Кіріспе
Алдын ала белгілеу – Кальвинизмде Құдай әлемді қалай басқарады деген сұраққа қатысты діни ілім. Вестминстерлік сенім жазбасында Құдай «еркін және өзгермейтін түрде болатын нәрсенің бәрін алдын ала белгілеген» делінген. «Алдын ала белгілеу» сөзінің екінші мағынасы құтқарылуға қатысты, және Құдай кейбір адамдардың мәңгілік тағдырын рақым арқылы құтқарылуға тағайындады, ал қалғандары барлық күнәлары үшін, тіпті бастапқы күнәлары үшін мәңгілік жазаға тартылады деген сенімді білдіреді. Біріншісі «шартсыз сайлау» деп аталады, ал екіншісі – «жазалау». Кальвинизмде кейбір адамдар алдын ала белгіленеді және Құдай оларды уақтылы шақырып (қайта жаратылып, қайта туылған) сенімге келтіреді, ал қалғандары жазаланады. Кальвинизм христиан дінінің басқа бағыттарына қарағанда сайлауға көбірек мән береді, мысалы Гностицизм және Манихейлік. Христиан дінінде Құдай кейбір адамдарды біржақты түрде жұмаққа, ал кейбіреулерін тозаққа алдын ала белгілейді деген ілім 412 жылы Пелагий дауы кезінде Августин Гипполықтан бастау алды. Пелагий және оның ізбасарлары адамдар бастапқы күнәмен тумайды және жақсы немесе жаман болуды өздері таңдай алады деп үйретті. Бұл дау Августин Пауыл елшісінің үйретіктерін түбегейлі өзгертіп, сенімнің Құдайдың сыйы екенін, адамның таңдауы емес деп түсіндіруіне әкелді. Құдайдың ұсынылған келісімін естімейтін немесе оған жауап бермейтін адамдар бар екенін атап, Августин «Құдайдың әлемге деген жалпы қамқорлығы, таңдалғандарға деген қамқорлығында ерекшеленіп көрінеді» деп есептеді. Ол Құдайдың шомылдырылмаған жаңа туған және өлі туған сәбилерді тозаққа жіберуінің әділдігін ашық қорғады.
Predestination is a doctrine in Calvinism dealing with the question of the control that God exercises over the world. In the words of the Westminster Confession of Faith, God "freely and unchangeably ordained whatsoever comes to pass." The second use of the word "predestination" applies this to salvation, and refers to the belief that God appointed the eternal destiny of some to salvation by grace, while leaving the remainder to receive eternal damnation for all their sins, even their original sin. The former is called "unconditional election", and the latter "reprobation". In Calvinism, some people are predestined and effectually called in due time (regenerated/born again) to faith by God, all others are reprobated. Calvinism places more emphasis on election compared to other branches of Christianity. Gnosticism, and Manichaeism. In Christianity, the doctrine that God unilaterally predestines some persons to heaven and some to hell originated with Augustine of Hippo during the Pelagian controversy in 412 AD. Pelagius and his followers taught that people are not born with original sin and can choose to be good or evil. The controversy caused Augustine to radically reinterpret the teachings of the apostle Paul, arguing that faith is a free gift from God rather than something humans can choose. Noting that not all will hear or respond to God's offered covenant, Augustine considered that "the more general care of God for the world becomes particularised in God's care for the elect". He explicitly defended God's justice in sending newborn and stillborn babies to hell if they died without baptism.
Екі еселік тағдыр
Екі еселік тағдыр – Құдай тек қана кейбір адамдарды құтқаруға таңдап қоймай, сонымен қатар тозаққа баратын адамдарды да жаратады деген идея. Қазіргі заманғы кейбір кальвинистер екі еселік тағдырдың этикалық дилеммасына жауап ретінде Құдайдың белсенді тағдыры тек таңдалғандарға ғана қатысты екенін түсіндіреді. Құдай таңдалғандарына инаят беріп, құтқарады, ал тозаққа баратындарға инаяттан тартып алады. Кальвинистер Құдайдың адамдарды жаратуда әділдігін сақтайтынын үйретеді, себебі ол адамдарды алдын ала тозаққа тағдырласа да, таңдалғандардың жаңаруына бір жақты әсер етеді, бірақ тозаққа баратындарды күнә жасауға мәжбүрлемейді. Реформациялық конфессиялардың көпшілігі екі еселік тағдыр туралы пікір білдірмейді, олар тозаққа баратындарды айыптаудың орнына, Құдайдың олардың үстінен өтіп бара жатқанын айтады. Алайда, Джон Кальвин мұндай көзқарасты қабылдамай, былай деді: «Олар бұл туралы біреулердің надандығынан және балалық ойларынан туындайды, себебі сайлаудың қарама-қарсысы – айыптау болмаса, сайлаудың өзі болуы мүмкін емес. Құдай кімді қабылдамаса, сол кісіні айыптайды, және ол оның балаларына алдын ала белгілеген мұрадан оларды шығаруды қалағандықтан ғана істейді». Ғалымдар Генрих Буллингердің екі еселік тағдыр ілімін қабылдағаны туралы келіспейді. Франк А. Джеймс оның оны қабылдамағанын, «бір еселік тағдыр» деп аталатын көзқарасқа ұмтылғанын айтады, онда Құдай кейбір адамдарды құтқаруға таңдайды, бірақ ешқандай жағдайда тозаққа тағдырламайды. Корнелис Венема, керісінше, «Буллингер бір еселік тағдыр ілімін үнемі тұжырымдамады» және кейбір жағдайларда екі еселік тағдырды қорғады деп мәлімдейді.
Кальвиннің жазбалары
Джон Кальвин екі рет тағдырлауды үйретті. Ол бұл тақырыптағы негізін қалаушы еңбек, «Христиан дінінің институттары» (1539) кітабын, Женевадан қуылғаннан кейін Страсбургте тұрып, реформат теологы Мартин Бусермен үнемі кеңесе отырып жазды. Кальвиннің «Құдайдың абсолютті билігіне» деген сенімі оның тәлімдерін қалыптастырды. Әлем үшін, Құдайдың құдіреті болмаса, ол «өмір сүруге жарамсыз» болар еді. Ал жеке адам үшін, тағдыр болмаса, «ешкім құтқарылмас» еді. Кальвиннің құдірет туралы ілімі түсінікті. «Барлық оқиғалар Құдайдың құпия кеңесімен басқарылады». Сондықтан, «Құдай біліп, қалағаннан басқа ештеңе болмайды». Бұл «жай ғана сұмдық пен кездейсоқтықтан» арылуды білдіреді. Кальвин өзінің құдірет ілімін «барлық оқиғаларға» қатысты, сондай-ақ жеке адамдар мен олардың құтқарылуына қатысты алдын ала белгілеу ілімінде қолданды. Кальвин алдын ала белгілеу туралы айқын «фактымен» бастады. Кальвин байқаған «факты» – тіпті «өмір келісімі» уағыздалғандардың арасында да, оны барлығы бірдей қабылдамайды. «Барлығы тәубеге және иманға шақырылса» да, шындығында, «тәубе мен иман рухы барлығына да берілмейді». Кальвин кейбір адамдар «өмір келісімін» қабылдаса, ал кейбіреулері қабылдамайды деген әртүрліліктің теологиялық түсіндірмесі үшін Исаның үйретіктеріне жүгінді. Ол Себуші туралы теңеуді келтіріп, «Торғайдың арасына немесе тасты жерге тұқымның түсуі жаңалық емес» деді. Кальвиннің Киелі кітапқа негізделген теологиясы үшін, бұл әртүрлілік «Құдайдың сот ісінің түсініксіз тереңдігін» көрсетеді, бұл сот «Мәңгілік сайлаудың Құдайдың мақсатына бағынышты». Құдай құтқарылуды кейбір адамдарға ұсынады, бірақ барлығына емес. Көптеген адамдар үшін бұл мәселе қызығушылық тудырады, себебі олар «кейбіреулер құтқарылуға, ал басқалары құрылуға алдын ала белгіленгенін» дұрыс емес деп санайды. Алайда, Кальвин бұл қайшылықты «сайлау және алдын ала белгілеу» туралы дұрыс көзқараспен шешуге болатынын мәлімдеді. Кальвин Киелі кітап алдын ала белгілеудің «осы үлкен құпиясы» туралы ойлануды талап ететінін айтты, бірақ сонымен қатар осы жайындағы «шексіз адамдық құмарлықтан» сақтандырды. Сенушілер үшін, «құтқарылудың себебі бізден емес, тек Құдайдан» екенін білу алғыс сезімін тудырады.
Қауіп: белсенді жарлық, пассивті алдын ала белгілеу
Кальвинистер Құдайдың мәңгілік азапқа тағдырланғандарды таңдау туралы алдын ала шешімінің белсенділігіне баса назар береді, бірақ сонымен бірге осы алдын ала тағдырлаудың пассивтілігіне де тоқталады. Мұның себебі, көптеген кальвинистер Құдайдың алдын ала шешіміне инфралапсариандық көзқарас ұстанады. Осы көзқарас бойынша, Құдай жаратылыстан бұрын, Өзінің санасында, алдымен Адамның күнәға ірілуі, содан кейін таңдау және жазалау туралы шешім қабылдады. Демек, Құдай кімді жазалауға белсенді түрде таңдайды, бірақ олардың күнәлі табиғаты болатынын білгендіктен, оларды алдын ала тағдырлаудың жолы – оларды өз күйлерінде қалдыру, бұл кейде "өткізіп алу" деп аталады. Сондықтан, азапқа алдын ала тағдырлау пассивті сипатқа ие (Құдайдың Өзінің таңдағандарын күнәлі табиғаттарынан арылтуға белсенді түрде араласуынан өзгеше).
Тең соңғылық
WCF Құдайдың таңдауы мен айыптау актісі үшін әртүрлі сөздерді қолданады: тиісінше "алдын ала белгіленген" және "алдын ала шешілген". Бұл екеуінің бірдей механизммен жұмыс істемейтінін көрсетеді. "Бірдей соңғылық" термині кейде екі жарлықтың симметриялы екенін көрсететін көзқарас үшін қолданылады: Құдай таңдалғандарды жұмақта ұстауға және айыпталғандарды жұмақтан шығаруға теңдей күш жұмсайды. Бұл пікір кейде жаңылыс түрде "қос тағдыр" деп аталады, осы туралы жоғарыда айтылған. Р.С. Спроуль бұл ұстанымға қарсы шығып, ол Құдайдың айыпталғандардың өмірінде "күнә жасауға белсенді түрде араласуын" білдіретінін айтады. Алайда Роберт Л. Реймонд Құдайдың таңдауы мен айыптауының соңғы нәтижеде тең екенін қысыммен айтады, бірақ "екеуінің де артындағы Құдайдың себептік байланысының толықтай бірдей екенін айтуымыз міндетті емес" дейді. Кальвинистер олардың жоспары детерминизмнің бір түрі ретінде сипатталғанымен, ол адамның еркін әрекет ету қабілеті мен моральдық жауапкершілігіне баса назар аударатынын айтады. Олар сондай-ақ еріктің күнәға тәуелді және оның нағыз еркіндігін іске асыра алмайтынына сенімді. Сондықтан, еркі күнәға бағынған адам Құдайға қызмет етуді таңдай алмайды. Кальвинистер құтқарылудың жақсы амалдардан (sola gratia) бөлек, тек құдайдың рақымы арқылы болатынына және Құдайға сенуді таңдауды бір амал немесе жұмыс ретінде қарастырады, сондықтан таңдау құтқарылу мен құлдырау арасындағы айырмашылықты білдіре алмайды, Арминийлік көзқараста болғандай. Керісінше, Құдай адамды Арминийшілдікке қарағанда күнәға құлдықтан гөрі азат етуі керек, содан кейін жаңартылған жүрек табиғи түрде жақсылықты таңдайды. Құдайдың бұл ісі кейде жеңілмейтін деп аталады, себебі рақым адамға қарсы әрекет етуге деген құштарлықтан босатып, еркін ынтымақтастық жасауға мүмкіндік береді, сондықтан ынтымақтастық құтқарылудың себебі емес, керісінше.
Бартиандық көзқарастар
XX ғасырдағы реформацияланған теолог Карл Барт реформацияланған тағдыр ілімін қайта қарастырды. Барт үшін Құдай Мәсіхті қабылданбаған және қабылданған адам ретінде таңдайды. Жеке адамдар таңдаудың нысаны емес, олар Мәсіхпен байланысты болғандықтан таңдалады немесе қабылданбайды. Бартты зерттеушілердің, мысалы Ширли Гатридің айтуынша, бұл тағдыр туралы "үштік" көзқарас, ол "спекулятивтік" көзқарасқа қарсы. Гатридің сөзіне сүйенсек, Құдай барлық адамдарды тегін сүйеді, ал күнәкарларды әділ жазалауы – сүйіспеншілік пен қайта жарасуға ұмтылыстан туындайды.