Кіріспе

Адам табиғаты туралы христиан діні

Түпкі күнә – христиан дініндегі адамдардың туған сәттен бастап, күнәлі табиғатқа ие болып, күнәлі мінез-құлыққа бейімділікпен және жаңаруға мұқтаж екендігін білдіретін ілім. Осы сенімнің Киелі кітаптағы негізі Жаратылыс кітабының 3-тарауында (Адам мен Хауаның Еден бағынан қуылған оқиғасы), 51-Забурдың 5-тарнағында ("Мен күнәлілікте дүниеге келдім, ал анам мені күнәмен жүкті болды") және Пауылдың Римдіктерге жолдаған хатының 5:12-21 тармақтарында ("Сондықтан, бір адам арқылы күнә әлемге келді, ал күнә арқылы өлім келді, осылайша өлім барлық адамдарға тарады, себебі барлығы күнә жасады") кездеседі. Бұл сенім 3-ғасырда пайда бола бастады, бірақ Августин Гиппскийдің (354–430 жж.) жазбаларымен толыққандай қалыптасты, ол "түпкі күнә" (peccatum originale) терминін қолданған алғашқы автор болды. Августинге еліктеген Карфаген (411–418 жж.) және Оранж (529 жж.) соборлары түпкі күнә туралы теологиялық пайымдауларды Шіркеудің ресми лексикасына енгізді. Мартин Лютер және Жан Кальвин сияқты протестант реформаторлары түпкі күнәны құштарлықпен (немесе "зияратты құштарлықпен") теңестіріп, оның крещениеден кейін де жалғасатынын және жақсылық жасауға деген еркіндікті толығымен жойатынын айтты, түпкі күнәның тек күнә жасауға мүмкіндік бермейтін еріксіздікке әкелетінін ұсынды. 1653 жылы Рим-католик шіркеуі еретик деп жариялаған янсенистер де түпкі күнәның ерік бостандығын жойғанын мәлімдеді. Керісінше, Католик шіркеуі былай деп жариялайды: "Крещение, Мәсіхтің рақымының өмірін сыйлап, түпкі күнәны жояды және адамды Құдайға қайтарады, бірақ табиғаттың салдары – әлсіздік және жамандыққа бейімділік адамда қалады және оны рухани күреске шақырады", 51-Забурдың 5-тарнағы, "Мен күнәлілікте дүниеге келдім, ал анам мені күнәмен жүкті болды"; Пауылдың Римдіктерге жолдаған хаты, 5:12–21, "Сондықтан, бір адам арқылы күнә әлемге келді, ал күнә арқылы өлім келді, осылайша өлім барлық адамдарға тарады, себебі барлығы күнә жасады".

Жаратылыс кітабының 3-тарауы, Еден бағындағы оқиға, жыныстық қатынас пен Адам мен Хауаның мойынсұнбауы арасында ешқандай байланыс көрсетпейді, сондай-ақ жылан Шайтанмен байланыстырылмаған, ал "күнә", "қылмыс", "назсыздық" немесе "кінә" сөздері айтылмаған; 51-Забурдың 5-тарнағында: "Мені күнәлілікте дүниеге келтірдіңдер, ал анам мені күнәмен жүкті болды", бірақ сөйлеуші өзінің күнәлілігін тұжырымдаманың сәтіне дейін іздейді, бірақ оның барлық адамзатқа қатысты болуына қолдау көрсетуге аз нәрсе бар. Пауыл Римдіктерге жазған хатында "бір адам (яғни Адам) арқылы күнә әлемге келді" деп жазса да, оның мақсаты Құдайдың Адамның іс-әрекеті үшін кейінгі ұрпақтарды жазалайтыны емес, Адамның оқиғасының барлық адамзат үшін үлгі болып табылатынында.

Екінші ғибадатханалық иудаизм

Адам мен Хауаның жасаған алғашқы күнәсі туралы алғашқы жазбалар Екінші ғибадатхана дәуіріндегі ерте еврей мәтіндері болды. Бұл мәтіндерде күнәнің адамның бойына біткен немесе тұқым қуалайтын нәрсе деген түсінік жоқ. Керісінше, Адам көбінесе батыр тұлға және алғашқы ата ретінде қарастырылады. Күнәнің басталуы туралы сөздер Жаратылыс кітабындағы Қабыл туралы немесе 6-тараудағы Құдайдың ұлдары туралы әңгімелерге көбірек назар аударады. Түпкі күнә туралы ұғым болмаса да, бірінші ғасырда Адам мен Хауаның алғашқы күнә жасаған адамдар ретіндегі рөлін талқылаған бірнеше мәтіндер кездеседі. Сүлейменнің даналығында былай делінген: «Құдай адамды жойылмау үшін жаратты, бірақ өлім шайтанның қызғанышы арқылы әлемге келді» (2:23–24). Екклесиастикус кітабында «Күнә әйелден басталды, және оның кесірінен бәріміз өлуге тиіспіз» (25:24) деп сипатталған. Бұл аударма түпкі күнә туралы ілімді білдіргенімен, дәл осы себептерге байланысты сынға ұшырады. 4 Езра мен 2 Барух Адамнан мұра етілген күнә туралы ұғымды қабылдамай, күнә үшін жеке жауапкершілік принципін қолдады. Бұл мәтіндерде өлімнің Адам арқылы барлық адамдарға келгені айтылса да, Құдай адамның өзі жасаған күнәні айыптайды, Адам мен Хауаның күнәсін емес. Иан Макфарланд Пауылдың Адамның құлауы туралы пікірлерін осы иудаизмнің контексті арқылы жақсырақ түсінуге болатынын айтады.

Пауыл

Пауылдың жазбалары түпкі күнә ілімінің қалыптасуы тұрғысынан өте маңызды болды. Пауыл 4 Езра және 2 Барух кітаптарында байқалатын тілдің көп бөлігін пайдаланды, мысалы, Адамның өлімімен байланысты ойлар. Пауыл "барлығы күнә жасағандықтан" (Римдіктерге 5:12) деп айтқанда, өлімнің барлығына үстемдігін сипаттағанда, адамдардың өз күнәлері үшін жеке жауапкершілігін де баса көрсетті. Пауылдың жазбалары жазылғаннан кейінгі бірінші ғасырда христиандар күнә туралы немесе Адам мен Хауа туралы көп жазған жоқ. Адамның күнәға іркілу тарихы туралы кеңірек талқылау тек екінші ғасырдың екінші жартысынан бастап Юстин Мартир және Татиан сияқты авторлардың еңбектері жарық көргеннен кейін басталды.

Августинге дейінгі грек әулеттері

II ғасырдағы христиан апологы және философ Юстин Мартир, Пауылдан кейін Адамның күнәға іркілуі туралы талқылаған алғашқы христиан жазушысы болды. Юстинның жазбаларында түбіртек күнә туралы ұғым жоқ, ал күнә жасаудың кінәсі оны жасаған адамның өзінде. Юстин «Трифонмен диалогта» былай деп жазды: «Мәсіх Адамнан бері өлім билігіне түскен және жыланның адастыруына ұшыраған адамдар үшін айқышқа шегеленіп, құрбан болды, әрбір адам өз кінәсімен жамандық жасады» (86-тарау) және «Адамдар Құдайға ұқсатып жаратылды, егер Оның пәрмендеріне бағынса және Ол оларды Өзінің ұлдары деп санаса, ауырсыну мен өлімнен босатылар еді, бірақ Адам мен Хауа сияқты өздеріне өлім әкелді» (124-тарау). Ириней – Августин түбіртек күнә туралы ілімге жүгінген ерте әкелердің бірі, бірақ ол Адамның күнәсі кейінгі дәстүрдегідей ауыр емес деп сенді және оның салдары толыққанды түсініксіз болды. Иринейдің қайта-қайта айтатын тақырыбы – Адамның күнәсі, негізінен, өз уақыты жетпегенде ағаштан жеміс жеген бала сияқты екендігі туралы пікір. II ғасырдың соңында Александриялық Климент күнә Адамнан мұра болып қалғанын айтты, бірақ қалай екенін түсіндірмеді. Александриялық Ориген түбіртек күнәге ұқсас, бірақ толықтай сәйкес келмейтін ұғымды ұстанды. Ориген үшін «Жаратылыс кітабы» көбінесе аллегориялық әңгіме болды. Бірақ ол жанның дүниеге келмес бұрын бар екеніне сенді және адамдардың күнә жасауға бейім екендігіне сенді. Ориген «Римдіктерге» 5:12–21 аяттарын алғаш рет келтіріп, Адамнан мұра етілген күнәлі күйдің бар екенін жоққа шығарды. Ориген үшін Адамның күнәсі – барлық адамзаттың қатысатын үлгісі, бірақ туа біткен емес. Оригеннің теориясына қарсылық білдіріп, оны қабылдамай, Олимптік Мефодий жанның алдын ала болуын және «Жаратылыс кітабының» аллегориялық түсіндірілуін қабылдамады, соның нәтижесінде Адамның өміріндегі оқиғаларды алғаш рет «Күнәға Іркілу» деп сипаттады. Грек әкелері Күнәға Іркілудің ғаламдық өлшемдерін баса көрсетті, яғни Адамнан бері адамдар құлаған әлемге туылады, бірақ адамның құлаған жағдайда да еркілдігін сақтап қалды. Олар адамдардың ерік бостандығынан айырылып, толық бұзылуға ұшырағанын үйретпеді, бұл түбіртек күнәнің түсініктерінің бірі. Осы кезеңде гностиктер адамның бұзылуы және адам денесінің күнәлі табиғаты туралы ілімдерді таратып, православиелік христиан жазушылары оларға қарсы тұру үшін көп күш жұмсады. Христиан апологтары Құдайдың болашақта адамзатты соттайтыны адамзаттың адал өмір сүруге қабілетті болуын білдіреді деп талап етті.

Латын аталары Августинге дейін

Тертуллиан, мұралық түрде күнә таралуына сенген алғашқы адам болған шығар. Ол жанның тегін түсіндіруге көмектесетін «традукция» теориясын ұсынды, онда әр адамның жаны оның екі ата-анасының жанынан шыққан, демек, әркім жыныстық көбею арқылы Адамның ұрпағы болғандықтан, адамзаттың жаны Адамның өзінен – Құдайдың тікелей жаратқан жалғыз жанынан тараған, ал ол күнәлі жан болғандықтан, адамзаттың туысқан жандары да күнәлі. Киприан, керісінше, адамдар күнәлі болып туады деп сенді және түпкілік күнә ұғымын нәрестелерді шомылдырумен байланыстырған алғашқы адам болды. Киприан: «Нәресте ешқандай күнә жасаған жоқ, бірақ Адам сияқты денеден туғандықтан, ол бірінші туғаннан бастап бірінші өлімнің жұқпасын жұқтырды» деп жазады. Түпкілік күнә мен нәрестелерді шомылдыру арасындағы байланысты растайтын тағы бір мәтін – Манихейлердің Менохқа жолдаған хаты, бірақ оның нақтылығы күмәнді. Сонымен қатар, Иерусалимдік Кирилл адамдар күнәсіз дүниеге келеді деп ойлады, бірақ ересек болғанда адамзаттың күнә жасауға бейімділігі бар екенін де сенеді. Амвросий мұралық күнә туралы идеяны қабылдады және Киприан сияқты оны нәрестелерді шомылдырумен байланыстырды, бірақ бұрынғы таралу идеяларын қолдаушылардан өзгеше, Адамның күнәсі тек оның өзінің кінәсі екенін, Құдаймен теңесуге тырысқандықтан емес, шайтанның кінәсі емес екенін дәлелдеді. Амвросийдің замандасы Амброзиастр, Римдіктерге 5:12-ні «барлығы күнә жасағандықтан» деген сөздің орнына «оның ішінде барлығы күнә жасады» деп аударған алғашқы адам болды. Августиннің түпкілік күнә туралы негізгі тұжырымы Римдіктерге 5:12-нің қате аудармасына негізделген. Осы қате аударма Августиннің түпкілік күнә доктринасын толық дамытуының негізі болды және Августин Амброзиастрды осы мәліметтің көзі ретінде келтірді. Кейбір экзегеттер әлі де Римдіктерге 5:12–21-нің кең контексіне сүйене отырып, түпкілік күнә доктринасын қорғайды. Поатьелік Гилари түпкілік күнә ұғымын нақты айтпады, бірақ Августиннің көзқарасын болжады, өйткені ол Адамның құлдырауына бүкіл адамзаттың қатысқандығын мәлімдеді.

Августин

Августин Адамның күнәсі құмарлықпен немесе "жағымсыз құмарлықпен" беріледі деп үйретті. Августин Адам мен Хауаның "кеміл табиғатта жаратылғанын" түсінген кезде түпкі күнә түсініксіз деп тапты, себебі бұл олардың бойындағы жаман құмарлықтың қалай пайда болғанын түсіндіре алмайды. Адам мен Хауа жыныстық көбею арқылы адам табиғатын қайта жаратты. Олардың ұрпақтары күнәға батып, құмарлықпен өмір сүреді. Августин құмарлықтың "зат емес, жаман қасиет" – жақсылықтан айырылу немесе жара екенін нық айтты. Ол жыныстық құмарлық (либидо) жұмақтағы кемелді адам табиғатында болуы мүмкін екенін мойындады, бірақ кейін ғана, алғашқы жұптың Құдайға бағынбауы салдарынан адам еркіне бағынбаушылыққа айналды. Августин пікірінше ("Реализм" деп аталады), Адам күнә жасаған кезде бүкіл адамзат оның ішінде болды, сондықтан барлығы да күнә жасады. Августин айтуынша, түпкі күнә – Адамнан қалған кінә. Алдыңғы христиан авторлары түпкі күнәның ішінде физикалық өлім, моральдық әлсіздік және күнәға бейімділік элементтерін үйреткенмен, Августин Адамнан мұра етілген кінә (реат) тұжырымын бірінші болып қосты, осылайша нәресте дүниеге келген кезде мәңгілікке қадам жасайды. Августин ерік бостандығы түпкі күнәмен жойылмағанын, тек әлсірегенін ұстанып келді, 412 жылы нәрестелерді шомылдыруға қарсы пелагиандық көзқарасының нәтижесінде стоик көзқарасына ауысқанға дейін, ол адамзаттың күнә жасаудан басқа еркі жоқ деп есептеді. Августин түсіндірмесін Пелагиандық түсінікке қарсылық ретінде берді, ол адамдар Құдайдың рақымысыз өздері жақсы өмір сүре алатынын, сонымен қатар шомылдырудың маңыздылығын және Құдайдың барлық жақсылықтың сыйлаушысы екенін жоққа шығарады. Бұл түсінік бойынша, Адамның басқа адамдарға тигізген әсері жаман үлгіге ғана негізделген. Августин Адамның күнәсі оның ұрпақтарына үлгі арқылы емес, атадан ұрпаққа берілу арқылы таралатынын есептеді. Жаңа адамның жаны мен денесіне жараланған табиғат олардың ата-аналарынан келеді, олар либидоны (немесе құмарлықты) сезінеді. Августин пікірінше, адам баласының көбеюі – мұрагерлік таралуының жолы. Ол жыныстық құмарлықтың өзіне емес, тіпті шомылдырудан кейін де адам табиғатындағы рухани құмарлыққа кінә тақты. Мәсіхші ата-аналар өздерінің жараланған табиғатын балаларына береді, себебі олар оларды "қайта туғызады", емес, "тудырады". Августин Пауылдың жалпы күнә мен құтқарылу туралы ілімін түсіндіру үшін цицерондық стоик құмарлық тұжырымын қолданды. Бұл пікір бойынша, жыныстық құмарлық және басқа да дене құмарлықтары түпкі күнәдан туындаған, яғни таза сезімдер адам ақылы мен еркіне бағынбай, оның құмарлықтарына әсер етіп, зақымданған. Олар ақыл-ойымыздың жан дүниесіне билігін жоятын қауіп төндіргенше, олар моральдық зұлымдық құрайды, бірақ олар келісімді болжай алмайтындықтан, оларды күнә деп атауға болмайды. Адамзат құмарлықтардан арылып, таза сүйіспеншілікке тек күнәдан арылып, қайта тірілгенде ғана ие болады. Августин шомылдыру рәсімінен өтпеген нәрестелер түпкі күнәларының салдарынан тозаққа түседі деп сенді. Августиннен кейін шыққан Латын шіркеу әкелері оның ұстанымын қабылдады, ол Орта ғасырлардағы Латын теологтарының анықтамалық нүктесі болды. Орта ғасырдың соңғы кезеңінде кейбір теологтар Августин көзқарасын ұстануды жалғастырды. Ал басқалары шомылдыру рәсімінен өтпеген нәрестелер ешқандай азап шекпейді деп есептеді. 1300 жылдардың басында шомылдыру рәсімінен өтпеген нәрестелер "балалар күшінің" астында жүрді деп айтылған. Католик шіркеуінің Катехизисі (1261) былай деп мәлімдейді: "Бұған дейін шомылдыру рәсімінен өтпеген қайтыс болған балаларға қатысты шіркеу оларды Құдайдың мейіріміне сеніп тапсыра алады. Құдайдың барлық адамдарды құтқарып, оларды рақым етуі және Исаның кішкентайларға деген ықыласы мен: «Балалардың Маған келуіне жол беріңдер, оларға кедергі жасамаңдар!» - деген сөздері бізге шомылдыру рәсімінен өтпей қайтыс болған балалардың да құтқарылу жолын табуға мүмкіндік береді. Сондықтан да Киелі кітапта кішкентай балалардың Мәсіхке келгенін тоқтатпау керектігі айтылған". Бірақ лимбо теориясы «магистериумның догматикалық анықтамаларына ешқашан кірмеген болса да, мүмкін теологиялық болжам болып қала береді». Сондай-ақ, Августин ер адамның спермасы арқылы түпкі күнә мұра болып қалатынын айтты, тек Иса Мәсіх, спермасыз ұрықтанған, Адамнан жыныстық акт арқылы берілген күнәден бос болды. Бұл пікір 1930 жылы Папа Пий XI-нің Casti connubii-дегі: «Өмірдің табиғи көбеюі өлім жолына айналды, осы арқылы түпкі күнә балаларға беріледі» деген сөздерімен қайталанды.

Пелагийдің жауабы

Теолог Пелагий Августинның түбіртек күнә туралы теориясына толығымен қарсы шықты. Пелагий адамдардың туа біткен күнәлі немесе күнәға ұмтылуға бейім болуын Құдайға жасалған құрметсіздік деп есептеді, және Пелагий жанның тұжырымдама кезінде Құдай тарапынан жаратылғанына сенді, сондықтан ол күнәмен тоңуы мүмкін емес, себебі ол тек Құдайдың жаратушылық күшінің өнімі еді. Адам ата туа біткен күнәні әкелген жоқ, бірақ ол әлемге өлімді әкелді. Сонымен қатар, Пелагийдің айтуынша, күнә мұрагерлік арқылы емес, мысал арқылы таралады. Пелагий күнәнің берілуіне қарсы тағы бір аргумент келтірді: ересектер крещениеден өтіп, күнәлерінен тазарғандықтан, олардың балалары ата-аналарында жоқ күнәні мұраға ала алмайды.

Кассиан

Иоанн Кассианның еңбектерінде XIII конференция, ол туралы жазған дана монах Хаеремонның өзінің «адам жақсы нәтижеге жету үшін бар күш-жігерін салса да, жақсылыққа тек Құдайдың сыйы арқылы ғана ие бола алады, өзінің еңбегімен емес» деген сөзінен туындаған қыңырлыққа қалай жауап бергенін баяндайды (1-тарау). 11-тарауда Кассиан Хаеремонды Пауыл қуғыншы мен Матай салық жинаушының мысалдарын «еркін еріктің бастамасы біздің қолымызда» дегендер үшін қиындықтар ретінде, ал Зақай мен айқышқа шегеленген ізгі ұрының мысалдарын «еркін еріктің бастамасы әрқашан Құдайдың рақымының ықпалынан туады» дегендер үшін қиындықтар ретінде келтіреді және мынадай қорытындыға келеді: «Осы екеуі – Құдайдың рақымы мен еркін ерік бір-біріне қайшы болып көрінеді, бірақ шындығында үйлесімді. Жақсылықтың жүйесінен біз олардың екеуі де қажет екенін түсінеміз. Егер біз олардың біреуін адамнан алып тастасақ, шіркеудің сенімінің қағидасын бұзған болармыз. Өйткені Құдай бізді жақсылыққа ұмтылғанда көріп, бізді жетелейді, бағыттайды және күшейтеді: «Сенің дауысың естілгенде, дереу жауап беремін» делінген және: «Азап күні Мені шақыр, Мен сені құтқарамын және сен Мені мақтайсың» дейді. Ал егер Ол біздің құлшынбағанын немесе суықтай бастағанын байқаса, біздің жүрегімізді пайдалы насихаттармен оятады, олар арқылы жақсы ниет жаңарып немесе қалыптасады». Кассиан Мартин Лютердің толық бұзылу туралы идеясын қабылдамады. Ол адам табиғатының құлдырап, бұзылғанын, бірақ толығымен емес екенін үйретті. Августин Казидейдің айтуынша, Кассиан «адамның еркін ерігінен емес, Құдайдың рақымынан құтқарылуға қатысты барлық нәрсе, тіпті сенім де туындайды» деп нақты айтады. Кассиан адамдардың әлі де моральдық таңдау құқығына ие екенін және Құдайға бағынуды таңдауға болатынын көрсетті. Кольм Луибхедтің сөзіне сәйкес, Кассианның пікірінше, жаның алғашқы қадамды өзі жасаған жағдайлар бар, бірақ Кассианның көзқарасы бойынша, Казидейдің пікірінше, тікелей Құдайдан туындамаған жақсы ниеттің кез келген ұшқыны жеткіліксіз және рухани дамуды қамтамасыз ету үшін тек тікелей Құдайдың араласуы ғана қажет; ал Лорен Пристас «Кассиан үшін құтқарылу – бастапқыдан соңына дейін Құдайдың рақымының салдары» дейді.

Діннің реакциясы

Аугустиннің түпкі күнә туралы идеяларына қарсылық тез арада туды. Ұзақ және қатал күрес салдарынан бірнеше кеңестер, әсіресе 529 жылы Оранждағы екінші кеңес, Батыс христиандығында Аугустиннің жалпы принциптерін бекітті. Алайда, Батыс шіркеуі Пелагийді айыптағанмен, Аугустинді толығымен қолдамады және оның билігі қабылданғанымен, Кассиан сияқты авторлардың тұрғысынан түсіндірілді. Аугустиннің кейбір ізбасарлары түпкі күнәні психологиялық мағынадағы құштарлықпен теңестірді, бірақ Кентерберийлік Әулие Анзельм 11 ғасырда бұл теңестіруге қарсы шықты, түпкі күнәні "әр адам ие болуға тиіс әділдіктен айырылу" деп анықтады, осылайша оны құштарлықтан бөліп көрсетті. 12 ғасырда түпкі күнәні құштарлықпен теңестіруді Петр Ломбард және басқалар қолдады, бірақ келесі ғасырдағы жетекші теологтар, ең әйгілісі Томас Аквинский, оны қабылдамады. Аквинский Адамның күнә жасағанға дейінгі табиғаттан тыс сыйларын, жай ғана табиғи сыйлардан ажыратты және оның жоғалтқан сыйлары, адамның жоғары күштерін ақылға бағынуға және оның рухани мақсатына жетелеуге мүмкіндік берген артықшылықтар еді деді. Адам күнә жасағаннан кейін де өзінің ақыл-ойы, еркі және құштарлықтарын сақтап қалды. Францискан қауымының арасында Аугустиннің қатаң көзқарастары сақталды, бірақ ең белгілі францискандық теологтар, мысалы Дунс Скот және Уильям Оккам, құштарлық элементін жойып, түпкі күнәні қасиетті игіліктің жоғалуымен байланыстырды. Шығыс христиандық теология Батыс христиандығының түпкі күнә туралы идеяларын бастапқыда-ақ сынады және мұрагерлік кінә туралы идеяны қолдамайды.

Трент кеңесі

Тренттік собор (1545–1563), католик теологтары арасында даулы мәселелер бойынша шешім қабылдамаса да, шомылдыру рәсімінде күнәның мәніне жататын барлық жамандықтар толығымен алынып тасталмайды, тек қана жойылады немесе есепке алынбайды деген тұжырымды айыптап, шомылдырудан кейін қалған құштарлықты шомылдырылған адам үшін шын мәнінде және толыққанды "күнә" деп санамай, ол күнәнің салдарынан туындаған және күнәға бейімделікті білдіретін нәрсе деп атауға болатынын мәлімдеді. 1567 жылы, Тренттік собор аяқталғаннан кейін, Папа Пий V Трент шешімдерін кеңейтіп, Адамның күнә жасағанға дейінгі жағдайындағы табиғат пен құдайлық арасындағы Аквинаның айырмашылығын бекітіп, түпкі күнә мен құштарлықты теңестіруді айыптап, шомылдырылмаған адамдардың ерік-жігерін дұрыс пайдалана алуы мүмкін деген пікірді қолдады. Католик энциклопедиясында былай делінген: "Түпкі күнә шомылдыру арқылы жойылғанымен, шомылдырылған адамда құштарлық сақталады; демек, түпкі күнә мен құштарлық бір-бірімен сәйкес келмейді, бұл ертедегі протестанттардың пікірі болған (Трент соборы, Sess. V, канон v)."

Қазіргі теологтар

Сорен Кьеркегор, Пол Тиллих және Рейнхольд Нибур түпкі күнә туралы ілім алғашқы адамдардың мойынсұнбауымен міндетті түрде байланысты емес деп ойлады; керісінше, адамның құлауы – әрбір адамның өмірлік жағдайын сипаттайды. Карл Барт түпкі кінә және түпкі бұзбалық тұжырымдарын детерминистік және адамның жауапкершілігін жойлайтындықтан қабылдамады; оның орнына, Лок атап өткендей, ол "Адамзаттың жалпы мойынсұнбауының нәтижесінде Құдай адамзатты біртұтас ретінде көріп, оларға жүгінетін және олармен қарым-қатынас жасайтын идеяға негізделген түпкі күнә (Ursünde) туралы басқаша түсінік ұсынды". Барт Адамның күнәсін бұзбалық ретінде қарастырмады. Августин көтерген түпкі күнәнің түсініксіздігі мәселесіне жауап ретінде Лок, жамандықтың бастапқы себебі Құдай емес, керісінше, жамандықты еркін таңдаған либертариандық субъектілер екенін айтады.

Кеңестен кейінгі даму

Екінші Ватикан кеңесінен кейін көп ұзамай, Киелі кітапты зерттейтін теолог Герберт Хааг: «Түпкі күнә туралы Киелі кітапта айтылған ба?» – деген сұрақ қойды. Оның түсіндірмесіне сәйкес, Текжаралыс 2:25 Адам мен Хауаның бастапқыда Құдайдың рақымынан – бастапқы рақымнан жаратылғанын көрсетеді, оны ешқашан иеленбеген және одан кейін болған оқиғаларға байланысты жоғалтып та қоймаған. Екінші жағынан, Хааг, жыланға қатысты табиғаттан тыс сыйлардың (dona praeternaturalia) жоқтығы туралы Киелі кітаптағы үзіліссіздікті қолдағанмен, өмір ағашына қол жеткізу мүмкіндігінің жоғалтылуы туралы еш айтпайды. Текжаралыс 2:17-де жақсылық пен жамандықты білу ағашының жемісін жесе, міндетті түрде өледі делінген, ал мұндағы сөз тіркесі осы таңдаудан аулақ болса, екінші ағашқа қол жеткізу мүмкіндігі болар еді, бірақ оған кепілдік жоқ еді. Сондықтан 1970 жылы Латын Америкасының Киелі кітап зерттеушісі Карлос Местерс «Едем – алтын ғасыр ма, әлде әрекетке шақыру ма, протология ма, эсхатология ма, өткенге деген ностальгия ма, әлде Аян 2:7 мен 22:2-де айтылғандай, әлі орын алмаған нәрсеге деген үміт пе?» деп ойланды. Кейбіреулер Текжаралыс 3-тарауды әдепкі бойынша қабылдамауға кеңес береді. Олар «Құдай әлем жаратылмас бұрын шіркеуді білген» (Ефестіктерге 1:4) және 2 Тімотеге 1:9-да: «Әлем жаратылмас бұрын Мәсіх Иса арқылы бізге сыйлаған Өзінің мақсаты мен рақымы» деп жазылғанын ескереді. 1986 жылы Рим папасы Бенедикт XVI «Түпкі күнә» терминін «шатастыратын және дәл емес» деп атады. Бенедикт Текжаралыстың немесе зұлымдықтың шығу тегінің тура мағынада түсіндірілуін қажет етпейді, бірақ былай деп жазады: «Бұл қалай мүмкін болды, қалай орын алды? Бұл әлі де түсініксіз. [ ] Зұлымдық құпия болып қала береді. Ол, Текжаралыс кітабының 3-тарауындағыдай, екі ағаш, жылан, күнәлі адам бейнесімен көрсетілген».

Лютерандық

Лютеран шіркеулері бастапқы күнәның "барлық нақты күнәлардың тамыры және бастау көзі" екенін үйретеді.

Шығыс христиандығы

Шығыс православиелік және Византиялық ритуал Шығыс католик шіркеулерінің түпкі күнә туралы түсінігі, күнәнің Ібілістен басталатыны туралы пікірге негізделген, "өйткені шайтан бастапқыдан күнә жасайды (1 Жохан 3:8)". Шығыс шіркеуі ешқашан Августин Гиппондықтан түпкі күнә және тұқым қуалайтын кінә туралы ұғымдарды қабылдаған емес. Шіркеу "түпкі күнәні" таралған кінәмен емес, таралған өліммен байланыстырады. Адам ата күнә жасағандықтан, барлық адамзат оның кінәсін емес, оның салдарына ие болады. Шығыс шіркеулері, сондай-ақ Шығыс және Батыс католик шіркеулері Иоанн Кассианның ілімдерін қабылдайды, ол адам табиғатының "құлаған", яғни бұзылған, бірақ толығымен емес екенін үйретеді, осылайша толық бұзылу туралы доктринаны жоққа шығарады. Августин Казидейдің айтуынша, Кассиан "адамның ерік бостандығынан емес, Құдайдың рақымынан 'құтқарылуға қатысты барлық нәрсе' – тіпті иман – туындайды деп тікелей мәлімдейді". Кассиан адамдардың моральдық еркіндікке ие екенін және Құдайды іздеуді таңдау мүмкіндігінің бар екенін көрсетеді. Кольм Луибхедтің сөзіне сәйкес, Кассианның пікірінше, жаның алғашқы қадамды жасаған жағдайлар бар: "Жұққан көзден жұққан ағын табиғи түрде ағады, сондықтан күнәмен жұққан әкеден, демек, өліммен жұққаннан, сол сияқты күнәмен және өліммен жұққан ұрпақ табиғи түрде туындайды". Америка Православ шіркеуі "құлаған табиғат" пен "құлаған адам" арасындағы айырмашылықты нақты көрсетеді, бұл шіркеудің бастапқы ілімінде бекітілген, оның міндеті – нағыз немесе ішкі құтқарылуға жетелейтін катализатор болу. Жер бетіне туған әрбір адам өз бойында Құдайдың өзгеше бейнесін сақтайды. Шығыс христиандық түсінігінде, адамзаттың біреуден кінәні немесе құлаған табиғатты мұра еткені анық жоққа шығарылады; керісінше, адамзат күнәнің салдары мен құлаған ортаны мұра етеді: "адамзат түпкі немесе алғашқы күнәнің салдарын көтеретін болса да, бұл күнәмен байланысты жеке кінәні көтермейді. Адам мен Хауа өздерінің қасақана ісі үшін кінәлі, ал біз оның салдарына, ең бастысы – өлімге ие боладымыз". Шығыс христиандығында Мәриямның барлық нақты күнәлерден немесе құмарлықтан таза болғаны туралы пікірлер әртүрлі. Кейбір Патристикалық көздер оның Баяндама кезінде күнәден тазарғанын көрсетеді, ал литургиялық сілтемелер оның тұқым қуалау кезінен бастап толығымен қасиетті екендігіне бірауыздан келіседі.

Англикандық

Англия шіркеуінің бастапқы формулалары да Реформация түсінігіндегі түпкі күнәні ұстанады. "Отыз тоғыз бапта" IX бап, "Түпкі немесе туған күнә туралы" былай дейді:

Дегенмен, жақындағы діни тұжырымдар (мысалы, 1938 жылғы "Англия шіркеуіндегі ілімдер" есебі) осы ілімді түсінуде көбірек әртүрлілікке мүмкіндік береді. 1938 жылғы есеп былай қорытындылайды: Адам табиғатынан Құдаймен қарым-қатынасқа қабілетті, және осы қарым-қатынас арқылы ғана ол жаратылған мақсатына жете алады. "Түпкі күнә" – адамның жауапкершілікке ие болуға дейінгі белгілі бір уақыттан бастап осы қарым-қатынастан кемшілік танытуы және егер ол өзінің күштеріне және табиғи ортаның ықпалына қалса, Құдайдың баласы ретіндегі тағдырына жете алмайтынын көрсетеді.

Соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуі

Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі (LDS Church) бастапқы күнә туралы доктринаны қабылдамайды. Шіркеудің екінші Иман Шарттарында былай делінген: «Адамдар Адамның бұзушылығы үшін емес, өз күнәлары үшін жазаланады деп сенеміз». Шіркеудің негізін қалаушы Жозеф Смит адамдардың негізінен құдайға ұқсас табиғаты бар екенін, олар өлмес бұрын қасиетті ғана емес, сонымен қатар Құдайға ұқсауға мәңгілік дамуға бейім екенін үйретті. Соңғы күндердің қасиеттілері осы иманға ұқсас мәлімдемені бастапқы күнә доктринасын және мұрагерлік күнәлік туралы түсініктерді жоққа шығару деп қабылдайды. Сегіз жасқа толмаған балалардың барлық күнәден таза деп есептеледі, сондықтан олар крещениеден өтуге мұқтаж емес. Сегіз жасқа толмаған балалардың көктегі ең жоғары дәрежеде құтқарылатынына сеніледі. ЛДС шіркеуінің Мұса кітабында Иеміз Адамға: «Сенің балаларың күнәде ұғымдалады» деген. Апостол Брюс Р. Макконки бұл олардың «күнәлі әлемге туғанын» білдіреді деп түсіндірді.

Швецияборгиандық

Шведенборгиандық ілімде, Жаратылыс кітабының алғашқы 11 тарауына жасалған түсіндірулер Адамның жеке тұлға емес екенін көрсетеді. Керісінше, ол "Ең көне шіркеудің" символдық бейнесі болып табылады, ол барлық келесі шіркеулерге қарағанда жұмақпен тікелей байланыста болады. Свенборгтың түпкі күнә туралы көзқарасы "мұрагерлік жамандық" деп аталады, ол ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Оны жеке адам толығымен жоя алмайды, бірақ өзінің өмірін жақсартқанда оны жеңілдетуге болады, сондықтан ол тек өз күнәлары үшін жауапты болады.

Квакерлік

Квакерлердің (Діндік достар қоғамы деп те аталады) көпшілігі, оның ішінде квакершіліктің негізін қалаушы Джордж Фокс та, "әркімнің ішінде Құдайдың нұры бар" деген ілімге сенеді. Бұл, Достардың Бас конференциясы мен Ұлыбританияның жылдық жиналысына қатысты, көптеген либералды және универсалистік квакерлер арасында кең таралған сенімге әкелді, бұл сенім квакер Руфус Джонстың идеяларына және басқаларға негізделген. Олардың пікірінше, адамдар бастапқы күнәмен ауыртпалы болмай, табиғатынан жақсы болады, сондай-ақ барлық адамдар ақырында құтқарылып, Құдаймен татуласады деген жалпы кешірім іліміне сенеді. Дегенмен, бастапқы күнә ілімін немесе құтқарылу қажеттілігін жоққа шығару консервативті немесе евангелистік квакерлердің, Достар Біріккен жиналысы мен Евангелистік достар шіркеуіне қатыстылардың көпшілігімен келіспейді. Консервативті және евангелистік квакерлер де ішкі нұр іліміне сенеді, бірақ оны бастапқы күнә ілімімен үйлесімді түрде түсіндіреді, яғни адамдар өз ішіндегі Құдайдың даусын тыңдап құтқарылуға мүмкіндік алады немесе ала алмайды, ал тыңдамайтындар құтқарылмайды.