Кіріспе

Дін және теологиядағы ұғым. Құтқарылу (латын тілінен: salvatio, salva, 'қауіпсіз, сақталған') – зиян немесе қауіпті жағдайдан құтылу немесе қорғалу күйі. Дін мен теологияда құтқарылу көбінесе күнә мен оның салдарынан жанның босатылуын білдіреді. Құтқарылуды ғылыми тұрғыдан зерттеу сотериология деп аталады.

Мағынасы

Ыбырайым діндері мен теологияда құтқарылу – жанды күнәдан және оның салдарынан азат ету. Дінге, тіпті ағымға байланысты, құтқарылу Құдайдың тек рақымы арқылы (яғни, ешқандай еңбектің арқасында емес) немесе иман, ізгі амалдар (істер) немесе олардың үйлесімі арқылы туады деп есептеледі. Көптеген діндер адамның табиғатынан күнәлі екенін және күнәнің жазасы – өлім екенін (дене өлімі, рухани өлім: Құдайдан рухани үзіліс және тозақта мәңгілік жаза) баса көрсетеді.

Иудаизм

Қазіргі заманғы иудаизмде құтқарылу (ивритше: גְּאוּלָּה ISO) – Құдайдың Израиль халқын түрлі жер аударуларынан азат етуі. Бұл сондай-ақ, қазіргі тұтқындықтан соңғы құтқарылуды да қамтиды. Иудаизмде сенушілер христиандар сияқты жеке құтқарылуға мұқтаж емес. Яһудилер түпкілікті күнә доктринасын қабылдамайды. Олар, керісінше, Құдайдың заңында – яһудилердің Тора деп білетін Торада бейнеленген жеке адамгершілікке жоғары баға береді. Иудаизмде құтқарылу, адам өмірінің құндылығын жоятын жағдайлардан құтылу идеясымен тығыз байланысты. Құдай – әлемнің Жаратушысы және жалпыға ортақ рух, егер адам Оның өсиеттерін орындап, Оны құрметтесе, адамзаттың құтқарылуының бастауы болып табылады. Сондықтан құтқарылу әрбір адамның өзіне байланысты. Иудаизм құтқарылуды ешкім арқылы немесе тек құдайға жалбарыну арқылы немесе сыртқы күштерге сену арқылы алуға болмайтынын баса айтады. Яһудилердің Мәсіх туралы түсінігінде, Илияс пайғамбар соғыс пен азаптан құтқарып, адамзатты бір Құдайдың әкелігімен ғаламдық бауырластыққа бастайтын адамның алдын ала хабаршысы ретінде қайтып келеді. Мәсіх болашақтағы құдайлық немесе табиғаттан тыс күш емес, адамзаттың рухани жаңаруымен сипатталатын әмбебап бейбітшілік дәуіріндегі күшті адамдық ықпал ретінде қарастырылады. Иудаизмде құтқарылу барлық адамдарға ашық, ол тек яһудилерге ғана шектелмейді. Бірақ, адамдар он өсиетте жинақталған этикалық мінез-құлықты сақтаулары және оны іске асырулары керек. Яһудилер өздерін Құдайдың таңдаған халқы деп атағанда, олар ерекше игіліктер мен артықшылықтарға ие болғандықтарын білдірмейді, керісінше, олар барлық халықтарға үлгі және нұсқау арқылы этикалық өмір салтын көрсетуді өздеріне міндет еткен. Яһудизм тегі мен табиғаты бойынша этникалық дін. Сондықтан құтқарылу негізінен Яхве (көбінесе «Иеміз» деп аталады) Құдайының таңдалған халқы ретінде Израильдің тағдыры тұрғысынан қарастырылады. Б.з.б. 2 ғасырға дейін өлгеннен кейін қайта тіріліп, Құдайдың сот алдына түсетіні туралы сенім пайда болды. Оған дейін, адам өз ұрпақтары қасиетті ұлттың құрамында болатынына қанағат етуі керек еді. Екінші ғибадатхана кезеңінде садукейлер, бас діни қызметкерлер, Торада жазылмағандықтан, адам өлгеннен кейін жеке өмірдің бар екенін жоққа шығарды, ал парызшылар, раввиндердің ата-бабалары, грек-римдік идеялардың және ауызша Тораға сенудің әсерінен дененің қайта тірілуі мен жанның өлмеушілігін растады. Фарисейлер жанның Мәсіх келгенге дейін Құдаймен байланыста болатынына, ал қайта тірілгенде Израиль жерінде денемен қайта қосылатынына сендірді. Христиандық үшін құтқарылу Иса Мәсіх арқылы ғана мүмкін. Христиандар Исаның айқышқа шегеленіп өлгенінің адамзаттың күнәсін жою үшін жасалған толық құрбандық екеніне сенеді. Христиандық сенім бойынша, күнә адамның жағдайы ретінде жалпыға ортақ деп есептеледі. Мысалы, апостол Павел яһудилер мен гректердің барлығы күнәде екенін жариялады. Исаның өмірі, өлімі және қайта тірілуі арқылы құтқарылу мүмкін болды, ол құтқарылу контекстінде «жұбату» деп аталады. Христиандық сотериология эксклюзивті құтқарылудан бастап, әмбебап келісімге дейін жетеді. Олардың арасындағы айырмашылықтар христиандық өзінің кеңдігімен салыстырылады, бірақ көпшілігі құтқарылудың Иса Мәсіхтің, Құдайдың Ұлының айқышқа шегеленіп өлгені арқылы мүмкін болғанына келіседі. Киелі кітап құтқарылуды Құдайдың адамзаттың күнәсі мәселесін шешу жоспарының оқиғасы түрінде көрсетеді. Бұл оқиға Құдайдың халқының тарихының аясында орын алып, Исаның өмірі мен қызметіне тоқталады. Ескі өсиет адамдардың табиғаты бойынша күнәкар екенін көрсетеді және Құдай адамдарды азат ететін және оларға уәде беретін келісімдер сериясын сипаттайды. Оның жоспарына Ыбырайым арқылы барлық ұлттарға бата беру және Израильді құлдықтың барлық түрінен азат ету кіреді. Құдай Израиль халқының тарихында құтқаратын күшін көрсетті, сондай-ақ барлық адамзатты күнәнің құлдығынан, кінәсінен және жазасынан құтқаратын Мәсіх туралы да айтты. Бұл рөлді Иса орындады, ол соңынан шайтанның барлық ісін, соның ішінде азапты, ауырсынуды және өлімді жояды. Macmillan Dictionary of the Bible.|title=|source=

Христиандық конфессиялар арасындағы негізгі даулар құтқарылуға қатысты әртүрлі көзқарастардың арасында болады, олар католицизм мен протестантизмнің арасында, сондай-ақ протестантизмнің ішінде, әсіресе кальвинизм мен арминиандықтар арасындағы пікірталас, және олардың арасындағы даулар күнәнің бұзылуы, алдын ала белгілеу, жұбату, бірақ ең бастысы – әділдік туралы қарама-қарсы анықтамаларын қамтиды. Көптеген конфессиялар бойынша құтқарылу – бұл адам христиан болған кезде басталатын, өмірі бойына жалғасатын және Құдайдың сот алдында тұрғанда аяқталатын үдеріс. Сондықтан, католик апологы Джеймс Акиннің айтуынша, адал христиан сеніммен және үмітпен: «Мен құтқарылдым; мен құтқарылып жатырмын; мен құтқарыламын» дей алады. Христиандық құтқарылу тұжырымдары әртүрлі және белгілі бір теологиялық тұжырымдармен, дәстүрлі сенімдермен және догмалармен күрделенеді. Жазбалар жеке және шіркеулік түсіндірулерге жатады. Олардың арасындағы айырмашылықтар христиандық өзінің кеңдігімен салыстырылады, бірақ көпшілігі құтқарылудың Иса Мәсіхтің, Құдайдың Ұлының айқышқа шегеленіп өлгені арқылы мүмкін болғанына келіседі. Құтқарылудың мақсаты талқыланады, бірақ жалпы алғанда, көптеген христиандық теологтар Құдайдың оларды сүйгендігі және адамдарды балалары ретінде қарауы себебімен құтқарылу жоспарын ойлап тапты және іске асырды деп келіседі. Жердегі адамның өмірі «күнәға берілгендіктен», құтқарылу адамдарды күнәдан және күнәнің жазасымен байланысты азаптан азат етумен де байланысты. Христиандар құтқарылудың Құдайдың күшіне байланысты екеніне сенеді. Стэгг Құдайлықтағы адамзаттың «бізді құтқару қажеттігінен» туындаған қиын жағдай екенін айтады. Күнәнің адамның жағдайы ретіндегі фактісі Исаның миссиясында көрінеді және осыған байланысты нақты айқындалады. Табиғаты бойынша құтқарылу адамның жағдайына жауап беруі керек. Әрбір адамның күнәкар ретіндегі жағдайы – жалпы тұлғаны құлдыққа, кінәға, бөлінуге және өлімге ұшыратушы фатальды таңдаудың салдары. Сондықтан құтқарылу жалпы тұлғамен байланысты болуы керек. «Ол құлдықтан құтылуды, кінәдан кешірімді, бөлінуден қайта жарасуды және Құдайдың бұзылған бейнесін жаңартуды ұсынуы керек».

Соңғы күндердің қасиеттілері

Иса Мәсіхтің Әулиелер шіркеуінің іліміне сәйкес, құтқарылу жоспары – Құдайдың осы өмірде немесе рухтар әлемінде Иса Мәсіхтің рақымын қабылдауды, Оған сенім білдіруді, күнәларына шын ниетпен өкінуді және қасиетті келісімдер (соның ішінде шомылдыру) жасап, оларды сақтауды таңдаған барлық адамзатты құтқару, кешіру және жоғарылату жоспары. Құдайдың балаларының көпшілігі осы мүмкіндіксіз дүниеден өтеді. Сондықтан Мәсіхтің жақсы жаңалығы рух түрмесіндегі сенбеген рухтарға уағыздалады (1 Петір 3:19), олар да тірілер сияқты бірдей талаптармен бағаланып, рух күйлерінде Құдайды іздеу арқылы өмір сүруі үшін. Егер олар Мәсіхті қабылдаса, күнәларына шын жүректен өкініп, өздері үшін жасалған қасиетті рәсімдерді қабылдаса, Мәсіхтің рақымымен тірілермен бірдей шарттарда құтқарылуға ие бола алады. Осы себепті Иса Мәсіхтің Әулиелер шіркеуінің мүшелері қасиетті храмдарда өлгендер үшін орынбасарлық жұмыс жасайды. Бұл жоспардың элементтері түрлі көздерден алынған, оның ішінде Киелі кітаптан, Мормон кітабынан, Дін мен Келісімдерден, Бағалы інжу-маржандан және Иса Мәсіхтің Әулиелер шіркеуінің (ӘШШ) басшылығынан жасалған көптеген мәлімдемелерден.

Бес тірек

Ислам діні бес қағидаға негізделген, Ислам діні ғибадат етудің міндетті екенін үйретеді. Міндетті ғибадаттарды орындамау мұсылманды құтқарылу мүмкіндігінен айыруы мүмкін. Ибн Омардың айтуынша, Мұхаммед (с.ғ.с.) былай деген: «Ислам діні келесі бес қағидаға негізделген:

Алладан басқа ешкімге құлшылық етуге құқығы жоқ екендігіне және Мұхаммед (с.ғ.с.) Алланың елшісі екендігіне куәлік ету. Міндетті намазды тиісінше және мінсіз оқу. Кедейлер мен мұқтаждарға зекет беру (яғни, артық байлықтың жылына 2,5% -ы міндетті қайырымдылық). Хаж жасау (Меккеге қажылық сапар). Рамазан айында ораза ұстау.»

Үнді діндері

Индуизм, буддизм, джайнизм және сикхизмде белгілі бір негізгі ұғымдар бар, оларды әртүрлі топтар мен жеке адамдар әртүрлі интерпрециялайды. Осы діндерде адам күнә мен оның салдарынан емес, құштарлықтар мен жаңылыстардың салдарынан мәңгі қайта туу циклінен (самсарадан) босатылады, сондай-ақ оның нәтижесінде пайда болатын кармадан да арылады. Дегенмен, олар осы босатудың нақты мәні туралы пікірде келіспейді. Дхармалық дәстүрлерде құтқарылу әрқашан өзіне қол жеткізіледі, сондықтан «мокша» («бостандық») немесе «мукти» («шығарылым») деген сөздер орындырақ болар еді. Осы күй және оны жүзеге асыру үшін қажетті шарттар Үнді дінінің ерте мәтіндерінде, мысалы, Упанишадтар мен Пали канонында, сондай-ақ Патанджалидің «Йога Сутралары» мен Веданта дәстүрі сияқты кейінгі мәтіндерде сипатталған. Мокшаға «бір нәрсені іске асырудың жолы» деген мағына беретін садхана арқылы қол жеткізуге болады. Оған йога және дхьяна (медитация) сияқты түрлі тәжірибелер кіреді. Нирвана – мокшаға қол жеткізу арқылы қамтылатын терең тыныштық. Буддизм мен джайнизмде ол – азаптан құтылу күйі. Индуизм философиясында ол – Брахманмен (Жоғары болмыспен) бірігу. Бұл сөз әдеби мағынада «сөну» (мысалы, шамның сөнуі) дегенді білдіреді және буддалық контексте құштарлық, жек көру және жаңылыс оттарын сөндіруді білдіреді.

Тхеравада буддизмінде адамның самсарадан өзінің босауына баса назар аударылады. Махаяна дәстүрлері бодхисаттва жолын баса көрсетеді, онда «әр Будда мен Бодхисаттва – құтқарушы», буддистке құтқарылатын күйге жетуге көмектеседі. Көрсетілетін көмек – мұғалімдердің өзіне-өзі құрбандық әкелуінің бір түрі, олар осы дүниелік мәселелерден толық арылуға қабілетті болғанымен, басқаларға осындай ажыратуға көмектесу үшін қажетті дәрежеде материалдық әлемде қалуды таңдайды. Адамның жаны (атман) мокшаға жеткенде, ол өмір мен өлімнің циклінен босатылып, өзінің таза жанына жетеді. Содан кейін ол «аяқтық мақсатына жеткен адам» яки сиддха болады. Мокшаға жету үшін барлық карманы, жақсысын да, жаманын да жою қажет, себебі егер карма қалдырылса, ол міндетті түрде жемісін беруі керек.

Даоизм

Ертедегі даосизмде құтқарылу ұғымы болмаған, бірақ даосизм тарихының кейінгі кезеңдерінде құтқарылу нанымдардың маңызды бөлігіне айналды. Құтқарылуға жету үшін дұға жасау, құрбан шалу және/немесе сиань – өлмейтінге айналу мүмкіндіктері болған.