Кіріспе

Пелагиандық – ертеден келе жатқан, дәстүрлі христиандық теологиялық ұстаным.

Пелагиандық – адамның күнәға түсуі оның табиғатын бұзбаған және Құдайдың рақымы арқасында адамдардың кемелділікке жету үшін ерік бостандығы бар деген христиандық теологиялық көзқарас. Пелагий (шамамен 355 – 418 ж.ж.), британдық аралдардан шыққан аскет және философ, Құдай сенушілерге орындалуы мүмкін емес нәрсені бұйыруға хақылы емес, демек, барлық құдайлық пәрмендерді орындау мүмкін болуы керек деп үйреткен. Ол сондай-ақ, біреудің күнәсі үшін екінші адамды жазалау әділетсіздік екенін айтқан; сондықтан нәрестелер кінәсіз болып дүниеге келеді. Пелагий күнәлі мінез-құлыққа ешқандай ақтау жасамады және барлық христиандар, олардың әлеуметтік жағдайына қарамастан, кінәратсыз, күнәсіз өмір сүруі керек деп үйреткен. "Пелагиандық" ұғымының негізгі бөлігі оның қарсыласы Августинмен анықталды, ал нақты анықтамалары бүгінгі күнге дейін толыққанды түсініксіз. Пелагиандыққа қазіргі заманғы христиан әлемінде, әсіресе римдік элита мен монахтар арасында үлкен қолдау болғанымен, Августин мен оның жақтастары оған қарсы шығып, рақым, тағдыр және ерік бостандығы туралы өз көзқарастарын ұсынды. Августин Пелагиандық дауды жеңіп шықты; Пелагиандық 418 жылғы Карфаген соборында айыпталып, Рим-католик және Шығыс православие шіркеулері тарапынан еретик деп танылды. Содан бері көптеген ғасырлар бойы "пелагиандық" сөзі дәстүрлі емес сенімдерді ұстанатын христиандарды еретик деп айыптау үшін түрлі жағдайларда қолданылып келді, бірақ кейбір жаңа зерттеулер басқаша пікір білдіреді.

Өмірбаян

IV және V ғасырларда Константиннің христиан дінін қабылдауынан кейін шіркеу қарқынды өзгерістерге ұшырады. Көптеген римдіктер христиан дініне көшті, бірақ олардың барлығы да оған қатаң түрде мойынсұнбады. Христиандар қудалаудан құтылғаннан кейін, жаңа мәселе туды: қудалаудың бастапқыда тудырған шұғыл сезімін сақтай отырып, мемлекеттік дінге формалды қатысымды және ықылассыздықты қалай болдырмау керек? Көптегендер үшін шешім – христиандық аскетизмді қабылдау болды. Алғашқы христиандық теологиялық тұрғыдан алуан түрлі болды. Батыс христиандығы адамның күнәға батып, содан кейін өлгенін үйретсе, Сирия дәстүрі, оның ішінде II ғасырдың Теофил және Ириней есімді қайраткерлері, адам күнәға батудан бұрын-ақ өлгенін айтты. Шамамен 400 жылға таяу, түпкі күнә туралы доктрина Батыс христиандығында қалыптаса бастады, бұл Киприанның Адамның күнәсі үшін нәрестелерді кресттеу керектігі туралы үйретімінен туындады. Басқа христиандар Оригеннің пікірін қолдап, нәрестелердің бұрынғы өміріндегі қателіктері салдарынан күнәлі болып дүниеге келетініне сенді. Сириялық Руфин 399 жылы Иеронимнің делегаты ретінде Римге келді. Пелагий (шамамен 355–420 жж.) – б.з. 380-ші жылдардың басында Римге көшіп келген, британдық аралдардан шыққан аскет. Иероним сияқты, Пелагий христиандар арасындағы салғырттықты сынап, оның орнына жоғары моральдық стандарттар мен аскетизмді насихаттады. Ол манихейшілдіктің фатализмі мен детерминизміне қарсы шығып, күнәсіз өмір сүру мүмкіндігін қорғады. Пелагий дүниелік байлықтан бас тартуды уағыздағанымен, оның идеялары Рим элитасының бір бөлігінде танымал болды. Тарихшы Питер Браун Пелагиандыққа Рим аристократиясының күшті центрифугалық бейімділігіне – әрқайсысы элита болуға ұмтылатын, әрқайсысы көршілерінен және бәсекелестерінен жоғары тұруға құштар шағын топтар құруға бейімділігіне» – шақыру жасады деп мәлімдеді. Римнің қуатты әкімшісі Паулин Нолалық Пелагиймен және Пелагий жазушысы Юлиан Эклануммен жақын болды, ал бұрынғы римдік аристократ Целестий Жеральд Боннердің айтуынша, «соқталған Пелагиан қозғалысының нағыз апостолы» болды. Пелагий ұсынған көптеген идеялар заманауи христиандықта кең таралған, Иоанн Златоуст, Александриялық Афанасий, Иероним және тіпті ерте Августин сияқты тұлғалармен қолдау тапты.

Пелагиандық дау

410 жылы Пелагий мен Келестий Рим қаласынан Сицилияға, содан кейін Солтүстік Африкаға қашып кетті. 411 жылы Карфаген соборында Келестий епископ Аврелийге діни қызметке қабылдану үшін жүгінді, бірақ оның орнына күнә және түпкі күнә туралы нанымы үшін айыпталып қалды. Келестий өзін қорғап, түпкі күнә туралы пікірлердің әлі де талқыланып жатқанын және оның сенімдері дұрыс екенін айтты. Оның рақым туралы көзқарастары айтылмады, бірақ Августин (қатыспаған) кейін Келестийдің «Мәсіхтің рақымына қарсы аргументтері» үшін айыпталғанын мәлімдеді. Келестийден айырмашылығы, Пелагий адамның өмірге өліммен жаратылғаны туралы сұраққа жауап беруден бас тартты, ал Солтүстік Африкадан тыс жерлерде Келестийдің ілімі айыпталудың басты нысаны болды. 412 жылы Августин Пелагийдің «Римдіктерге жорамалдары» еңбегін оқып, оның авторын «жоғары деңгейдегі христиан» деп сипаттады. Августин Келестийдің ілімін ғана айыптады, Пелагиймен дауын академиялық деп санады және оған дейін Пелагиймен достық қарым-қатынаста болды. Иероним пелагиандыққа адамдардың күнәсіз болуға мүмкіндігі бар екенін айтуы үшін шабуыл жасады және оны басқа танылған ерестермен байланыстырды, оның ішінде Оригеншілдік, Йовиандық, Манихейлік және Присциллиандық. Ғалым Майкл Ракет пелагиандық пен Оригеншілдіктің байланысының «күмәнді» болғанын, бірақ оның әсерлі екенін атап өтті. Сондай-ақ, Иероним Пелагийдің ерік бостандығына қатысты қатаң көзқарасына қарсы болды. 415 жылы ол Пелагиандық мәлімдемелерді жоққа шығару үшін «Пелагиандықтарға қарсы диалог» атты еңбек жазды. Тарихшы Вольф Либесшуц Иеронимнің аскет болғанын және жердегі байлықты сынағанын айта келіп, оның пелагиандыққа қарсылығының себебі Пелагийдің жетістігіне қызғану болған деп болжайды. 415 жылы Августинның елшісі Орозий Пелагийге қарсы Иерусалим сотында айып тақты, ал бұл айыптар сот шешімі үшін Римге жіберілді. Сол жылы, жер аударылған Галлия епископтары Арльдық Герос және Эксский Лазарь Пелагийді ерестікте айыптады, Келестийдің «13 тарау туралы кітабынан» үзінділер келтірді. Пелагий өзін қорғау үшін Келестийдің ілімін жоққа шығарды, нәтижесінде ол Лодтағы Диосполис соборында ақталды, бұл даудың шешуші нүктесі болды. Үкімнен кейін Августин Солтүстік Африкадағы екі соборды пелагиандықты айыптауға көндірді, оның қорытындылары Папа Иннокентий I тарапынан ішінара расталды. 417 жылдың қаңтар айында, өлімінен аз уақыт бұрын Иннокентий Пелагийді және оның екі ізбасарын қауымнан шығарды. Иннокентийдің ізбасары Зосим Пелагийге қатысты үкімді қайта қарастырды, бірақ Африка епископтарының қысымынан кейін өз шешімінен бас тартты. Кейіннен пелагиандық 418 жылы Карфаген соборында айыпталды, содан кейін Зосим Пелагий мен Келестийді де қауымнан шығаратын «Трактаттық хатты» жариялады. Пелагиандық ілімнің дін қызметкерлері мен епископтықтың рөлін әлсірететіні туралы алаңдаушылық сот шешімінде нақты айтылды. Пелагийдің ілімі сол кезде көптеген христиандардың арасында, әсіресе басқа аскеттердің арасында кең қолдауға ие болды. Христиан әлемінің көп бөлігі Августинның түпкі күнә туралы ілімі туралы естімеген. Италияның он сегіз епископы, оның ішінде Экланумдық Юлиан, Пелагийдің айыпталуына наразылық білдірді және Зосимнің «Трактаттық хатын» орындаудан бас тартты. Олардың көпшілігі кейіннен Грекия епископтары Мопсуэстиялық Феодор мен Несторийден пана іздеуге мәжбүр болды, бұл пелагиандық қателер Несторийлік христологиядағы дау-дамайдың астында жатыр деген айыптамаларға әкелді. Пелагиандық және Несториандық ілімдер 431 жылы Эфес соборында айыпталды. Оның қолдаушылары айыпталған немесе Шығысқа көшіп кеткендіктен, пелагиандық Латын Батысында өміршең доктрина болмай қалды. Пелагиандықты және ұқсас ілімдерді басуға жасалған көптеген әрекеттерге қарамастан, кейбір ізбасарлар Остготтар патшалығында (493–553) әлі де белсенді болды, әсіресе Теодорих Ұлының билігі кезінде Пиценум мен Далмацияда. Пелагиандықтың Ұлыбританияда да танымал болғаны туралы хабарланған, өйткені Аусердің Герман ерестікті айыптау үшін кем дегенде бір рет (429 жылы) сапар шеккен. Кейбір ғалымдар, оның ішінде Ноуэлл Майрз және Джон Моррис, Ұлыбританиядағы пелагиандық Римнің құлдырауы мен сыбайлас жемқорлығына шабуыл ретінде түсіндірілді деп болжайды, бірақ бұл идея кеңінен қабылданбады.

Еркін ерік пен түпкі күнә

Құдай кез келген нәрсені немесе кез келген адамды жаратылысынан зұлым деп ойлау Пелагийге манихейлік көзқарас сияқты көрінді. Пелагий адамдардың түпкі күнәдан құтылғанын, себебі басқа біреудің іс-әрекеті үшін кінәлау әділетсіздік болар еді деп үйретті. Пелагиандық ілім бойынша, адамдар Құдайдың бейнесінде жаратылған, оларға ар-ұждан мен ақыл-сана сыйланған, соның арқасында дұрыс пен бұрысты ажырата алады және дұрыс істерді істеуге қабілетті. Егер "күнәні" болдырмау мүмкін болса, онда оны күнә деп санауға болмайды. Пелагийдің пікірінше, түпкі күнә туралы доктрина адамның өзін-өзі жетілдіру қабілетіне жеткілікті мән бермейді, бұл үмітсіздікке немесе жауапкершіліксіз кешірімге үміттенуге алып келеді. Ол сондай-ақ көптеген жас христиандардың құтқарылу туралы жалған сеніммен жұбанып, христиандық амалдарына немқұрайлы қарауына себеп болатынын айтты. Пелагий Адамның құлшыны адамдарды өлімге ие еткенін, жаман үлгі көрсеткенін, бірақ олардың табиғатын бұзбағанын сенді, ал Целестий одан да әрі барып, Адамның өлімге ұшырауы жаратылысынан болғанын дәлелдеді. Ол тіпті Августин айтқандай, түпкі күнә адамдарды өлімнен қорқуға итермелеген деген ойды да қабылдамады. Пелагийдің пікірінше, шын ниетті христиандар өлімнен қорқуды жеңе алады, ал өлім жаза емес, еңбектен құтылу болып табылады. Пелагий де, Целестий де Құдайдың мүмкін емес нәрсені бұйыруының ақылға сыймайтынын, сондықтан әрбір адамның еркін әрекет етуге және барлық ісі үшін толық жауапкершілікке ие екенін айтты. Пелагий ерік бостандығына кез келген шектеулерді, соның ішінде қажеттілік, мәжбүрлеу немесе табиғаттың шектеулерін қабылдамады. Ол ерік бостандығын қатаң қорғау адамдардың мінез-құлқын өзгертуге ең тиімді ынталандыру деп сенді.

Күнә мен ізгілік

Пелагиандық көзқарас бойынша, күнә адам табиғатының құлдырауының нәтижесі емес, ерікті таңдау мен жаман әдеттердің салдарынан туындайды; қайта-қайта күнә жасау арқылы адам өзінің табиғатын бұзып, күнәға тәуелді ете алады. Пелагий Құдайдың адамдарға Ескі Ұстазды және Мұса заңын осы жаман әдеттерге қарсы тұру үшін бергенін, ал уақыт өте келе бұл әдеттер жойылғанда Құдай Жаңа Ұстазды ашқан деп сенді. Алайда, Пелагий адамның әр жағдайда дұрыс әрекет ету қабілеті әрқашан сақталатынын ескергендіктен, теориялық тұрғыдан күнәсіз өмір сүру мүмкін (бірақ сирек). Иса Мәсіх, христиан дінінде күнәсіз өмір сүрген, өзінің өмірінде кемелдікке ұмтылған пелагиандықтар үшін үлгі болды, бірақ одан басқа да күнәсіз адамдар болды, олардың ішінде белгілі пұтқа табынушылар және әсіресе еврей пайғамбарлары бар. Бұл көзқарас Августин мен православие христиандарының, Исаның жалғыз күнәсіз адам екенін үйреткенімен, қайшы келеді. Пелагий Исаның адамзаттың күнәлары үшін құрбандық болғанын және крещение рәсімінің тазартатынын үйреткен, бірақ бұл мәселелерге көп мән бермеді. Пелагий адамның дұрыс әрекет ету қабілеті – Құдайдың сыйы, сондай-ақ, илаһи аян, Исаның үлгісі мен үйретулері екенін айтты. Рухани даму, оның ішінде христиандыққа сенім, Құдайдың кеңшілігіне емес, жеке таңдауға байланысты. Пелагий күнәға ешқандай ақталудың жоқ екенін мойындап, христиандардың Ефестіктерге 5:27-де сипатталғандай, "дақсыз және әжірсіз" болуы керектігін есептеді. Адамның кемшілігін мойындамай, жоғары моральдық стандарттар тек элитаға ғана қатысты дейтін емес, Пелагий барлық христиандар кемелдікке ұмтылуы керек деп үйретті. Жовиан сияқты, Пелагий де үйленген өмір монахизмнен кем емес екенін айтты, бірақ барлық христиандар, өмірлік жағдайына қарамастан, белгілі бір аскетизмді ұстануы керек деген тұжырыммен. Пелагий адамның өзін христиан деп атауы және Киелі кітаптың бұйрықтарын орындауы жеткіліксіз екенін, сондай-ақ жақсылықты белсенді түрде жасап, ізгіліктерді дамытуы, "тек атпен ғана христиан" болған көпшіліктен ерекшеленуі және христиандардың мінез-құлқы ерекше және кінәсіз болуы керектігін үйретті. Ол әсіресе Киелі кітапты оқудың, діни бұйрықтарды орындаудың, қайырымдылық жасаудың, іс-әрекеттеріне жауапкершілік сезінудің, қарапайымдылық пен шамадан тыс кетпеудің маңыздылығын атап өтті. Пелагий нағыз ізгілік әлеуметтік мәртебеде сыртқы түрде көрінбейтінін, ол ішкі рухани жағдай екенін үйретті. Ол бай христиандарды байлықтарын кедейлермен бөлісуге шақырды. (Августин Пелагийдің байлықты қайта бөлу туралы айтқан сөздерін сынады.)

Шомылдыру рәсімінен өту және сот

Пелагиандық көзқарас бойынша, күнә әдейі жасалғандықтан, адамдар тек өз істері үшін жауапты болғандықтан, пелагиандық ілімде нәрестелер кінәсіз саналды, ал крещениеден өтпеген нәрестелер тозаққа жіберілмейді деп есептелді. Пелагиандар, ертедегі Августин сияқты, нәрестелердің тазару орнына (Purgatory) жіберілетініне сенді. Пелагий нәрестелерді крещениеге шомылдырудың түпкі күнәні тазарту үшін қажет емес екенін айтса да, бұл амалдың олардың рухани жағдайын Исамен жақын байланыс арқылы жақсартатынына сенгендіктен, оны қолдады. Ересектер үшін крещение маңызды болды, себебі ол адамның жеке жасаған күнәларын кешіруге және Құдаймен қарым-қатынасты жаңартпаға мүмкіндік берді. Өлгеннен кейін ересектер өз іс-әрекеттері мен жасалмағандары үшін сотталып, егер олар жеткіліксіз болса, мәңгілік отқа жіберіледі: "Олардың жасаған жамандықтары үшін емес, жақсылық жасауға ұмтылмағаны үшін". Ол тазару орнының ересектер үшін де мүмкін болатын жер екенін қабылдамады. Пелагий ізгілік жолының баршаға ашық екенін үйреткенімен, іс жүзінде оны ұстануға және құтқарылуға тек аз ғана адамдардың қабілеті болды. Көптеген ортағасырлық дінтанушылар сияқты, Пелагий де христиандарды тозақтан қорқытудың, ішкі ынтаның жеткіліксіз немесе болмауы жағдайында оларды діндерін ұстануға көндіру үшін жиі қажет екенін ойлады.

Салыстыру

Пелагийге ықпал еткен маңызды факторлар – адам табиғатына көбірек оң көзқараспен қараған Шығыс христиандығы және жеке тәуелсіздік пен өзін-өзі жетілдіру идеяларын алған классикалық философия болды. Бұрын Цицеронның жоғалған «Хортенсий» еңбегінің оны христиандыққа келуіне себеп болғанын айтқан Августин, Пелагийдің ізгілік туралы идеясын «цицерондық» деп сынап, диалог авторының идеологиясы адам ақылы мен еркінің маңыздылығын артық бағалағанын айтты. Оның түпкі күнә туралы ұстанымдары жаңа болғанымен, Пелагийдің рақым, ерік бостандығы және тағдыр туралы көзқарастары Ориген, Иоанн Златоуст және Иероним сияқты замандас грек тілінде сөйлейтін теологтардың пікірлеріне ұқсас болды. Теолог Кэрол Харрисон Пелагиандықты «адамның тұлғасы, жауапкершілігі мен бостандығы, этика және құтқарылу табиғаты туралы батыстық түсініктерден түбірінен өзгеше» деп түсіндірді, және Августин Пелагий дауларында жеңіске жетпегенде осылай болар ма еді дейді. Харрисонның сөзіне қарағанда, «пелагиандық – Құдайдың әділдігін қорғауға, Құдай жаратқан адам табиғатының тұтастығын сақтауға, сондай-ақ адамның міндеті, жауапкершілігі мен мінсіз өмір сүруге қабілеттілігін сақтауға жасалған әрекет». Алайда, бұл адамның осалдығын азайтудың және «құдай рақымының сыртқы көрініс ретінде ғана танылуына» әкелудің құнымен болды. Ғалым Ребекка Уивердің пікірінше, «Пелагийді ерекшелендірген нәрсе – Құдай берген, күнә мен жағдайлардың әсеріне ұшырамаған, шексіз таңдау еркіндігіне деген сенімі».

Анықтама

Аугустин Пелагий атаған «пелагиандық» ілім Пелагийдың өзінен гөрі Аугустиннің ойлап тапқан нәрсесіне жақын. Томас Шектің айтуынша, пелагиандық – католик шіркеуінің түпкі күнә туралы ілімін жоққа шығару, немесе дәлірек айтқанда, 417 және 418 жылдары еретик деп айыпталған нанымдарды жоққа шығару ересегі. Али Боннер (Кембридж университетінің оқытушысы) өз зерттеуінде «пелагиандық» ілімнің барлық қағидаларын ұстанған бірде-бір адам болмағанын, сондай-ақ, бұл тұжырымдар даулы болғанымен, үйлесімді пелагиандық қозғалыс та болмағанын анықтады. Боннер Пелагий ұсынған екі негізгі идея – «адам табиғатының жақсылығы және тиімді ерік бостандығы» екенін айтты, бірақ бұл екеуі де 360 жылдардан бері басқа христиан авторлары тарапынан қолдауға ие болған. Пелагий бұл идеяларды өнертаппағандықтан, оларды «пелагиандық» терминін қолданудың орнына аскетикалық қозғалысқа жатқызуды ұсынды. Кейінірек христиандар «пелагиандық» терминін олармен келіспейтін теологиялық тұрғыдан дұрыс христиандарды қаралау үшін пайдаланды. Тарихшы Эрик Нельсон нағыз пелагиандықты түпкі күнәны жоққа шығару немесе түпкі күнәнің адамның күнәден сақтану қабілетіне тигізетін әсерін жоққа шығару деп анықтады. Тіпті қазіргі ғылыми әдебиеттерде де «пелагиандық» термині нақты да, біркелкі де анықталмаған.

Пелагиандық және августиндік

Пелагийдің адам табиғаты, құдайлық рақым және күнә туралы ұстанымдары Августинге қарсы болды, ол Пелагийді «Құдайдың рақымының жауы» деп жариялады. Августин пелагиандықты үш ерестік қағидаға тоғыстырды: «Құдай адамды оның іс-әрекеттерінің өлшемі бойынша кешіретіндей ойлау; кейбір адамдар күнәсіз өмір сүре алады деп есептеу; алғашқы күнә жасаған адамдардың ұрпақтары таза болып туады деп санау». Августинның жазбаларында Пелагий – Құдайды адам құтқарылуынан шеттетуші гуманизмнің символы. Пелагиандық Августинның ерік бостандығы, рақым және түпкі күнә туралы өз ойларына қарсы пікірлерін қалыптастырды, ал «Құдай қаласы» кітабының көп бөлігі Пелагиандық аргументтерді жоққа шығаруға арналған. Пелагийдің тағы бір маңызды айырмашылығы – ол тозақтан қорқып, Құдайға бағынуды қажет етті, ал Августин мұны құлдық санады. Керісінше, Августин христиандарды Киелі Рухтың қуанышы мен нығметтерімен ынталандыру керектігін айтты және «дұрыс істі дұрыс емес себеппен жасау» – опасыздық деп есептеді. Августинның пікірінше, барлық жақсылық пен ізгі амалдар үшін құрмет тек Құдайға ғана тиесілі, әйтпесе мақтанға ұшырауға болады, ал мақтан – күнәның бастауы. Питер Браун айтқандай, «Бесінші ғасырдың сезімтал адамы үшін манихейлік, пелагиандық және Августинның көзқарастары қазіргідей айқын бөлінбеген: олар оған христиан дінінің тудырған үлкен мәселелерінің шеңберіндегі нүктелер ретінде көрінген болар еді». Иоанн Кассиан пелагиандық пен августиндік арасындағы орта жолды ұсынды, онда адам еркі жоққа шығарылмайды, бірақ үнемі емес, ауру және әлсіз деп көрсетілді, ал Иероним күнәсіздік туралы орташа ұстанымды ұстанды. Галлияда «жартылай пелагиандар» деп аталатын адамдар алдын ала белгілеу туралы Августинмен келіспеді (бірақ үш пелагиандық қағиданы ерестік деп мойындады) және Пелагиандық идеяларға алданғаны үшін Августинмен айыпталды. Али Боннердің сөзіне сәйкес, пелагиандыққа және басқа да ерестерге қарсы күрес қабылданған пікірлердің ауқымын тарылтты және классикалық Римнің зияткерлік еркіндігін шектеді. Рақымға, әсіресе тағдырға келгенде, Пелагий емес, Августинның идеялары жаңа болды. Адамның құлдырауы – жаман үлгі, бірақ ол адам табиғатына әсер етпейді. Әрбір адамның табиғаты түпкі күнәмен бүлінген, сонымен қатар олар моральдық кінәлілікке ие. Еркін ерік – таңдау еркіндігі. Түпкі күнә адамдарды жақсылықты таңдаудан айырады. Сәбилердің жағдайы – кінәсіз. Түпкі күнәмен бүлінген және шомылдыру рәсімінен өтпеген жағдайда тозаққа жіберіледі. Күнә – еркін таңдау арқылы пайда болады. Адамның құлдырауының сөзсіз салдары. Күнә кешірімі – шын ниетпен тәубе еткендерге беріледі және ол Құдайдың рақымының бір бөлігі, оның еркіне сәйкес таратылады. Күнәсіздік – теориялық тұрғыдан мүмкін, бірақ сирек кездеседі. Адам табиғатының бүлінуіне байланысты мүмкін емес. Құтқарылу – адамдар өз таңдаулары үшін сотталады. Құтқарылу – Құдайдың рақымымен беріледі. Тағдырламау – қабылданбады. Құдай кімді құтқаратынын шешеді және оларды құлдыраудан сақтайды. Алайда, Августин қос тағдырды үйреткені даулы. Нельсонның пікірінше, пелагиандық – жамандық мәселесіне берілген шешім, ол либертариандық ерік бостандығын адам азаптарының себебі және оны ақтауға жеткілікті жақсылық ретінде қарастырады. Пелагиандықтар адам баласы жақсылық пен жамандықты Құдайдың араласуынсыз таңдап ала алады деген тұжырымға келді, бұл христиан дінінің негізгі доктринасына, яғни Исаның адамзаттың күнәларын өтеу үшін құрбандыққа шалынғандығына күмән келтірді. Осы себепті пелагиандық Исаның құдайлық болмысын қабылдамайтын христиандықтың үштік емес түсіндірмелерімен байланысты болды, сондай-ақ ариандық, социандық және мортализм (тозақтың бар екенін жоққа шығарған) сияқты басқа да ерестермен байланысты болды. Августин егер адам «табиғат заңы мен ерік бостандығы арқылы әділ бола алса, онда Мәсіхтің айқыштағы құрбандығы бекер болады» деді. Ол ешқандай азаптың шын мәнінде лайықсыз емес екенін, ал рақым да лайықсыз, бірақ Құдайдың қайырымдылығымен берілгенін дәлелдеді. Августинның шешімі православиелік христологияға адал болса да, жамандық мәселесін одан да нашарлатты, өйткені августиндік түсіндірмелерге сәйкес, Құдай күнәкарларды жазалайды, олар өздерінің табиғатынан күнә жасамайды. Августинның Құдайдың рақымын өз еркімен істеді деген айыптауларға қарсы қорғауы – Құдайдың жолдары қарапайым адамдарға түсініксіз екендігіне негізделген. Алайда, кейінгі сыншылар, мысалы Готфрид Вильгельм Лейбниц айтқандай, «ол жақсы және әділ болғандықтан Құдай қалайды ма, әлде Құдай оны жақсы және әділ болғандықтан қалайды ма?» деген сұрақ қою арқылы, бұл қорғаныс (көптеген католик және реформаторлық теологтар қабылдағанмен) Құдайға орталықтандырылған мораль құрады, Лейбництің пікірінше, бұл «Құдайдың әділдігін жояды» және оны тиранға айналдырады.

Пелагиандық және иудаизм

Христиан діні мен иудаизмнің арасындағы ең маңызды айырмашылықтардың бірі – біріншісі иман арқылы әділдікке ие болуды үйретеді, ал екіншісі адамның құдай заңын ұстануды таңдау мүмкіндігіне ие екенін үйретеді. Пелагиандық ілім түпкілікті күнәның болмауын және адамдардың жақсылық пен жамандық арасында таңдау жасау қабілетіне ие екенін қабылдағандықтан, иудаизмге жақын позицияны қолдады. Пелагий яһудилер мен иудаизм туралы жағымды пікір білдірді, христиандарға Ескі Ұстанымды (яғни Танахты) зерттеуді ұсынды – бұл Пауылдан кейін христиандықта сирек кездесетін көзқарас. Августин пелагиандықты "иудаизмге бет бұру" деп айыптаған алғашқы адам болды, және бұл оған жиі айтылатын сынға айналды. Дегенмен, қазіргі раввиндік әдебиеттер негізгі мәселелерде пелагиандық көзқарасқа бейім болғанымен, раввиндер Пелагиймен бірдей дүниетанымын бөліскен деуге болады, бірақ иудаизмнің ішінде Августинге ұқсас идеяларды қолдаған азшылық пікірлер де болды (мысалы, ессейлер). Жалпы алғанда, яһудилер еркіндік туралы кеңінен талқыламай, Тораны ашу арқылы Құдайдың мейірімділігін баса көрсетті.

Жартылай пелагиандық дау

Пелагиандық даудың шешілуі V және VI ғасырларда Оңтүстік Галлияда жаңа дау тудырды, кейіннен бұл дауды «жартылай пелагиандық» деп атады. «Жартылай пелагиандар» Пелагийдің айыпталуын қабылдады, құтқарылу үшін рақым қажет екеніне сенді және Августинның ізбасарлары болды. Дау 1 Тімотеге 2:4 аятты әртүрлі түсіндіруге байланысты болды: «Осылай жақсы және Құтқарушымыз Құдайдың алдында қабылданған, Өйткені Ол барлық адамдардың құтқарылуына және шындықты білуге жетуіне ынтақ етеді». Августин мен Аквитаниялық Просперий Құдайдың еркінің әрқашан нәтижелі екенін және кейбіреулер құтқарылмайтынын (яғни, әмбебап кешірімге қарсы) есептеді. Олардың қарсыластары, Шығыс христиандық дәстүріне сүйене отырып, Августиншілдік тағдырдың Киелі кітаптағы аятқа қайшы келетінін дәлелдеді. Жазбалары сақталған Кассиан, адамдар қабылдай алатын немесе қабылдамайтын алдын ала рақым туралы пікір білдірді. Басқа жартылай пелагиандар құтқарылудағы Құдайдың рақымының маңызды рөлін азайтып, Августинизм мен Пелагиандық арасындағы орташа позицияны жақтады, бірақ осы жазбалар қазірде жоқ. 529 жылы Оранж соборында, Августиншіл Арльдік Цезарий шақырып, төрағалық етті, онда жартылай пелагиандық айыпталып, бірақ Августиншілдік идеялар да толық қабылданбады: синод синергизмді, яғни адамның еркіндігі мен Құдайдың рақымының құтқарылу үшін бірлесіп жұмыс істеуі идеясын қолдады. Христиандар «пелагиандық» терминін жиі қорлау ретінде қолданды, бұл мақсаттағы адамның Құдайдың рақымын жоққа шығарып, ереске түскенін білдіреді. Кейінірек Августиндіктер өз құтқарылуында адамның еркіндік таңдауының маңызды рөлін мойындағандарды жасырын «пелагиандар» немесе «жартылай пелагиандар» деп сынады.

Пелагиан қолжазбалары

Орта ғасырларда Пелагийдің жазбалары кең таралған, бірақ көбінесе басқа авторларға, әсіресе Августин мен Иеронимге жатқызылды. Пелагийдің Римдіктерге арналған түсіндірмесі екі жалған атпен таратылды: "Псевдо-Жером" (432 жылға дейін көшірілген) және "Псевдо-Примасий", алтыншы ғасырда Кассиодор оны "пелагиандық қателерді" жою мақсатымен қайта қарады. Орта ғасырларда бұл еңбек Иеронимнің туындысы деп есептелді. 1516 жылы Роттердамдық Эразм осы түсіндірмені Иеронимнің еңбектері жинағына басып шығарды. Эразм бұл еңбектің Иеронимге тиесілі еместігін мойындап, автордың кім екенін білмейтінін жазды. Эразм түсіндірмені бағалады, себебі ол грек дәстүріндегі Пауылдың қабылданған түсінігімен сәйкес келді. Он тоғызыншы ғасырдың дінтанушысы Жак Пол Минь Пелагийді автор деп күдіктенді, ал Уильям Инс 1887 жылы Пелагийдің авторлығын растады. Түсіндірменің түпнұсқа нұсқасын 1926 жылы Александр Саутер тауып, жариялады. Француз ғалымы Фр. П. мәлімдегендей, Пелагийдің "Христиандық өмір туралы" трактаты Киелі кітап пен діни мәтіндерден кейін Орта ғасырларда ең көп көшірілген екінші еңбек болды.

Қазіргі кездегі жауаптар

Джон Роулз пелагиандыққа сын көзбен қарады, тіпті атеист болғаннан кейін де бұл көзқарасын сақтап қалды. Оның пелагиандыққа қарсы идеялары оның "Әділет теориясы" атты кітабына әсер етті, онда ол адамдар арасындағы өнімділік айырмашылығы "моральдық кездейсоқтықтың" нәтижесі екенін және демек, теңсіз байлық лайық емес деп тұжырымдады. Пелагиандық позицияның керісінше, адамдардың қасіреттері көбінесе күнәнің салдарынан туындайды, сондықтан олар лайықты деп есептеледі. Нельсонның сөзіне сүйенсек, көптеген қазіргі заманғы әлеуметтік либералдар ескі либералдық пелагиандық дәстүрге қарағанда Роулздың жолын ұстанады. Пелагий мен Августинның ұстанымдары арасындағы қақтығыс Энтони Берджесс өңдеген "Механикалық апельсин", "Жердегі биліктер", "Қоршаулар туралы көрініс" және "Құмар тұқым" сияқты туындыларында үнемі кездесетін тақырып болды.