Кіріспе

Арминийшілдік – 17 ғасырдың басында пайда болған протестанттық теологиялық қозғалыс, голланд реформатор теологы Якоб Арминийдің теологиялық идеялары мен оның «ремонстранттар» деп белгілі болған жақтастарына негізделген. Голланд арминийшілдігі алғаш рет 1610 жылғы «Ремонстрацияда» Нидерландтың Генералдық штаттарына ұсынылған теологиялық мәлімдемеде жазылған. Бұл кальвинизмнің алдын ала белгілеу туралы доктринасын жұмсартуға жасалған тытыру болды. Арминийдің басты үлес қосқан классикалық арминийшілдік және Джон Веслидің басты үлес қосқан веслилік арминийшілдік – екі негізгі ойлау мектебі. Арминийшілдердің негізгі сенімдері – Құдайдың жаңаруға дайындаушы (алдын ала) рақымы баршаға бірдей, ал Құдайдың жаңаруға мүмкіндік беретін рақымын қарсы алуға болады. Көптеген христиан дінтері арминийшілдік көзқарастарға ықпал етті, атап айтқанда 17 ғасырда баптистер, 18 ғасырда методистер және 20 ғасырда пентикосталдар.

Алдын ала қозғалыстар мен теологиялық әсерлер

Роджер Э. Олсонның пікірінше, Арминиус сенімдері, яғни арминиандық, оның өзімен басталған жоқ. Реформацияға дейінгі вальденстер сияқты басқа да дін тобы мен ұйымдар да, арминиандық сияқты, әрбір адамның Құдайдың инаят-шапағатынан бас тарту немесе оған бойұсыну мүмкіндігін шартты түрде таңдауға құқылы екенін айтқан. Анабаптист теологы Балтазар Хабмайер де Арминиусқа қарағанда шамамен бір ғасыр бұрын осыған ұқсас көзқарас ұсынған. Арминиандық пен анабаптизмнің құтқару туралы ілімдері шамамен мәндес. Атап айтқанда, меннониттер тарихи тұрғыдан арминиандық болған, олар арминиандық көзқарасты нақты қолдаған-қолдамаған, бірақ кальвинизмнің құтқару ілімін қабылдамаған. Анабаптист теологиясы Якоб Арминиусқа әсер еткен болуы мүмкін. Дегенмен, ол кемінде анабаптистердің пікірін қолдаған және анабаптистер оның уағыздарына жиі келген. Сондай-ақ, Арминий даниялық лютерандық теолог Нильс Хемингсеннің құтқару іліміндегі негізгі көзқарасын ұстанып, оған Хемингсеннің әсері болған болуы мүмкін деп еске алады.

Арминийліктің пайда болуы

Якоб Арминий – 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басында өмір сүрген голландиялық пастор және теолог. Ол Кальвиннің ізбасары Теодор Безадан тәлім алған, бірақ Киелі Жазуларды зерттегеннен кейін, ол өзінің ұстазының құтқарылуға толыққанды лайық деп Құдай шартсыз таңдап алады деген теологиясын қабылдамады. Есе орнына Арминий Құдайдың таңдауы сенушілерге қатысты екенін, осылайша оны сенімге байланысты ететінін ұсынды. Арминийдің көзқарастарына голландиялық кальвинистер, әсіресе Франсискус Гомарус қарсылық білдірді, бірақ Арминий ұлттық синод өтуінен бұрын қайтыс болды. Арминий Голландияның Штаттар Генералдарының өзінің көзқарастарын баяндаған 14 беттік құжатты талап етуіне жауап бере алмай қайтыс болды. Арминийдің ізбасарлары оның орнына жауап беріп, Бельгиялық Конфессияның қатаң кальвинизмінен өзгешеліктерін білдіретін «Remonstrance»-тің Бес бабын (1610) жасады. Арминийдің ізбасарларын ремонстранттар деп атады, ал 1611 жылы қарсы наразылық болғаннан кейін Гомарустың ізбасарларын «Контр-ремонстранттар» деп атады. Саяси маневрлерден кейін голландиялық кальвинистер Нассау князі Мористі жағдайды шешуге көндірді. Морис жүйелі түрде арминиандық шенеуніктерді қызметтен алып тастады және Дордрехтте ұлттық синод шақырды. Бұл Дорт синоды негізінен голландтық кальвинистерге (102 адам) ашық болды, ал арминиандықтарға (13 адам дауыс беруге тыйым салынды), сондай-ақ басқа елдерден келген кальвинистік өкілдерге (28 адам) қатысуға рұқсат берілді. 1618 жылы Арминий мен оның ізбасарларын еретиктер деп айыптады. Бұл жарияланымның бір бөлігі «Remonstrance»-тің бес бабына жауап ретінде жазылған кальвинизмнің бес негізгі қағидасы болды. Голландиядағы арминиандықтар қызметінен алынып, түрмеге қамалып, елден қуылды және үнсіздік сақтауға ант берді. Он екі жылдан кейін Голландия арминиандық дінді ресми түрде қорғады, бірақ арминиандықтар мен кальвинистер арасындағы антагонизм жалғасты. Көптеген ерте ремонстранттар арминиандық теологияның классикалық түрін ұстанды. Алайда, олардың кейбіреулері, мысалы Филипп ван Лимборх, жартылай пелагиандық және рационализм бағытына бет бұрды.

Англия шіркеуіндегі арминиандық

Англияда Арминий ілімдері деп аталатын ілімдер Арминийден бұрын да, оған паралель түрде де болды. Діннің отыз тоғыз бабы (1571 жылы аяқталды) арминиандық немесе кальвинистік түсіндірулерге үйлесетіндей жеткілікті беймәлімдікке ие болды. Англия шіркеуіндегі арминиандық, негізінен, кальвинизмді жоққа шығарудың көрінісі еді, және тек бірқатар теологтар классикалық арминиандыққа адалдық танытты, ал қалғандары жартылай пелагиандық немесе пелагиандық болды. Осы нақты контексте, заманауи тарихшылар классикалық арминиандықтан ауытқыған дін қызметкерлерінің ұстанымдарын атау үшін "арминиандықтар" емес, "протоарминиандықтар" терминін қолдануды ұсынады. Ағылшын арминиандығын Джон Гудвин сияқты арминиандық пуритандар, немесе Джереми Тейлор мен Генри Хаммонд сияқты жоғары англикандық арминиандар ұсынды. 17 ғасырдағы Уильям Лауд сияқты англикандық арминиандар кальвинистік пуритандармен күресті. Олар арминиандықты мемлекеттік шіркеу тұрғысынан қарастырды, бұл Арминий көзқарасына жат идея еді. Бұл позиция Англия королі Карл I (1625–1649) билігінде ерекше айқын болды. Англия азамат соғысынан (1642–1651) кейін, пресвитериандарға төзімділік көрсеткен Англия королі Карл II Англия шіркеуінде арминиандық ойды қайта жаңғыртты. Ол Реставрациядан (1660) кейін шамамен елу жыл бойы үстемдік құрды.

Баптистер

Кальвиннің ізбасарлары мен Арминийдің ізбасарлары арасындағы тартыс Реформациядан кейінгі шіркеу тарихының ерекшелігі болып табылады. Мысалы, 17 ғасырдағы Англияда пайда болған баптист қозғалысы кальвинистер мен арминиандар арасындағы тарихи тартыстың кішігірім көрінісі болды. Алғашқы баптистер – «жалпы баптистер» деп аталды, себебі олар «жалпы» немесе шексіз құрбандыққа (кәпаратқа) сенді – арминиандар еді. Баптист қозғалысы Томас Хельвистің бастауымен құрылды, ол өзінің ұстазы Джон Смиттен (Амстердамдағы голланд Су жағалау менониттерінің ортақ сеніміне және ерекшеліктеріне өткеннен кейін) 1611 жылы Лондонға оралып, алғашқы ағылшын баптист шіркеуін құрды. Кейінірек Джон Гриффит, Сэмюэл Ловедей және Томас Грантем сияқты жалпы баптистер Арминийдің арминиандық көзқарасын көрсететін реформаланған арминиандық теологияны қорғады. Жалпы баптистер өздерінің арминиандық көзқарастарын көптеген жарияламаларда көрсетті, олардың ең ықпалдысы 1660 жылғы Стандартты жариялама болды. 1640 жылдары ерекше баптистер құрылды, олар арминиандық ілімнен бас тартып, пресвитериандар мен тәуелсіздердің күшті кальвинизмін қабылдады. Олардың берік кальвинизмі 1644 жылғы Лондон баптисттерінің және 1689 жылғы Екінші Лондон жарияламасында жарияланды. 1689 жылғы Лондон жарияламасы кейін Америкадағы кальвинистік баптистер (Филадельфия баптисттерінің жарияламасы деп аталды) қолданды, ал 1660 жылғы Стандартты жариялама ағылшын жалпы баптистерінің американдық мұрагерлері қолданды, олар көп ұзамай еркін ерік баптистері деп танылды.

Методистер

1770-ші жылдардың басында англикандық пасторлар Джон Уэсли мен Джордж Уайтфилд қатысқан методист-кальвинист дау-дамайында Уэсли жартылай пелагиандық деп айыпталуына жауап ретінде арминиандық бағытты қабылдады. Уэсли Арминиус сенімдерімен шектеулі таныс болғандықтан, оның ілімдеріне тікелей сүйенбей, көзқарастарын қалыптастырды. Уэслиге 17 ғасырғы ағылшын арминиандығы мен кейбір Ремонстрант өкілдерінің ықпалы тиді. Дегенмен, ол Арминиус сенімдерінің адал өкілі ретінде танылады. Уэсли өзінің құтқару ілімін "Арминян" (1778) журналы және "Құдайдың алдын ала белгілеуі тыныш қарастырылды" сияқты мақалалары арқылы қорғады. Ол өз ұстанымын қолдау үшін толық бұзылуға берік сенді, сонымен қатар алдын ала беруші құдай рақымы сияқты басқа ілімдерді түсіндірді. Сонымен қатар, Уэсли кальвинисттік алдын ала белгілеу іліміне тән детерминизмге қарсы шықты. Ол көбінесе христиандық кемелдік (толыққанды жетілгендік, "күнәсіздік" емес) туралы уағыздады. Оның ой жүйесі Уэсли арминиандығы деп белгілі болды, оның негізін өзі және оның серігі Джон Уильям Флетчер қалады. Методизм де құтқарылу және адамның еркіне қатысты теологиялық мәселелерді шешті. 1830 жылдары Екінші Ұлы ояну кезінде американдық қасиеттілік қозғалысында пелагиандық ықпалдың іздері байқалды. Осының салдарынан Уэсли теологиясын сынағандар кейде оның жалпы ойларын бұрмалап түсіндірді немесе дұрыс емес атады. Алайда, оның негізгі мәні арминиандық екені мойндалады.

Пятидесятниктер

Пятидесятничество Чарльз Пархэмнің (1873–1929) қызметімен байланысты. Қозғалыс 1906 жылы Лос-Анджелестегі Азуза көшесінде болған жаңғыру кезінде пайда болды. Бұл жаңғыруды Уильям Джей Сеймур (1870–1922) басқарды. Көптеген алғашқы пятидесятниктердің методист және қасиеттілік тамырларына байланысты, пятидесятник шіркеулері көбінесе Веслилік арминиандықтан туындаған дәстүрлерді сақтады. 20-ғасырда пятидесятник шіркеулері бекініп, қалыпты формаларды қабылдағанда, олар толыққанды арминиандық теологияны қалыптастыруға кірісті. Бүгінде әлемдегі ең ірі екі пятидесятник конфессиясы – Құдайлар Ассамблеясы және Құдайдың Пятидесятник шіркеуі – кешірілмейтін инаят, шартты сайлау немесе сенушінің шартты сақталуы сияқты арминиандық көзқарастарды ұстанады.

Протестанттық конфессиялар

Арминийлік ұстанымның жақтаушылары көптеген протестанттық ағымдарда өз орнын табады, кейде сол ағымның ішінде кальвинизм сияқты басқа да сенімдер кездеседі. Лютерандық теологиялық дәстүр арминиандыққа белгілі бір ортақтықтарға ие, және кейбір лютерандық шіркеулер оған құлашын жаяды. Арминийлік бағытқа кем дегенде жартылай бейімделген діндердің қатарында жоғары шіркеулік англиканизм де бар. Анабаптисттік конфессиялар, мысалы, меннониттер, гуттерлер, амиш және Шварцнау бауырлары, анабаптисттік теологияны ұстанады, ол арминиандыққа "кейбір жағынан" ұқсас құтқару туралы ілімді (сотериология) қолдайды. Арминийлік жалпы баптистерде, оның ішінде жалпы баптистердің еркін ерік баптистері деп аталатын топтарында таралған. Оңтүстік баптистерінің көпшілігі арминиандық дәстүрлі форманы қабылдайды, оның ішінде мәңгілік қауіпсіздікке сенім бар, бірақ көптегендер кальвинизмнің қабылдануының артып келе жатқанын байқайды. Арминийшілдіктің жақтаушыларын Христиан шіркеулері мен Мәсіх шіркеулеріндегі жаңару қозғалысында кездестіруге болады. Сонымен қатар, ол жетінші күнгі адвентистер шіркеуінде де кездеседі. Арминийлік (әсіресе Веслиандық-Арминийлік теология) методистік шіркеулерде оқытылады, оның ішінде қасиеттілік қозғалысына жататын Евангелистік методистік шіркеу, Назарет шіркеуі, Еркін методистік шіркеу, Веслиан шіркеуі және Құтқару Армиясы сияқты қауымдар да бар. Бұл харизмалықтардың бір бөлігінде, оның ішінде Пентикостшылдарда да кездеседі.

Ғылыми қолдау

Арминий теологиясы әр түрлі тарихи кезеңдер мен теологиялық ағымдардағы теологтар, Библия зерттеушілері және дін қорғаушылардың арасында қолдау тапқан. Атақты тарихи тұлғаларға Якоб Арминий, Симон Эпископий, Гюго Гроций, Джон Гудвин, Томас Грантхэм, Джон Уэсли, Ричард Уотсон, Томас Осмонд Саммерс, Джон Майли, Уильям Берт Поуп және Генри Ортон Уайли кіреді. Қазіргі баптист дәстүрлерінде Арминий теологиясын қолдайтындарға Роджер Э. Олсон, Ф. Лерой Форлайнс, Роберт Пицирилли және Дж. Мэтью Пинсон жатады. Методист дәстүріндегі көрнекті жақтастары – Томас Оден, Бен Уизеррингтон III, Дэвид Паусон, Б. Дж. Оропеза, Томас Х. Макколл және Фред Сандерс. Қасиеттілік қозғалысы Карл О. Бангс және Дж. Кеннет Грайдер сияқты теологтармен мақтанады. Бұған қоса, Кит Д. Стэнглин, Крейг С. Киннер және Грант Р. Осборн сынды ғалымдар да Арминийлік көзқарасты қолдайды.

Теологиялық мұра

Якоб Арминийдің бастапқы сенімдері көбінесе арминиандық деп аталады, бірақ кең мағынада бұл термин Симон Эпископий, Гюго Гроций, Джон Уэсли және басқалардың ілімдерін де қамтуы мүмкін. Арминий теологиясы әдетте екі топтың біріне жатады: Якоб Арминийдің іліміне негізделген классикалық арминиандық және негізінен Уэслиден бастау алатын уэслилік арминиандық. Бұл екі топтың арасында көп ортақ нәрсе бар. 529 жылы Оранж қаласында өткен екінші кеңесте Августиннің Құдайдың қамқорлығы туралы доктриналарын бекітуге бола ма, әлде жартылай пелагиандыққа басу жасауға бола ма деген мәселе талқыланды. Жартылай пелагиандық – пелагиандықтың жеңілдетілген түрі, ол құтқарылудың бірінші қадамы Құдайдың рақымы емес, адамның еркі арқылы жүзеге асады деп үйретеді. Кеңестің шешімін «жартылай августиндік» деп қарастыруға болады. Ол сенімнің, адамның ерікті іс-әрекеті болғанымен, тіпті бастапқыда да Құдайдың рақымынан туындайтынын, адамның санасын ашып, сенуге мүмкіндік беретінін анықтады. Бұл, алдын ала берілген рақымның қалай жұмыс істейтінін көрсетеді, соның арқасында жаңадан тумаған адамдар сеніммен тәубе етуге мүмкіндік алады. Алайда, Оранж кеңесі Августиннің құдайдың алдын ала белгілеуі арқылы құлдырау туралы ілімін айыптап жіберді. Арминиандық осы сипаттағы жартылай августиндік көзқарастармен сәйкес болғандықтан, кейбіреулер оны ерте шіркеудің теологиялық консенсусын қайта жаңарту ретінде қарастырады. Сонымен қатар, арминиандықты кальвинизмнің құтқару туралы теологиялық әртараптандырылуы ретінде немесе, дәлірек айтқанда, кальвинизм мен жартылай пелагиандық арасындағы теологиялық орталық позиция ретінде қарастыруға болады.

Классикалық арминиандық

Классикалық арминиандық – Якоб Арминий ұсынған және кейбір ремонстранттар қолдаған теологиялық жүйе. Форлайнс және Олсон сияқты теологтар бұл жүйені «классикалық арминиандық» деп атаса, ал Пикирилли мен Пинсон сияқты басқалары оны «Реформация арминиандығы» немесе «Реформацияланған арминиандық» деп атауды ұсынады. Арминийдің үйретіктері Реформацияның Sola fide және Sola gratia қағидаларымен үйлесімді болды, бірақ Мартин Лютер, Гульдрих Цвингли, Жан Кальвин және басқа протестант реформаторларының нақты үйретіктерінен ерекшеленді. Классикалық арминиандық бастапқыда «Ремонстранстың бес бабында» жазылған. Кит Стэнглин мен Томас Макколл атап көрсетеді: «Бұл тұжырымдар Арминийдің көзқарастарымен сәйкес келеді; тіпті кейбіреулері оның «Сентименттер жарғысынан» сөзсіз алынған». Классикалық арминиандықтың сенімдерінің тізімі төменде келтірілген:

Құдайдың қамқорлығы мен адамның ерік бостандығы

Арминийлік, Құдайдың барлық жерде бар, шексіз құдіретті және барлық нәрсені білетін классикалық теизмді қабылдайды. Осы көзқарас бойынша, Құдайдың күші, білімі және қатысуының сыртқы шектері жоқ, яғни Оның құдайлық мәні мен сипатынан тыс. Сонымен қатар, Арминийлік Құдайдың егемендігі туралы көзқарасы, Құдайдың мінез-құлқынан туындайтын қағидаларға негізделген, әсіресе Иса Мәсіхте толық ашылған. Біріншіден, Құдайдың сайлауы оны ешқандай жағдайда, тіпті екінші дәрежеде де жамандықтың авторы етіп көрсетпеуі керек. Бұл Құдайдың сипатына қайшы келер еді. Екіншіден, жамандыққа адамның жауапкершілігі сақталуы тиіс. Осы екі қағида, Құдайдың жаратылыстарымен өзара әрекеттескенде өзінің егемендігін танытуының нақты жолын талап етеді. Бір жағынан, бұл Құдайдың шектеулі игіліктілік режимінде әрекет етуін қажет етеді. Бұл Құдайдың барлық оқиғаны алдын ала белгілемей, әдейі түрде егемендікті жүзеге асыратынын білдіреді. Екінші жағынан, Құдайдың сайлауы «алдын ала білу арқылы белгілеу» болуын қажет етеді. Осы тұрғыда, Құдайдың алдын ала білуі мен адамның еркін таңдауы келесідей үйлеседі: Адамның еркін таңдауы түпкілікті күнәмен шектелген, бірақ Құдайдың алдын ала жасаған игілігі адамзатқа құтқарылуға Құдайдың шақыруын қабылдау мүмкіндігін қайтаруға мүмкіндік береді. Құдайдың болашақ туралы алдын ала білуі толық және аяқталған, сондықтан болашақ нақты және адамның әрекеттеріне байланысты емес. Құдай болашақты белгілемейді, бірақ Ол оны біледі. Құдайдың нақтылығы мен адамның тәуелсіздігі үйлесімді. Роджер Олсон осы анықтамалық идеяларды практикалық тұрғыда былай түсіндірді: «Арминийлік» [ ] – бұл теологияда қолданылатын термин, ол Арминийден бұрын және кейін көптеген адамдар ұстанған көзқарас, яғни Інжілді естіген күнәкарлардың Құдайдың құтқаратын игілігін қабылдау не қабылдамау үшін еркін таңдау мүмкіндігі бар және Құдай құтқарылу мүмкіндігінен ешкімді шеттемейді, тек өздерін еркін шеттегендерді ғана. Бірақ нағыз, тарихи, классикалық Арминийлік, осы еркін таңдаудың [тәуба ету және құтқарылуға сену] Құдайдың алдын ала жасаған игілігі арқылы сыйға берілгеніне сенуді қамтиды».

Адамзат жағдайы

Арамдық толық: Арминий былай дейді: "Бұл [құлаған] жағдайда адамның нағыз жақсылыққа қатысты еркі тек жараланған, осал, қисайған және әлсіреген ғана емес, сонымен қатар ол түрмеге қамалған, жойылған және жоғалған. Оның қабілеттері тек құдай рақымының көмегімен ғана емес, осы рақыммен қозғалысқа келмейінше мүлдем күшсіз және пайдасыз."

Кептің көлемі мен сипаты

Кешірімнің нысаны барлық адамға арналған: Исаның өлімі барлық адамдар үшін болды, Иса барлық адамдарды Өзіне тартады, және барлық адамдар сенім арқылы құтқарылу мүмкіндігіне ие. Исаның өлімі Құдайдың әділдігін толық қанағаттандырады: сайланғандардың күнәлары үшін жаза Мәсіхтің айқышқа шегеленуі арқылы толығымен төленеді. Осылайша, Мәсіхтің өлімі барлық адамның күнәсін кешіреді, бірақ оның күшіне жету үшін сенім қажет. Арминий былай айтады: «Ақталу, егер сот ісі ретінде қолданылса, таза мейірім арқылы әділдікке жатқызу [ ] немесе адам Құдай алдында әділдіктің қатаң талаптарына сәйкес, ешқандай кешірімсіз ақталады [ ]». Стивен Эшби былай түсіндіреді: «Арминий күнәкардың ақталуының екі ғана мүмкін жолын қарастырды: 1) заңды толығымен және мінсіз сақтау арқылы, немесе 2) тек Құдайдың Мәсіхтің әділдігін есепке алуы арқылы». В. Стивен Гунтер Арминийдің әділдікке негізделген ілімге қатаң ұстаным танытпағанымен келіседі (Мәсіхтің әділдігі сенушінің әділдігі үшін есептеледі). Кит Д. Стэнглин мен Томас Х. Макколл үшін Арминий «Мәсіхтің әділдігі әділдік ретінде есептеледі» деуге қарсы емес. Форлайнс былай түсіндіреді: «Сенім шарты бойынша біз Мәсіхпен бірігуге ие боладымыз. Осы бірігу негізінде біз Оның өлімі мен әділдігін қабылдаймыз». Мәсіхтің кешірімі тек сайланғандарға ғана тиісті, құрбандық сипатында. Арминий Құдайдың әділдігі жазаны алмастыру арқылы қанағаттандырылады деп санайды. Гюго Гроций оны мемлекеттік тұрғыдан қанағаттандыруды үйретті. Роджер Олсонның сөзіне сүйенсек, тарихи және қазіргі арминиандар осы көзқарастардың бірін ұстанады.

Адамның тәңірге бет бұруы

Құдай құтқарылу процесінде бастама көтеріп, Оның рақымы барлық адамдарға жетеді. Бұл рақым, көбінесе алдын ала келген рақым (prevenient grace) деп аталады, барлық адамдарға әсер етеді, оларды Жақсы Жаңалыққа (Евангелиеге) сендіруге, оларды құтқарылуға қарай қатты тартуға және шынайы иманға мүмкіндік беруге көмектеседі. Пицирилли былай дейді: «Шындығында, бұл рақым қайта жаратуға (регенерацияға) сонша жақын, егер соңына дейін қарсылық көрсетілмесе, ол сөзсіз қайта жаратуға алып келеді». Рақым арқылы ұсынылған құтқарылу, таза себеп-салдар, детерминистік тәсілмен қарсы тұруға болмайтын күшпен әрекет етпейді, керісінше, еркін қабылдауға және еркін бас тартуға болатын ықпал мен жауап беру арқылы әрекет етеді. Адамның жауап беруге немесе қарсы тұруға еркін еркі бар: Еркін ерік Құдайдың құдіретімен беріліп, шектелген, бірақ Құдайдың құдіреті барлық адамдарға Иса Мәсіхтің Жақсы Жаңалығына (Евангелиесіне) иман арқылы қол жеткізуге мүмкіндік береді, сонымен бірге барлық адамдарға қарсы тұру мүмкіндігін де береді. Өзгеріс (Қайтару) синергиялық болып табылады: Роджер Олсон айтқандай: «[Арминийдің] евангелиялық синергиясы құтқарылудағы барлық күшті, қабілетті және тиімділікті рақымға қалдырады, бірақ адамдарға Құдай берген қарсы тұру немесе қарсы тұрмау қабілетін береді. Адамдардың жасайтын жалғыз "үлесі" – рақымға қарсылық көрсетпеу».

Адамды таңдау

Сайлау шартты: Арминий сайлауды "Құдайдың өзінен, мәңгілік уақыттан бері, Мәсіхте сенушілерді ақтауға және оларды мәңгілік өмірге қабылдауға қабылдаған шешімі" деп түсіндірді. Құдай ғана кімнің құтқарылатынын анықтайды, және Оның шешімі – Исаға иманмен сенгеннің бәрі де ақталатындығы. Арминийдің сөзіне сүйенсек, "Құдай иман арқылы Мәсіхке егізгендерді ғана Мәсіхте қарастырады". Құдай таңдалғандардың жарқын болашағын алдын ала белгілейді: Алдын ала белгілеу – кімнің сенетінін алдын ала анықтау емес, сенушінің болашақ мұрасын алдын ала анықтау. Сондықтан таңдалғандар ұл ретінде қабылдану, даңққа ие болу және мәңгілік өмірге ие болу үшін алдын ала белгіленген.

Адамның сақталуы

Эскатологиялық тұрғыдан алғанда, Якоб Арминий және алғашқы ремонстранттар, соның ішінде Симон Эпископиус, зұлымдардың сот күні Құдай тарапынан мәңгілік отқа тасталатынына сенді. Құтқарылу шартты: Барлық сенушілер құтқарылуға толық сенімді болуы мүмкін, бірақ олар Мәсіхте қалып қою шартымен. Құтқарылу сенімге байланысты, демек, табандылық та шартты. Арминий Киелі кітапта Мәсіх пен Киелі Рух сенушілерге "шайтанмен, күнәмен, дүниемен және өздерінің тәндерімен күресуге және осы жаулардан жеңіске жетуге" инабатты күш сыйлайтынын үйретеді деп сенген. Бұдан әрі, Мәсіх пен Киелі Рух түрлі сынақтар кезінде сенушілерге көмектесу үшін әрдайым қасында болады. Бірақ бұл қауіпсіздік шартсыз емес, шартты – "егер сенушілер шайқасқа дайын тұрса, Оның көмегін тілеп, өздерінен жалықпаса, Мәсіх оларды құлаудан сақтайды".

Жолдан таюшылық ықтималдығы

Арминий сенушінің жолдан таюы мүмкін деп сенді (яғни, осы зұлым дүниеге қайтадан жабысып, таза ар-ұжданын жоғалтып немесе дұрыс ілімді ұстанудан бас тартып, Мәсіхті тастап кету). Алайда Арминий бұл мәселеде жазған кезде оқырмандарының сенімін ескеріп, кейде өзі туралы сақтанды. Мысалы, 1599 жылы Арминий бұл мәселені Киелі кітаптан әрі қарай зерттеу керектігін мәлімдеді. Арминий өзінің "Сентименттер декларациясында" (1607) былай деді: "Мен ешқашан шынайы сенушінің сенімнен мүлдем немесе соңында құлап, құрығанын үйреткен емеспін; бірақ мен бұл жайтты маған ұнатылатын жазба орындары бар екенін жасырмаймын; және маған көруге рұқсат етілген жауаптар, менің түсінуімше, барлық тармақтар бойынша өздерін мақұлдамайтын". Бірақ басқа жазбаларында ол жолдан тайғандық мүмкін екендігі туралы сенімділік білдірді: Арминий шамамен 1602 жылы жазылғанда, "Христос шіркеуінің құрамына 'құрылып' жатқан адам осы процестің жалғасуына қарсылық білдіруі мүмкін" деді. Ал, иман келтіргендерге ол: "Егер олар өздерінің күштері мен ақыл-ойының оларды өздері тастап кеткенше, жартастан аластата алмайтынын білетін болса, оларды жігерлендіру жеткілікті болар еді", - деді. Ол Құдаймен жасаған келісімнің (Иеремия 23) "өзінде Құдайдан бас тартудың мүмкін еместігі жоқ, бірақ қорқыныш сыйлығының уәдесі бар, олар жүректерінде гүлденгенше, Құдайдан алыстауға кедергі болады" деп жалғастырды. Ол: "Егер Дәуіт патша күнәлары үшін өлген болса, ол құрып кетер еді" деді. 1602 жылы Арминий былай деп жазды: "Мәсіхке сенетін адам жалкоға айналып, күнәға бой алдырып, біртіндеп өліп, мәсіхші болуын тоқтатуы мүмкін". Арминийдің пікірінше, күнәның белгілі бір түрі сенушінің құлап кетуіне себепші болады, әсіресе жаман ниетпен жасалған күнә. 1605 жылы Арминий былай деп жазды: "Бірақ, Дәуіт сияқты, сенуші өлімге әкелетін күнәға түсуі мүмкін. Сондықтан ол сол сәтте құлап қалуы мүмкін, егер ол өлген болса, сотталатын болады". Станглин мен Макколл Арминийдің жолдан таюдың екі жолын анық көрсеткенін айтады: 1. "қарсылық" немесе 2. "жаман ниетпен күнә жасау". Оропеза былай деп қорытындылайды: "Егер Арминийдің ұстанымы біркелкі болса, онда ол жолдан тайған болуы мүмкін екенін жоққа шығарған жоқ". Арминий 1609 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасарлары 1610 жылы "Remonstrance" жазды, ол сөзбе-сөз олардың көшбасшысының "Сентименттер декларациясы" (1607) негізінде құрылды, онда жолдан таю мүмкіндігі туралы сақтық білдірілді. Оның бесінші бабында, әсіресе, жолдан таюшылықтың мүмкіндігін одан әрі зерттеудің қажеттілігі айтылды. 1610 жыл мен 1618 жылы Дорт Синодының ресми отырысы арасында ремонисттер Киелі жазбалардың шынайы сенушінің сенімнен бас тартып, мәңгілік жойылуға ұшырайтынын үйрететініне толықтай сенді. Олар өз көзқарастарын "Ремонстранттардың пікірі" (1618) деп атады, ол Дорт Синоды кезінде олардың ресми ұстанымы болды. Пицирилли былай дейді: "Осы мәселе қайта қаралған кезде, арминиандар шын құтқарылғандарды жолдан таюшылыққа қарсы ескерту керек деп үйреткен". Кейін олар осы пікірін "Ремонстранттардың мойындауында" (1621 ж.) білдірді.

Жолдан таюшылықты кешіру

Стэнглин Арминийдің айтуынша, егер де адасушылық "қастықпен" жасалған күнә болса, оны кешіруге болады. Егер "бас тартудан" туындаса, онда кешірілмейді. Арминийді ұстанған ремонстранттар адасушылық мүмкін болғанымен, көбінесе өңдеуге келмейді деп сенді. Дегенмен, басқа классикалық арминиялықтар, мысалы, еркін ерік баптистері, адасушылықты түзетуге болмайды деп үйретті.

Уэсли арминиандығы

Джон Уэсли Арминийдің өзі үйреткен нәрселердің көп бөлігімен толыққандай келісімде болды. Уэсли арминиандығы – классикалық арминиандық, оған Уэслидің кемелдік туралы ілімі қосылған. Весли арминиандығының нақты мәселелері бойынша кейбір пікірлер төменде келтірілген:

Кептің сипаты

Стивен Харпер Уэслидің құнасының өтелуі жазалау орнына қою теориясы мен үкіметтік теорияның қоспасы екенін ұсынды. Дегенмен, теологтар Роберт Пицирилли, Роджер Олсон және Даррен Кушман Вуд Уэслидің құнасының өтелуі туралы көзқарасы жазалау орнына қою арқылы екенін санайды. Уэслилік арминиандар тарихи түрде құнадан тазарудың жазалау немесе үкіметтік теориясын қабылдап келген.

Адамның сақталуы мен жолдан таюы

Уэсли шынайы христиандар жолдан тайып, құтқарылудан айырылып қалуы мүмкін деген арминиандық көзқарасты қабылдады, бұл оның "Жолдан тайғандарға шақыру" атты танымал уағызында анық көрінеді. Харпер былай деп қорытындылайды: "күнә жасаудың өзі құтқарылудан айырылуға себеп емес [ ] құтқарылудан айырылу көбінесе терең және ұзаққа созылатын тәжірибелермен байланысты. Уэсли Құдайдың инабатынан түңғырға кетуге әкелуі мүмкін екі негізгі жол көреді: мойындалмаған күнә және жолдан таюшылықтың нақты білінісі". Уэсли мұндай жолдан таюшылықтың түзетілмейтініне сенген жоқ. Имандылығын "қараңғыға кеткен кеме" деп сипаттағандар туралы сөйлегенде (1 Тим 1:19), Уэсли "бір емес, жүз ғана емес, менің сенімімше, бірнеше мың [ ] есепсіз адамдар құлап, бірақ енді тік тұрғандарының мысалдары бар" деп мәлімдеді.

Мәсіхшілік кемелділік

Уэсли арминиандығын ең жақсы көрсететін мәселе – христиандық кемелділік. Уэслидің үйретімінше, христиандар осы өмірде Киелі Рухтың күшімен ерікті күнәлерден толық арылып, іс жүзіндегі кемелділікке жете алады. Уэслиге сәйкес, христиандық кемелділік (немесе толықтай қасиеттену) – «ниеттің тазалығы, өмірдің барлығын Құдайға арнау» және «Мәсіхте болған сана, оның арқасында Мәсіх қалай жүрсе, солай жүруге шамамыз жетеді». Бұл – «Құдайды барлық жүрегімен және жақынымызды өзіміздей сүю». Бұл – «тек Құдайдың ықыласына ғана емес, сонымен қатар Құдайдың бейнесіне қайта оралу», және «Құдайдың толықтығымен толу». Уэсли нақты айтқандай, христиандық кемелділік – дене денсаулығының кемелділігін немесе ой-пікірдің қатесіздігін білдірмейді. Бұл сондай-ақ, енді Құдайдың еркіне бағынбаймыз дегенді де білдірмейді, себебі бейсаналы түрде жасалған бұзушылықтар болады. Кемелдікке жеткен христиандар әлі де құлшынуға ұшырайды және кешірім тілеуге және қасиеттілікке жетуге үнемі мұқтаж. Бұл абсолютті кемелділік емес, махаббаттың кемелділігі. Сонымен қатар, Уэсли кемелділік арқылы құтқарылуды үйреткен жоқ, керісінше, «Тіпті толық қасиеттілік те Иса Мәсіх арқылы ғана Құдайға қабыл болады» дейді.

Сайлаудың корпоративтік көрінісі

Арминийліктердің басым көпшілігі сайлаудың жеке адамдарға қатысты екенін және Құдайдың сенімді алдын ала білуіне негізделгенін айтады. Корпоративтік сайлау тұжырымы бойынша, Құдай жеке адамдарды құтқарылуға емес, сенушілер қауымын құтқарылуға сайлаған. Иса – құдай таңдаған жалғыз адам, ал жеке адамдар сенім арқылы "Мәсіхте" болу арқылы ғана сайланғандардың қатарына кіре алады. Корпоративтік сайлау Ескі өсиетте және яһуди заңдарында кездесетін ұқсас ұғымдарға сүйенеді. Сонда, жеке тұлғаның кім екендігі жекелігінен гөрі топқа қатысуы арқылы анықталады.

Пелагиандықпен айырмашылық

Пелагиандық – бастапқы күнә мен толық бұзылуды жоққа шығаратын сенім. Арминий немесе Уэсли негізінде құрылған арминийшілдік жүйелердің ешқайсысы бастапқы күнәні немесе толық бұзылуды жоққа шығармайды; Арминий де, Уэсли де адамның бастапқы жағдайы – әділ бола алмайтын, Құдайды түсіне алмайтын және Құдайды іздемейтін жағдай екенін батыл түрде айтты. Арминий пелагиандықты "үлкен жалғандық" деп атап, "мен оның [сол теологияның] салдарынан шын жүректен жиренемін деп мойындауым керек" деді. Британдық пастор Дэвид Паусон Арминийдің немесе Уэслидің іліміне осы қатысты айтылғандарды "жала жапқандық" деп бағалайды. Көптеген арминийшілдер пелагиандыққа қатысты барлық айыптауларды қабылдамайды.

Жартылай пелагиандықпен айырмашылық

Кейбір ойлау мектептері, әсіресе құтқарылудың алғашқы қадамы адамның еркі арқылы істелетінін үйрететін жартылай пелагиандық, Арминиандық сипаттас деп жаңылыстырылады. Бірақ классикалық Арминиандық және Веслиандық Арминиандық құтқарылудың алғашқы қадамы Құдайдың алдын ала берген рақымы арқылы болады, бірақ "кейінгі рақым өзара ынтымақтастық қатынасты талап етеді".

Кальвинизммен айырмашылық

Кальвинизм мен арминиандық екі жүйе тарих, көптеген ұстанымдар мен христиан теологиясының тарихын ортақ бөліседі. Дегенмен, Құдайдың алдын ала белгілеуі және таңдауы туралы ұстанымдардағы айырмашылықтарының салдарынан, көптеген адамдар осы екі ой-сананы бір-біріне қарсы деп қарастырады. Айырмашылық мынада: Құдай баршаны құтқаруды қаласа да, адамдарға ұсынылған инаятқа қарсы тұру мүмкіндігін береді (арминиандық ұстаным бойынша), немесе Құдай тек бір бөлігін ғана құтқаруды қаласа және инаят таңдалғандар үшін жеңілмейтін болады (кальвинистік ұстаным бойынша). Көптеген адамдар теологиялық айырмашылықтарды маңызды доктриналық айырмашылықтар деп есептейді, ал басқалары оларды салыстырмалы түрде аз маңызды деп санайды.

Ұқсастықтар

Толық бұзылу – Арминиялықтар кальвинистермен толық бұзылу доктринасы бойынша келіседі. Екі тараптың арасындағы айырмашылық, Құдай осы адамзаттың бұзылуын қалай жойлайды деген түсініктерде болады.

Айырмашылықтар

Сайлаудың сипаты – Арминийлер мәңгілік құтқарылуға сайлаудың сеніммен байланысты екенін айтады. Кальвинистердің шартсыз сайлау туралы ілімі құтқарылуды ешқандай еңбекпен табуға болмайды, демек ол адамның күш-жігеріне тәуелді емес. Сондықтан сенім құтқарылудың шарты емес, құтқарылуға жетудің Құдай тарапынан берілген жолы. Басқаша айтқанда, арминийлер өздерінің сайлануына сенімдері себеп екенін есептейді, ал кальвинистер сенімдері сайлануларының нәтижесі екенін санайды. Рақымның мәні – Арминийлер Құдайдың рақымы арқылы барлық адамзатқа құтқарылуға қатысты ерік бостандығын қайтаруға мүмкіндік береді, сондықтан әрбір адам жақсы хабарды сенім арқылы қабылдауға немесе сенімсіздік арқылы оған қарсы тұруға қабілетті. Кальвинистер Құдайдың құтқаруға қабілетті ету үшін берген рақымы тек сайланғандарға ғана беріледі және сөзсіз құтқарылуға жетелейді деп санайды. Айырылудың шегі – Арминийлер, төрт қағидалы кальвинистер немесе Амиралдиандармен бірге, кальвинистердің айырылу тек сайланғандарға ғана шектеледі деген ілімінен өзгеше, жалпыға бірдей айырылуды қолдайды. Екі тарап та (гиперкальвинистерді қоспағанда) жақсы хабардың шақыруы барлығына арналған және "оларға ешқандай айырмашылық жасамай, қол жеткізе алатын әрбір адамға ұсынылуы керек" деп санайды. Сенімде тұрақтылық – Арминийлер болашақ құтқарылу мен мәңгілік өмірді Мәсіхте қамтамасыз етілгенін және барлық сыртқы күштерден қорғалғанын айтады, бірақ ол Мәсіхте қалуға байланысты және адасу арқылы жоғалуы мүмкін. Дәстүрлі кальвинистер қасиеттілердің тұрақтылығы туралы ілімге сенеді, ол Құдайдың кейбір адамдарды құтқаруға сайлап, олардың нақты күнәлары үшін төлегендіктен, оларды адасудан сақтайды және адасқандар ешқашан шын мәнінде жаңадан туылмаған (яғни, қайта туылмаған) немесе құтқарылмаған деп санайды. Дәстүрлі емес кальвинистер және басқа да евангелистерлер ұқсас, бірақ ерекше мәңгілік қауіпсіздік ілімін жақтайды, ол егер адам бір рет құтқарылса, оның құтқарылуы ешқашан қауіпке ұшырамайды, тіпті адам толығымен адасқан жағдайда да.

Ашық теизммен айырмашылық

Ашық теизм ілімі бойынша Құдай әр жерде бар, шексіз күшті және барлығын біледі, бірақ болашақтың мәні туралы пікірлер ерекшеленеді. Ашық теистер болашақ толығымен белгіленбеген (немесе "шешілмеген") деп санайды, себебі адамдар әлі еркіндік шешімдерін қабылдаған жоқ. Сондықтан Құдай болашақты толыққанды нақты оқиғалармен ғана емес, мүмкіндіктермен (адамның ерікті іс-әрекеттері) біледі. Арминийшілердің кейбіреуі, мысалы, профессор және теолог Роберт Пицирилли, ашық теизм ілімін "бұрмаланған арминийшілік" деп қарастырмайды. Джозеф Донгелл "ашық теизм классикалық арминийшіліктен тысқары процестік теологияға қарай жылжиды" деді. Роджер Олсон сияқты кейбір арминийшілер ашық теизмді христиан үшін баламалы көзқарас деп есептейді.