рабби Леви Төртінші жазба 4:33-тегі «Халықтың оттың ортасынан Құдайдың дауысын естіп, тірі қалған ешкім болды ма?» деген сұраққа жауап берді. (Төртінші жазба 4:33, өз кезегінде, Шығу кітабы 19:18–19, 20:1-де баяндалған Синайдағы кездесуге сілтеме жасайды.) Рабби Леви әлем Құдайдың дауысын Оның күшімен естігенде тірі қала алмаған болар еді, бірақ, Забур 29:4-те айтылғандай, «Иенің дауысы күшті». Яғни, Құдайдың дауысы әрбір адамның күшіне сәйкес келді – жас, егде жас немесе нәресте – оны қабылдау үшін. Шығу кітабы 19:20-дағы «Ие Синай тауына, таудың басына түсті» деген сөздерді оқып, Раббин Исмаилдің Мехильтасы Құдайдың көкіден түсіп, Құдайдың… деп ойлап қарастырды.

Мысырдан шығу 20-шы тарау

Пирке де Рабби Элиезер кітабында Рабби Тарфон Құдай Синай тауынан (немесе басқалары Сейір тауынан) келді және Есау ұлдарына аян болды деп үйретті, Шығу кітабы 33:2 айтқандай, «Жаратқан Ие Синайдан келді, Сейірден оларға көтерілді», ал «Сейір» – Есау ұлдары деген мағынаны білдіреді, Текжаралы кітабы 36:8 айтқандай, «Есау Сейір тауында тұрды». Құдай олардан Тауратты қабылдауға дайындықтарын сұрады, олар оның ішінде не жазылғанын білгісі келді. Құдай оларға (Шығу кітабы 20:13 және 5 Мойсей кітабы 5:17-де) «Өлтірме» деп жазылғанын айтты. Есау ұлдары Исақ Есауға берген батадан бас тарта алмайтындарын айтты, Текжаралы кітабы 27:40 айтқандай, «Қылышыңмен тіршілік етесің». Содан кейін Құдай Ысмайыл ұлдарына бет бұрып аян берді, Шығу кітабы 33:2 айтқандай, «Ол Паран тауынан жарқын нұр шашырады», ал «Паран» – Ысмайыл ұлдары деген мағынаны білдіреді, Текжаралы кітабы 21:21 айтқандай, Ысмайыл «Паран шөлінде тұрды». Құдай олардан Тауратты қабылдауға дайындықтарын сұрады, олар оның ішінде не жазылғанын білгісі келді. Құдай оларға (Шығу кітабы 20:13 және 5 Мойсей кітабы 5:17-де) «Ұрлық жасама» деп жазылғанын айтты. Ысмайыл ұлдары өздерінің әдет-ғұрыптарынан бас тарта алмайтындарын түсіндірді, Жүсіп Текжаралы кітабы 40:15-те (Текжаралы кітабы 37:28-де айтылған Ысмайылдықтармен жасаған саудасы туралы айта отырып) айтқандай, «Мен еврейлер жерінен ұрланып әкетілдім». Содан кейін Құдай елдің барлық халықтарына елшілер жіберіп, олардан Тауратты қабылдауға дайындықтарын сұрады, олар оның ішінде не жазылғанын білгісі келді. Құдай оларға (Шығу кітабы 20:3 және 5 Мойсей кітабы 5:7-де) «Меннен басқа құдайларың болмасын» деп жауап берді. Олар Тауратты ұнатпайтындарын айтып, оны Құдайдың халқына берсін деді, Забур кітабы 29:11 айтқандай, «Жаратқан Ие халқына күш береді [Торамен бірдей], Жаратқан Ие халқына тыныштықпен құт береді». Содан кейін Құдай Израиль ұлдарына қайта оралды, Шығу кітабы 33:2 айтқандай, «Ол он мың қасиеттілерден келді», ал «он мың» деген сөз Израиль ұлдары деген мағынаны білдіреді, Сандар кітабы 10:36 айтқандай, «Ол тоқтағанда: «О, Жаратқан Ие, Израильдің он мың-мыңдағандарына қайт», – деді». Құдаймен бірге мыңдаған соғыс күймелері және 20 мың періште болды, ал Құдайдың оң қолы Тораны ұстап тұрды, Шығу кітабы 33:2 айтқандай, «Оның оң қолында олар үшін отты заң болды». Шығу кітабы 20:1-де: «Құдай осы сөздердің бәрін айтты», – деп оқығанда, Рабби Ысмайылдың Мехильтасы Құдай он өсиетті бір ауыз сөзбен айтты деп үйретті, бұл адам баласының қолынан келмейді. Рабби Джошуа бен Леви Құдай айтқан әрбір сөзбен (Шығу кітабы 20:1-де айтылғандай) Израильдіктердің жаны кететінін үйретті, Ән әндері 5:6 айтқандай, «Ол сөйлегенде жаным шығып кетті». Бірақ егер олардың жандары бірінші сөзден кейін кетіп қалса, олар екінші сөзді қалай қабылдай алады? Құдай оларды шөлмен қайта тірілтті, ол өлгендерді қайта тірілтеді, Забур кітабы 68:10 айтқандай, «Сен, Құдай, мол жаңбыр жібердің, Сен халқыңды бекіттің, олар шаршағанда». Рабби Джошуа бен Леви сондай-ақ Құдай айтқан әрбір сөзбен Израильдіктер 12 миль қашықтықта артқа шегініп кеткенін, бірақ оларды қызмет ететін періштелер кері қайтарып жібергенін үйретті, Забур кітабы 68:13 айтқандай, «Періштелердің әскерлері жүріп жатыр, олар жүріп жатыр (יִדֹּדוּן יִדֹּדוּן, yiddodun yiddodun)». Рабби Джошуа бен Леви «иддодун» («олар жүріп жүреді») орнына «едддун» («олар жетекшілік етеді») деп оқыды. Рабби Аббаху Рабби Йохананның атынан Құдай Тауратты берген кезде, ешқандай құс шыбыртқыламағанын, ешқандай құс ұшпағанын, ешқандай өгіз мұңламағанын, ешбір Офаним қанат қозғамағанын, Серафим (Ишая 6:3-тің сөздерімен) «Қасиетті, қасиетті» деп айтпағанын, теңіз күркіреген жоқ, жаратылыстар сөйлемегенін, бүкіл әлем тыныш үнсіз болғанын және Үн шығып кеткенін айтты, Шығу кітабы 20:2 және 5 Мойсей кітабы 5:6 айтқандай, «Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін». Рабби Леви Құдай Еврей жазбалары 20:2 және 5 Мойсей кітабы 5:6-да жазылған «Мен – сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін» деген сөздерді Израильге сендіру үшін айтқанын түсіндірді. Рабби Левидің айтуынша, Леуіліктер 19:1-де басталатын бөлім бүкіл Израильдіктердің алдында айтылған, өйткені онда Он өсиеттің әрқайсысы бар: 1) Шығу кітабы 20:2-де «Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін» және Леуіліктер 19:3-де «Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін» деп жазылған; 2) Шығу кітабы 20:2–3-те «Сендер басқа құдайларға табынушы болмаңдар» және Леуіліктер 19:4-те «Өздеріңе құйылған құдайлар жасамаңдар» деп жазылған; 3) Шығу кітабы 20:7-де «Құдайың Жаратқан Иенің атын құрметтеп, Оған құрмет көрсетпеңдер» және Леуіліктер 19:12-де «Менің атыммен жалған ант бермеңдер»; 4) Шығу кітабы 20:8-де «Сендер демалыс күнін есте ұстаңдар» және Леуіліктер 19:3-де «Менің демалыс күндеріме бағышталңдар» деп жазылған; 5) Шығу кітабы 20:12-де «Ата-анаңды сыйла» делінген, ал Леуіліктер 19:3-де «Әкеңдеріңді, әке-шелеріңді сыйла» делінген; 6) Шығу кітабы 20:13-те «Өлтірме» делінген, ал Леуіліктер 19:16-да «Сонымен қатар, көршіңнің қанына немқұрайлы қарап тұрма» делінген; 7) Шығу кітабы 20:13-те «Зина жасамайсың» делінген, ал Леуіліктер 20:10-да «Зина жасаған ер және әйел өлтірілуі керек»; 8) Шығу кітабы 20:13-те «Ұрлық жасама» делінген, ал Леуіліктер 19:11-де «Ұрлық жасама» делінген; 9) Шығу кітабы 20:13-те «Жалған куәлік берме» делінген, ал Леуіліктер 19:16-да «Сұранып-сұрап, жала жаппа» делінген; және 10) Шығу кітабы 20:14-те «Көршіңнің барлық нәрсесіне қызғаныш жасама» делінген, ал Леуіліктер 19:18-де «Көршіңді өзіңдей сүй». Мишна үйреткендей, дін қызметкерлері Он өсиетті күнделікті оқыды. Бірақ Гемара үйреткендей, Саналылар Шемамен бірге ғибадатханалардың сыртында Он өсиетті оқуды қалаған, бірақ олардың оқуын тоқтатты, өйткені Саналылар олардың әрекеттеріне күмәндік тудырғысы келмеді (олар еврейлер тек Он өсиетке құрмет етеді деп айтуы мүмкін). Рабби Ысмайыл Шығу кітабы 20:2–3 және 5 Мойсей кітабы 5:6–7-нің Он өсиеттің біріншісі екенін түсіндірді. Рабби Ысмайыл жазбаларға сөздермен емес, нақты мысалдармен айтылғанын түсіндірді, өйткені Сандар кітабы 15:31 айтқандай, «Ол Жаратқан Иенің сөзін жеңілдеп қарады». Рабби Ысмайыл бұл сөздің құдайсыздықты жеңілдеп қараушының Он сөздің біріншісін, Шығу кітабы 20:2–3 және 5 Мойсей кітабы 5:6–7-дегі «Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін. Сендер басқа құдайларға табынушы болмаңдар» деген сөзді жеңілдеп қарағанын білдіреді. Гемара Израильдіктердің бірінші екі өсиеттің сөздерін (Шығу кітабы 20:3–6 және 5 Мойсей кітабы 5:7–10) тікелей Құдайдан естігенін үйретті. Рабби Симлай 613 өсиеттің Мұсаға берілгенін айтты – күн жылдық санына сәйкес 365 тыйым және адам денесінің бөліктерінің санына сәйкес 248 міндетті. Рав Хамнуна бұл туралы 5 Мойсей кітабы 33:4-тен білуге болады деді, «Мұса бізге Тораны, Яқуб қауымының мұрасын бұйырды». «Тора» сөзінің әріптерінің сандық мәні 611-ге тең (өйткені ת 400-ге, ו 6-ға, ר 200-ге және ה 5-ке тең). Гемара Израильдіктердің Мұсадан естіген «Мен сендердің Құдайларың Жаратқан Иемін» және «Сендер басқа құдайларға табынушы болмаңдар» өсиеттерін өсиеттердің санына қоспады, өйткені Израильдіктер осы өсиеттерді тікелей Құдайдан естіген. Сифре құдайсыздыққа барудың бүкіл Тораны жоққа шығару екенін үйретті. Мишна, Тосефта, Иерусалим Талмуды және Вавилон Талмуды Авода Зара трактаты Шығу кітабы 20:3–6 және 5 Мойсей кітабы 5:7–10-дағы құдайсыздықты тыйым салатын заңдарды түсіндірді. Мишна құдайға табынуға қатысқандардың, оған құрбан шалғандардың, оған құрбандық бергендердің, оған сәжде жасағандардың, оны құдай деп қабылдағандардың немесе «Сен менің құдайымсың» дегендердің өлім жазасына кесілетінін үйретті. Бірақ құдайға жақындасқандар, оны сүйгендер, жуғандар, майлағандар, киім кигізгендер немесе құдайдың алдындағы жерді сыпырғандар тек...

Мысырдан шығу 18 - тарау

Меймонид Мысырдан шығу кітабының 18:21-аятын және Тораттың 1:13-аятын түсіндіре отырып, судьялардың ең жоғары дәрежеде әділ болуы керек екенін үйретті. Олардың ақ шашты, сұлу бойлы, қадірлі келбетті, сыбырлап айтылған сөздерді түсінетін және көптеген тілдерді білетін адамдар болуы тиіс, сонда сотқа аудармашының қажеті болмайды. Меймонид үш судьядан тұратын сотқа судьяның барлық осы қасиеттерге ие болуы міндетті емес екенін, бірақ судья жеті қасиетке ие болуы керек екенін айтты: даналық, қарапайымдық, Алладан қорқу, ақшаны жек көру, шындықты сүю, халықтың құрметіне ие болу және жақсы беделге ие болу. Меймонид даналық талабы үшін Тораттың 1:13-аятындағы «ақыл-парасат және түсінік иелері» деген сөздерді келтірді. Тораттың 1:13-аяты жалғасады: «Руларыңыздың сүйіктілері», Меймонид оны халықтың құрметіне ие болғандарға қатысты деп түсіндірді. Меймонид адамдардың оларды жақсы көруіне олардың жағымды көзқараспен және қарапайым мінезбен жүріп, жақсы серік болып, адамдармен мейірімді және жұмсақ сөйлеуі себеп екенін үйретті. Меймонид Мысырдан шығу кітабының 18:21-аятын «күшті адамдар» деп оқыды, бұл құдайдың бұйрықтарын орындауда күшті, өзіне талапкер, жаман мінездерін жеңіп, жағымсыз беделдің ізін қалдырмаған, тіпті жас кезінде де жоғары бағаланған адамдар туралы айту үшін. Меймонид Мысырдан шығу кітабының 18:21-аятын «күшті адамдар» деп оқыды, сонымен қатар олардың зәлімдік қылғандардан әлсіздікті қорғау үшін батыл жүрекке ие болуы керек екенін білдірді, өйткені Мысырдан шығу кітабының 2:17-аятында «Мұса тұрып, оларды құтқарды» деп айтылған. Меймонид Мұсаның қарапайым болғандықтан, әр судья да қарапайым болуы керек деп үйретті. Мысырдан шығу кітабының 18:21-аяты «Алладан қорқушы» деп жалғасады, бұл түсінікті. Мысырдан шығу кітабының 18:21-аятында «пайдакүнілдікке қарсы тұратын адамдар» туралы айтылған. Мысырдан шығу кітабының 18:21-аяты «ақиқатты ұстанатын адамдар» деп жалғасады, Меймонид оны өздерінің ниеттеріне байланысты әділдікке ұмтылатын, шындықты жақсы көріп, қылмысты жек көріп, барлық түрдегі жамандықтан қашатын адамдарға қатысты деп түсіндірді.

Мысырдан шығу 19 - тарау

Бахья ибн Пакуда адамдардың қызмет көрсету міндеті олардың алатын пайдасының дәрежесіне сәйкес келеді деп болжады. Әр дәуірде, оқиғалар бір халықты басқалардан ерекшелеп, Құдайдан ерекше игіліктерге ие етеді. Сол халыққа басқа халықтардан талап етілгеннен гөрі Құдайға қосымша қызмет ету міндеті жүктеледі. Бұл қызметтің қандай болу керектігін тек ақылмен анықтау мүмкін емес. Сондықтан, Құдай Мысырдан исраилдіктерді шығарып, теңізді екіге бөліп, және басқа да игіліктермен оларды басқа ұлттардан бөліп таңдады. Осыған сәйкес, Құдай яһудилерді қызмет етуге бөліп алды, осы арқылы олар Құдайға алғыстарын білдірсін; ал олар осы қызметті қабылдағандары үшін Құдай оларға осы дүниеде де, ақыретте де сыйапат уәде етті. Бахьяның пікірінше, мұның бәрі тек Таурат арқылы ғана анық білдіріледі, Шығу кітабы 19:4–6 айтқандай: «Египеттіктерге Мен не істегенімді және сіздерді бүркіттің қанатында алып, Менің жаныма әкелгенімді көрдіңдер. Енді, егер Менің дауысыма назар салып, Менімен жасаған келісімімді сақтасаңдар, онда сіздер Мен үшін барлық халықтардан артық қазына болады, сіздер Мен үшін дін қызметшілерінің патшалығы және қасиетті ұлт болады».

Мысырдан шығу 20-шы тарау

Бахья ибн Пакуда Құдайдың бірлігін шын жүректен қабылдау – яһуди дінінің түбірі және негізі болғандықтан, Құдайдың Синай тауында исраилдіктерге айтқан алғашқы сөздері – Шығу кітабы 20:2-3 және Екінші Торғай кітабы 5:6-7-де: «Мен сендердің Құдайларың – Жаратқан Иемін. Меннен басқа ешқандай құдайларың болмасын», – деді. Содан кейін Құдай Мұса арқылы исраилдіктерге былай деп ескертті: «Тыңда, Израиль! Жаратқан Иеміз – біздің Құдайымыз, Жаратқан Ие – жалғыз!» Шығу кітабы 20:14-тегі ашкөздікке тыйым салуды және Екінші Торғай кітабы 5:18-дегі құштарлыққа тыйым салуды түсіндіре отырып, Маймонид кез келген адамның қызметшіге, қызметшіге, үйге немесе әріптесіне тиесілі ыдыстарға, немесе әріптесінен сатып алуға болатын кез келген затқа құштар болса және әріптесі сатуға келіскенше достарымен және өтініштерімен қысым көрсетсе, теріс міндеттемені бұзатынын үйретті, тіпті ол оған көп ақша төлесе де, Шығу кітабы 20:14 былай дейді: «Ашкөздік қылма». Маймонид бұл міндеттемені бұзған адамды қамшымен жазаламау керектігін үйретті, өйткені бұл іс-әрекетке жатпайды. Маймонид адам Шығу кітабы 20:14-ті бұзбайды, егер ол өзі аңсаған затты өзі алмаса. Маймонид Шығу кітабы 20:14-тегі және Екінші Торғай кітабы 7:25-тегі «құштарлық» деген сөзді бір іспен бірге жүретін құштарлықты білдіру үшін оқыды. Маймонид үйреткендей, үй, жұбай, ыдыс немесе басқа да кез келген нәрсеге ие болғысы келетін адам, егер ол адам жүрегінде осы нәрсені қалай алуға болатынын ойласа, ол адам теріс міндеттемені бұзады. Маймонид Екінші Торғай кітабы 5:18-дегі «құштарланба» деген сөзді оқып, тіпті жүректегі сезімдерге ғана қатысты. Демек, басқа біреудің меншігін аңсаған адам бір міндеттемені бұзады. Егер адам өз құштарлығымен бір затты сатып алса, ол заттың иесіне қысым жасап, қайта-қайта сұраса, екі міндеттемені бұзады. Осы себепті Маймонид Тораның Екінші Торғай кітабы 5:18-дегі және Шығу кітабы 20:14-тегі міндеттемелерінде құштарлыққа тыйым салынғанына келді. Егер ол ұрлықпен алып кетсе, онда ол үш міндеттемені бұзады. Бахья ибн Пакуда Шығу кітабы 20:13-тегі «Өлтірме» деген сөзді өзіне-өзі қол жұмсауға, сондай-ақ кез келген басқа адамды өлтіруге тыйым салатынын түсіндірді. Бахияның пікірінше, өлтірілген адам өлтірушіге неғұрлым жақын болса, соғұрлым қатаң жаза қолданылуы керек, сондықтан өзіне-өзі қол жұмсағандардың жазасы сөзсіз өте ауыр болады. Бахия осы себепті адамдар өз өмірлерін қауіпке тігуге асықпауы керектігін үйретті. Исаак Абраванел Шығу кітабы 20:14-тегі «Көршіңнің үйіне құштарланба, көршіңнің әйеліне құштарланба» деген бұйрық Екінші Торғай кітабы 5:18-дегі «Көршіңнің әйеліне құштарланба, көршіңнің үйіне құштарланба» деген бұйрықтан өзгеше екенін айтты. Абраванел Шығу кітабы 20:14-те адамның мұқтаждықтары мен осы дүниеде не нәрсеге ие болу керектігі рет-ретімен айтылған деп түсіндірді. Сондықтан да, ең алдымен, адамның үйі, содан кейін оның жұбайы, содан кейін қызметшілері, ақырында сөйлей алмайтын жануарлары аталады. Алайда Екінші Торғай кітабы 5:18-де күнә мен жамандықтың ауырлығы бойынша оларды атап өткен. Ең жаман құштарлық – басқа біреудің жұбайына құштарлық жасау, мысалы Дәуіттің Бат-Шеваға құштарлық танытуы. Ал екіншісі – көршісінің үйіне құштарлықпен қарау. Ал енді көршіңнің егістігіне тоқталайық. Ол жерде адам үйіндей тұрмаса да, ол көршісінің тіршілігін қамтамасыз етіп, мұралық үлесін береді. Естеріңізге сала кетейік, Екінші Торғай кітабы 5:18-де егістік жерінен кейін Абраванелдің егістіктен де төмен бағалаған қызметшілері туралы айтылады. Сосын, көршіңнің сөйлеу қабілеті жоқ малдары, сосын, көршіңнің тірі емес жылжымалы мүлкі, Екінші Торғай кітабы 5:18-де «көршіңнің бар мүлкі» делінген. Маймонид Құдай исраилдіктерге Шығу кітабы 20:21-де Құдайдың атына құрбандық үстелін тұрғызуды тапсырды және құрбандықтарды ұсынуды жалпы алғанда исраилдіктерді сол кездегі ғибадаттан арылу үшін және оларды ғибадат етудің негізгі құралы ретінде дұғаға тарту үшін ауыспалы қадамдар ретінде енгізді деп үйретті. Маймонид Құдай жаратылыста жануарларды бірте-бірте дамытатынын айтты. Мысалы, сүтқоректілер өте нәзік болып, құрғақ тағам жей алмайды. Сондықтан Құдай құрғақ тағам жей алатын уақытқа дейін сүт беретін сүтпен қоректендірген. Маймонидтің айтуынша, Құдай да көптеген заңдарды уақытша шара ретінде енгізген, өйткені исраилдіктер әдеттегі барлық нәрселерді бірден тоқтата алмады. Сондықтан Құдай Мұсаны исраилдіктерді (Шығу кітабы 19:6-ға сай) «құрбандықтар ұсынатын діни қызметкерлер патшалығы және қасиетті халық» етіп құруға жіберді. Алайда сол замандағы ғибадатқа қатысты жалпыға ортақ дәстүр – құдайларға табынатын ғибадат еді. Сондықтан Құдай исраилдіктерге осы қызметтерді бірден тоқтатуды бұйырмады, оларға оны жалғастыруға рұхсат берді. Құдай бұрын құдайларға табыну үшін пайдаланылған нәрсені Өзінің қызметіне аударды және исраилдіктерге сол тәсілмен Құдайға қызмет етуді бұйырды – яғни, ғибадатхана салуға (Шығу кітабы 25:8), Құдайдың атына құрбандық үстелін орнатуға (Шығу кітабы 20:21), Құдайға құрбандық шалуға (Леви кітабы 1:2), Құдайға бас иіп, Оның алдында құбыр шашуға. Құдай осының ешқайсысын басқа ешкімге жасауға тыйым салды және Шығу кітабы 28:41-де ғибадатханада қызмет ету үшін дін қызметкерлерін таңдады. Осы Құдай жоспарымен, Құдай жындылықтың іздерін жойды және Құдайдың Барлығы мен Бірлігінің ұлы қағидасын орнатты. Бірақ Маймонид үйреткендей, құрбандық қызметі құрбандық туралы Құдайдың бұйрықтарының негізгі мақсаты емес, керісінше, жалбарынулар, дұғалар және осы сияқты ғибадат түрлері негізгі мақсатқа жақынырақ. Сондықтан Құдай құрбандықты тек бір ғибадатханамен (Екінші Торғай кітабы 12:26-ны қараңыз) және дін қызметкерлерін тек белгілі бір отбасының мүшелерімен шектеді. Бұл шектеулер, Маймонид үйреткендей, құрбандық ғибадатын шектеді және оны осы шектеулерде ұстады, сондықтан Құдай құрбандық ғибадатын толығымен жою қажет деп ойлаған жоқ. Бірақ Құдай жоспарында дұға мен жалбарынуды кез келген жерде және кез келген адам ұсынуға болады, сондай-ақ цицит киюге (Сандар кітабы 15:38) және тефиллин киюге (Шығу кітабы 13:9, 16) және осы сияқты қызметтерге болады.

Мысырдан шығу 18 - тарау

1639 жылғы Нью-Хейвен колониясының негізгі келісімінде пуритан дін қызметкері және колонияның негізін қалаушылардың бірі Джон Дэвенпорт колонияны құрастыратын барлық еркін шаруаларға Мысырдан шығу кітабының 18:2, Құдай заңының 1:13 және 17:15 тараулары үкімет мәселелерімен сенімді айналыса алатын адамдардың типін сипаттайды деп мәлімдеді, ал жиналыстағы адамдар қарсылықсыз келісті. Гюнтер Плаут Құдай заңының 1:13-те халықтың, Мысырдан шығу кітабының 18:21 және 24–25 тарауларында тіркелгендей, Мұса емес, басшылық міндеттерін ортақ пайдалануға және дауларды шешуге болатын лауазымды адамдарды таңдағанын атап өтті. Алайда Джеффри Тигей Мұса Мысырдан шығу кітабының 18:21 және 24–25 тарауларында жазылғандай, тағайындалғандарды өзі таңдағанмен, ол халықтың ұсынымысыз әрекет ете алмайды деп санайды, себебі олардың саны мыңдаған (Талмудта 78 600 деп көрсетілген), ал Мұса осылайша көптеген білікті адамдарды білмейтін, әсіресе ол Мысырдан шығуға дейін израильдіктердің арасында өмір сүрмегендіктен. Роберт Альтер Құдай заңының 1-тарауы мен Мысырдан шығу кітабының 18-тарауындағы оқиғалардың арасындағы бірнеше айырмашылықтарды байқады, олардың барлығы Құдай заңының ерекше мақсаттарын көрсетеді деп дәлелдеді. Ефрем схеманы Мысырдан шығу кітабының 18-тарауында ұсынады, бірақ ол Құдай заңының 1-тарауында есімдерінде жоқ, оның орнына жоспар толығымен Мұсаның идеясы болып табылады, өйткені Құдай заңы Мұсаның кітабы. Құдай заңының 1-тарауында Мұса билерді таңдау құқығын халыққа сеніп тапсырса, ал Мысырдан шығу кітабының 18-тарауында ол Ефремнің нұсқауларын орындап, билерді өзі таңдайды. Мысырдан шығу кітабының 18-тарауында билерде болуы керек қасиеттер – моральдық тұжырымдылық және құлшыныс, ал Құдай заңының 1-тарауы зиялылық ақыл-ойды стрес жасайды.

Мысырдан шығу 19 - тарау

Яһуди дәстүрі Синай тауының орналасқан жері туралы дәстүрді сақтамағанын атап өткен Плаут, егер израильдіктер кейінгі ғасырларда бұл жерді білген болса, Иерусалим мен оның ғибадатханасы ешқашан яһуди өмірінің орталығы бола алмас еді, себебі Иерусалим мен ғибадатхана қасиеттілігі жағынан Құдайдың тауынан төмен болар еді. Осылайша Плаут Синай тауы яһуди дінінде орынды емес, түсінікке айналды деген тұжырымға келді. Харольд Фиш Синай тауындағы аянның, Уильям Шекспирдің "Гамлет" пьесасындағы ханзада Гамлеттің өлген әкесінің арбасымен кездесуінде қайталанады деп дәлелдеді. Фиш ата-ананың екі жағдайда да бұйрық бергенін, тек біреуі шақырылып, қалғандары қорқып қашықта тұрғанын, бұйрық жазылғандығын және тараптар келісімге келгенін айтты. Альтер Сандар 15:38-ді израильдіктердің киімдеріне "көк түсті жіпті" салу керек деп аударды. Ол бояудың индиго сияқты өсімдіктен емес, Финикия жағалауында өсірілетін мурекс иттің шырышынан алынатынын түсіндірді. Бұл бояуды алу және дайындау көп еңбекті талап еткен, сондықтан да қымбатқа соққан. Ол көптеген Жерорта теңізі елдерінде патшалық киімге қолданылды, ал Израильде діни қызметкерлердің киімдеріне және киелі шатырдың матадан жасалған бұйымдарына да қолданылды. Альтер көк түсті жіптің Израильдің (Мысырдан шығу 19:6 сөздері бойынша) "құрбандықтар патшалығы және қасиетті халық" болуы керек деген ойды білдіретінін, және, мүмкін, сондай-ақ, келісімдегі халық ретінде, бейнелі түрде Құдайдың тұңғышы ретінде, бүкіл халықтың патшалық мәртебесі бар екенін айтты. Максин Гроссман Мысырдан шығу 19:9–11-де Құдай Мұсаға: "Халыққа барып, бүгін және ертең оларды қасиетті қылып бағышта. Олар киімдерін жуып, үшінші күнге дайындалсын" деді, бірақ Мысырдан шығу 19:14–15-те Мұса халыққа: "Үшінші күнге дайындалыңдар, әйелдерге жақындамаңдар!" деп бұйырды. Құдай Мұсаға (көрініп тұр, ол тек ер адамдарға сөйлеген) қарағанда "халық" (адамдарды қоса алғанда) туралы басқаша түсінік берді ме? Немесе Мұсаның сөздері Киелі кітап жазушысының тек бір мәдениетті ұстанғанын көрсете ме? Моше Гринберг жазғандай, бүкіл Мысырдан шығу оқиғасын "құдайдың жалындаған көрінісі" деп қарастыруға болады. Сол сияқты Уильям Пропп отты (אֵשׁ, esh) Құдайдың жер бетінде көрінуінің ортасы ретінде анықтады – Мысырдан шығу 3:2-дегі Жануар бұтағы, Мысырдан шығу 13:21–22 және 14:24-тегі бұлт бағанасы, Мысырдан шығу 19:18 және 24:17-дегі Синай тауының үстінде, және Мысырдан шығу 40:38-дегі киелі шатырдың үстінде. Эверетт Фокс "даңқ" (כְּבוֹד, kevod) және "қасарыс" (כָּבֵד לֵב, kaved lev) – бұл Мысырдан шығу кітабындағы бірлік сезімін беретін басты сөздер екенін атап өтті. Сол сияқты, Пропп ауырлықты, даңқты, байлықты және беріктікті білдіретін kvd түбірін Мысырдан шығу кітабындағы қайталанатын тақырып ретінде анықтады: Мұса Мысырдан шығу 4:10-да ауыр ауызбен және Мысырдан шығу 17:12-де ауыр қолдармен зардап шекті; Фараонның жүрегі Мысырдан шығу 7:14; 8:11, 28; 9:7, 34; және 10:1-де қатты болды; Фараон Израильдің еңбегін Мысырдан шығу 5:9-да ауыр етті; Құдай жауап ретінде Мысырдан шығу 8:20; 9:3, 18, 24; және 10:14-те ауыр обалар жіберді, сонда Құдай Фараоннан Мысырдан шығу 14:4, 17, және 18-де даңққа ие болсын; және кітаптың ең басты нүктесі Құдайдың отты даңқының түсуімен аяқталады, ол алдымен Синайға, содан кейін Мысырдан шығу 19:16; 24:16–17; 29:43; 33:18, 22; және 40:34–38-де киелі шатырға "ауыр бұлт" ретінде сипатталады. 1980 жылы Стоунның Грэмге қарсы ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Соты Кентукки штатының он өсиетті штаттағы әрбір сыныптың қабырғасына орналастыруды талап ететін заңын конституцияға қайшы деп тапты. Сот кейбір өсиеттердің дүниелік мәселелерге қатысты екенін атап өтті, мысалы, Мысырдан шығу 20:11–16 және 5-жазба 5:15–20 тармақтарындағы ата-ананы құрметтеу, кісі өлтіру, неке адалдығын бұзу, ұрлық, жалған куәлік беру және ашкөздік сияқты өсиеттер қарастырылған. Бірақ Сот сонымен қатар, бұйрықтардың бірінші бөлігі, Мысырдан шығу 20:1–10 және 5-жазба 5:6–14-тегі, сенушілердің діни міндеттеріне қатысты: тек Құдай Иеге ғибадат ету, жалған тәңірлерге табынудан аулақ болу, Иеміздің атын бекер қолданбау және демалыс күнін сақтау. Осылайша, сот он өсиетті мектеп қабырғаларына орналастырудың басты мақсаты діни мақсатпен жасалғанын анықтады. Шуберт Сперо он өсиетте құрбандықтар, Құтқарылу мейрамы немесе сүндеттелу туралы неге айтылмайтынын сұрады. Жозеф Телушкин он өсиеттің адам арасындағы қарым-қатынас туралы моральдық ережелердің ең бастысы екенін дәлелдейтінін, сондықтан да адамгершілік – яһуди дінінің мәні. 1950 жылы консервативті яһуди дінінің яһуди заңдары мен стандарттары жөніндегі комитеті былай деп шешті: "Моторлы көліктерді пайдаланудан бас тарту – демалыс күнінің тыныштық сақтауға көмектеседі. Мұндай шектеу отбасы мүшелерін демалыс күні бірге ұстауға көмектеседі. Алайда, егер отбасы синагогға жетуге қиын болса, моторлы көлікті синагогқа бару үшін пайдалану демалыс күнін бұзу болып есептелмейді, керісінше, мұндай қатысу біздің дінімізге адалдықтың белгісі болып саналады. [М]ірдің өзгеретін қажеттіліктеріне жауап беретін, дамитын Халаха рухында, демалыс күнінің қуанышын арттыру немесе мицва орындау кезінде жекелеген ыңғайсыздықтарды азайту үшін демалыс күні шамдарын пайдалануға рұқсат береміз."

Апталық мақам

Апталық мақамда сефардтық яһудилер әр апта сайын қызметтердегі әндерді сол аптаның парашасының мазмұнына сәйкес таңдайды. "Итро" парашасы үшін сефардтық яһудилер әдемілікті білдіретін "Мақам Хосени" мақамын қолданады, бұл осы параша үшін өте қолайлы, себебі осы парашада израильдіктер Он Буйрық алады.

Хафтара

Парашаға арналған хафтара – Ишая кітабының 6:1–7:6 және 9:5–6 аяттары.

Парашахпен байланысы

Парша да, хафтара да Құдайдың уахиын айтады. Парша да, хафтара да құдайлық жандарды қанатты деп суреттейді. Парша да, хафтара да Құдайдың діріл мен түтінмен бірге келуін хабарлайды. Екеуі де Израильді қасиетті қоғам ету туралы сөздейді.

Ежелгі

Шұраппақтың нұсқаулары. Шумер, біздің заманымызға дейінгі III мыңжылдықтың басында. Мысалы, Bendt Alster еңбегінде. "Ежелгі Шумердің даналығы", 60-69 беттер. Capital Decisions Ltd, 2005 жыл. (Он өсиетке аналог). Өлілер кітабы, 125-тарау. Ежелгі Мысыр, 1500-1400 жылдар б.з.д. Мысалы, Э. А. Уоллис Бадж еңбегінде. Мысырлық өлілер кітабы (Ани папирусы) Мысыр мәтіні, транслитерация және аударма, 195-205 беттер. Нью-Йорк: Dover Publications, 1967 жыл. (Он өсиетке аналог).

Киелі кітап

Шығыс 34:7 (әкесінің күнәсі үшін балаларды жазалау). Леуіліктер 5:1–10 (серттер); 19:12 (серттер). Саналар 14:18 (әкесінің күнәсі үшін балаларды жазалау); 30:2–17 (серттер). 5 Мұса 1:9–18 (әкімшілік міндеттерді бөлісу); 5:2–28 (он буырыл); 5:9 (әкесінің күнәсі үшін балаларды жазалау); 23:22–24 (серттер); 24:16 (әкесінің күнәсі үшін балаларды өлім жазасына кесуге болмайды). Ишая 56:6–7 (сенбі күнін сақтау); 66:23 (жалпыға ортақ сақталатын сенбі). Еремия 31:29–30 (әкесінің күнәсі үшін балаларды жазаламау). Езекиел 18:1–4 (әкесінің күнәсі үшін балаларды жазаламау); 18:5–7 (әділ адам ұрлық жасамайды). Забур 97:7 (беделді бейнелер).

Раби емес ерте кезеңдері

Иосиф Флавий. Яһудилердің ежелгі тарихы. 3:3:1 – 3:5:6 шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, Иосиф Флавийдің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған, 83–85 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987.

Классикалық раввиндік

Мишна: Мишна Шаббат 1:1–24:5; Недарим 1:1–11:11; Бава Камма 5:7; Санхедрин 7:6; Маккот 1:3; Шевуот 1:1–8:6; Авода Зара 1:1–5:12; Авот 3:6, 5:6; Тамид 5:1. Израиль жері, шамамен 200 жылы. Мысалы, "Мишна: жаңа аударма" кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 184, 190, 515, 598, 610, 660–72, 679, 686, 869 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Тосефта: Маасер Шени 5:27; Шаббат 1:1–17:29; Сукка 4:3; Мегилла 3:5, 24; Недарим 1:1–7:8; Сота 4:1, 7:2; Бава Камма 3:2–3, 4:6, 6:4, 14, 7:5, 9:7, 17, 20, 22, 26; Санхедрин 3:2, 4:7, 12:3; Маккот 1:7; Шевуот 1:1–6:7; Авода Зара 1:1–8:8; Арахин 2:10, 5:9. Израиль жері, шамамен 250 жылы. Мысалы, "Тосфета" кітабында: Еврей тілінен аударғанда жаңа кіріспемен. Жақып Нойснердің аудармасы, 1-томы, 330, 360, 579, 645, 650, 844, 860 беттер; 2-томы, 962–63, 972, 978, 980, 987, 1001, 1004–06, 1150, 1159, 1185, 1201, 1232–34, 1261–93, 1499, 1514 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Иерусалим Талмуды: Берахот 5а, 12б–13а, 39а, 50б, 87а; Пеа 6б; Шевиит 1а, 2а; Терумот 64а; Бикурим 23б; Шабат 1а–113б; Эрувин 33б; Сукка 3а, 24а; Рош Хашана 1б; Таанит 16б; Мегилла 18б, 31б; Кетубот 19а, 27а; Недарим 1а–42б; Назир 25б, 39а; Сота 32а, 37б; Гитин 44б; Кидушин 11а, 21а; Санхерин 2а, 11б, 21а, 27а, 34б, 36а, 45б–46а, 48б, 50а, 52а, 67а, 71а, 74а; Маккот 1а, 2а, 8б; Шевуот 1а–49а; Авода Зара 1а–34б. Тиберия, Израиль жері, біздің заманымыздың 400 жылы. Мысалы, Талмуд Йерушальми. Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус редакциялаған, 1–3, 6а, 8, 12–15, 17, 22, 24–26, 31, 33, 35, 37, 39–40, 44–49 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2005–2020. Рабби Исмаилдің Мехильтасы 47:1–57:1. Израиль жері, 4 ғасырдың аяғы. Мысалы, Мехильта де Рабби Исмаил. Жақып З. Лаутербах аударған, 2-том, 271–354 беттер. Филадельфия: еврей баспа қоғамы, 1933, қайта шығарылған 2004. Раввин Симеонның Мехильтасы 20:3; 26:1; 34:2; 44:1–2; 46:1–57:3; 68:1–2; 74:4, 6; 77:4; 78:4; 82:1. Израиль жері, V ғасыр. Мысалы, Мехильта де Рабби Шимон бар Йохай. Уильям Дэвид Нельсон аударған, 83–84, 113, 147, 186, 195–209, 212–58, 305, 347, 349, 359, 364, 372–73 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 2006. Бабыл Талмуды: Берахот 6а–б, 12а, 20б, 33а, 45а, 54а, 57а, 64а; Шаббат 2а–157б; Пешахим 5б, 47б–48а, 54а, 63б, 106а, 117б; Йома 4а, 86а; Сука 5а, 53а; Бейтза 5а–б, 15б; Рош Хашанах 3а, 24а–б, 27а; Таанит 21б; Мегилла 31а; Моед Катан 5а, 7б, 13а, 15а; Чагига 3а, 6а, 12б–13а, 14а, 18а, 27а; Йебамот 46б, 62а, 79а; Кетубот 103а, 111а; Недарим 2а–91б; Назир 45а; Сота 31а, 33а, 38а, 42а; Гитин 57б; Кидушин 2б, 30а–32а, 76б; Бава Камма 54б, 74б, 99б; Бава Метзия 5б, 30б, 32а, 61б; Санхедрин 2б, 7а–б, 10а, 15б–17а, 18а–б, 21б, 34б, 35б, 36б, 45а, 50а, 56б, 59б, 61а–62а, 63а, 67а, 86а–б, 94а, 99а; Маккот 2б, 4а–б, 7б, 8б, 10а, 13б; Шевуот 2а–49б; Авода Зара 2а–76б; Хорайот 4б, 8а; Зевахим 8а, 19а, 58а, 59а, 61б, 115б–16а; Менахот 5б; Хуллин 110б; Арахин 11а; Темура 3а–б; Керитот 3б; Нидда 13б, 42а. Сасанидтер империясы, VI ғасыр. Мысалы, Талмуд Бавли. Редакторлар: Исраил Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: "Mesorah Publications" баспасы, 2006 жыл.

Орта ғасырлар

Саadia Гаон. Кітап Нанымдар мен Пікірлер, Кіріспе 6; 2:12; 5:4, 6; 6:6; 9:2; 10:11. Бағдат, 933 жыл. Самуэль Розенблатт аудармасы, 31–32, 128, 130, 219–20, 225–26, 254, 327–28, 385 беттер. Нью-Хейвен: Йель университеті Баспасөзі, 1948 жыл. Шығу 27:1–29:9, 10 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Шығу. С. М. Лерман аударған, 3-том, 321–45 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Сүлеймен ибн Габирол. Патшаға арналған тәж, 29:357–58. Испания, 11 ғасыр. Дэвид Р. Славитт аудармасы, 48–49 беттер. Нью-Йорк: Oxford University Press, 1998 жыл. Раши. Түсіндірме. Шығу 18–20. Трой, Франция, 11 ғасырдың соңы. Мысалы, Раши. Тора: Рашинің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және ашықталған. Yisrael Isser Zvi Herczeg аударған және түсіндірген, 2-том, 205–46 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 1994 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басы. Мысалы, Рашбамның "Шығу туралы түсініктемесі: Аннотацияланған аударма" кітабында. Мартин И. Локшин редакциялап, аударған, 189–223 беттер. Атланта: Scholars Press, 1997 жыл. Яһуда Халеви. Кузари. 1:87–91; 2:4; 3:39; 5:21. Толедо, Испания, 1130–1140 жылдар. Мысалы, Jehuda Halevi. Кузари: Израиль сенімі үшін аргумент. Генри Слонимскидің кіріспесі, 60–63, 87, 172, 290 беттер. Нью-Йорк: Schocken, 1964 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. Франция, 1153 жыл. Мысалы, Ibn Ezra's Commentary on the Pentateuch: Exodus (Shemot). H. Norman Strickman және Arthur M. Silver аударған және түсіндірген, 2-том, 342–446 беттер. Нью-Йорк: Menorah Publishing Company, 1996 жыл. Маймонид. Мишне Тора, Сефер Мезикин, Хилхот Гезела ва Аведа, 1-тарау, халахот 9–12. Мысыр, шамамен 1170–1180 жылдар. Мысалы, Mishneh Torah: Sefer Mezikin, Eliyahu Touger аударған, 238–40 беттер. Нью-Йорк: Moznaim Publishing, 1997 жыл. Маймонид. Адасқандарға арналған нұсқаулық. Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Moses Maimonides. The Guide for the Perplexed. Michael Friedländer аударған, 19, 23, 25, 32, 36, 60, 77, 96–97, 219, 221–23, 264, 305, 322–23, 327, 346, 352 беттер. Нью-Йорк: Dover Publications, 1956 жыл. Езекия бин Маноах. Hizkuni. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Chizkiyahu ben Manoach. Chizkuni: Torah Commentary. Eliyahu Munk аударған және түсіндірген, 2-том, 477A–516 беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013 жыл. Нахманид. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Ramban (Nachmanides): Commentary on the Torah. Charles B. Chavel аударған, 2-том, 249–337 беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1973 жыл. Зохар 2:67a–94a. Испания, 13 ғасырдың соңы. Мысалы, The Zohar. Harry Sperling және Maurice Simon аударған, 5 томдық. Лондон: Soncino Press, 1934 жыл. Бахья бен Ашер. Тораға түсініктеме. Испания, 14 ғасырдың басы. Мысалы, Midrash Rabbeinu Bachya: Torah Commentary by Rabbi Bachya ben Asher. Eliyahu Munk аударған және түсіндірген, 3-том, 1022–121 беттер. Иерусалим: Lambda Publishers, 2003 жыл. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Тораға түсініктеме. 14 ғасырдың басы. Мысалы, Baal Haturim Chumash: Shemos/Exodus. Eliyahu Touger аударған, Avie Gold редакциялап, түсіндірген, 2-том, 715–54 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 2000 жыл. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақты байлау). 15 ғасырдың соңы. Мысалы, Yitzchak Arama. Akeydat Yitzchak: Commentary of Rabbi Yitzchak Arama on the Torah. Eliyahu Munk аударған және қысқарған, 1-том, 394–437 беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Ыбырайым Саба. Зерор ха Мор (Мырра түйіршігі). Фес, Марокко, шамамен 1500 жылы. Мысалы, "Тзрор Хамор: Тораның түсіндірмесі" (Tzror Hamor: Torah Commentary) - рабби Авраам Сабаның. Елияху Мунктің аудармасы мен түсіндірмесі, 3-том, 1020-68 беттер. Иерусалим, Ламбда баспасы, 2008. Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 2-том: Шемос / Exodus. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 220 57 бет. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Ал, мысалы, Абарбанел Тора туралы: Таңдалған тақырыптар. Аударған: А.Томашофф, 345-59 беттер. Иерусалим: Израиль үшін еврейлік агенттік, 2007. Обадия Бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Тәржіме және түсіндірме жазбалар Raphael Pelcovitz, 372-93 беттер. Бруклин: "Мезора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 469501 бет. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000. Шломо Ефрем Лунцшиц. Кли Якар. Люблин, 1602 жыл. Мысалы, Кли Якар: Шемос. Элиу Левин аударған, 2-том, 13-96-беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2007. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Жазушы: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешелдің шығармасында. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 160-73 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004. Томас Хоббс. Левиафан, 2:20; 3:35, 36, 40, 42; 4:45. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басып шығару, 258, 444, 449, 46465, 50102, 504, 54547, 672, 676 беттер. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттарда. немесе Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 2-том, 623-88 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Мұса Мендельсон. Сефер Нетивот Хашалом ("Биур", "Аңдау"). Берлинде, 1780-1783 жж. Мұса Мендельсон: Иудаизм, христиандық және Киелі кітап туралы жазбалар. Миха Готлиб редакциялаған, 219 28 бет. Уолтем, Массачусетс: Брандейс университетінің баспасы, 2011. Бресловтық Нахман. Ұстаздық. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. Ребе Нахманның Торасында: Бреслов апталық Тора оқу туралы түсінік: Еврей жазбалары. Жариялаған: Хаим Крамер, редактор: Y. Холл, 140-77 беттер. Иерусалим: Бреслов ғылыми-зерттеу институты, 2011. Эмили Дикинсон. 564- өлең (Менің айыбым намазға келді). 1862 жылы шамамен. 1260 өлең (Сен бара жатқандықтан). 1873 жылы шамамен. 1591 жылғы өлең (Боболінк жоғалды ). 1883 жылы шамамен. 1719 өлең (Құдай шынымен де қызғанышқа толы). 19 ғасыр. "Эмили Дикинсонның толық өлеңдері" кітабында. Томас Х. Джонсон редакциялаған, 27475, 55152, 659, 698 беттер. Нью-Йорк: Литтл, Браун және Компания, 1960. Дэвид Кларксон. "Жанға табыну адамдарды көктен шығарады". Дэвид Кларксонның практикалық еңбектерінде, ІІ том, 299 және одан кейінгі беттер. Эдинбург: Джеймс Никол, 1865 жыл. Дэвид Кларксонның рөлінде. Жанға табыну адамдарды көктен шығарады. Кюриосмит, 2010 жыл. Самсон Рафаэль Хирш. Алғашқы бес кітап: Мысырдан шығу. Айзек Левидің аудармасы, 2-том, 236-86-беттер. Гейтсхед: "Judaica Press" басылымының 1999 жылғы 2-ші басылымы. Бастапқыда "Пятикнига" деп жарияланды. Франкфурт, 1867-1878 жылдар. Самсон Рафаэль Хирш. Яһудилердің демалыс күні. Набу баспасы, 2010. Бастапқыда Германияда, 19 ғасырда жарық көрген. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 697-768-беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012. Самсон Рафаэль Хирш. Яһудилердің демалыс күні. Франкфурт, 1889 жылға дейін. Аудармашы: Бен Жозефусоро. 1911 жыл. Лексингтон, Кентукки: CreateSpace тәуелсіз баспа платформасы, 2014 жылы қайта басылған. Г. Кэмпбелл Морган. Он өсиет. Чикаго: Флеминг Х. Ревелл компаниясы, 1901 жыл. BiblioLife басылымы, 2009 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 105-09 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998. 2012 жылы қайта басылған. Франклин Е. Хоскинс. "Мұса Исраил халқын Мысырдан алып шыққан жол" Ұлттық географиялық. (1909 ж. желтоқсан): 1011 38-бет. Герман Коэн. Ақыл-ой діні: Иудаизмнің көздері. Симон Капланның кіріспесімен аударылған; Лео Штраустың кіріспе очерктері, 54, 156, 289, 302, 34647, 433 беттер. Нью-Йорк: Унгарда, 1972 жыл. "Атланта: Scholars Press" баспасында қайта басылған, 1995 жы...