Кіріспе

Қытайдың Цзинь әулетінің шенеунігі (217–282)

Цзя Чонг (217 – 19 мамыр 282), әдептік аты Гонглю, Қытайдың Үш патшалық кезеңінің соңы мен Цзинь әулетінің басында өмір сүрген қытай саясаткері. Ол мансабын Үш патшалық дәуіріндегі Цао Вэй мемлекетінің регенттері Сима Ши мен Сима Чжаоның кеңесшісі ретінде бастады, ал кейіннен Цзинь әулеті құрылғаннан кейін Сима Чжаоның ұлы Сима Янның (Ву императоры) сарайында қызмет етті.

Тэо Вэйдегі ерте өмірі мен мансабы

Цзя Чонның әкесі Цзя Куй Вэйдегі әскери генерал болған және мемлекетке адалдықтың үлгісі саналған. Өмірінің соңына дейін ұлы болмады; Цзя Чонг дүниеге келгенде, ол қатты қуанды. Цзя Чонның анасы Лю ханым (柳氏) болды. Цзя Чон әкесі қайтыс болғаннан кейін маркиздік атағын мұраға алды. Кейіннен ол регент Сима Шидің, содан кейін Сима Шидің кіші інісі және мұрагері Сима Чжаоның қызметінде болды. 257 жылы Сима Чжао оны генерал Чжуге Данның Вэй тағына таласу ниетін анықтау үшін жіберді. Чжуге Дан Цзя Чонды оның алдында Сима Чжаоны жиі мақтағаны үшін айыптады. Цзя Чонг Luoyang астанасына оралғаннан кейін, Сима Чжаоға Чжуге Данның оның регенттігіне бағынуға ықтиямал еместігін ескертті. Сондықтан Сима Чжао Чжуге Данды астанаға шақырып, оны көтеріліс жасауға мәжбүр етті, ол тез басылды. Осы оқиғадан кейін Сима Чжао Цзя Чонға деген құрметін арттырды. 260 жылы Вэй императоры Цао Мао Сима Чжаоның билікті монополиялауына ашуланып, регенттен билікті қайтарып алу үшін төңкеріс жасауға тырысты. Сима Чжаоның бауыры Сима Чжоу бастаған күштер Цао Маоның күштеріне қарсы тез жеңіліске ұшырағанда, императорға қарсы тұруға дайын болған Цзя Чонг болды және өзінің бағыныстысы Чен Цзиге (成濟) император мен оның жақтастарын жеңу үшін кез келген шара қолдануға бұйрық берді. Чен Цзи Цао Маоны найзамен өлтірді. Оқиғадан кейін халық Чен Цзи мен Цзя Чонды өлім жазасына кесуді талап етті. Сима Чжао бұл мәселені он күннен астам қарастырды, соңында Чен Цзиді (және оның руын) өлтіруге шешім қабылдады, бірақ оған адал болған адамды жазалаудан тартынды, сондықтан Цзя Чонды кешірді. Алайда, осыдан кейін Цзя Чон халық арасында патша өлтіруші ретінде танылды. Цзя Чонг 264 жылы Сима Чжаоның Чжун Хуйдің көтерілісін басуда маңызды рөл атқарды. Көтеріліске дейін Сима Чжао Чжун Хуйдің Вэйге қарсы көтерілуі мүмкін екенін болжап, алдын ала дайындық жасады, соның ішінде Цзя Чонды Чжун Хуйдің кез келген шабуылына қарсы тұру үшін армияға жетекші етіп тағайындады. Чжун Хуйді оның әскерлері өлтірді, олар оның көтерілісіне қосылғысы келмегендіктен, оған қарсы бүлік көтерді.

Джин әулетінің тұсында өмір сүрген

265 жылы қыркүйекте Сима Чжаоның қайтысынан кейін, оның ұлы Сима Ян 266 жылы ақпанда соңғы Вэй императоры Цао Хуанды тақтан басқаруға мәжбүр етті, осылайша Вэйдің өмір сүруіне нүке салып, оны Цзинь әулетімен алмастырды; Сима Ян өзі таққа отырып, Цзинь императоры Ву атанды. Цзя Чон, Сима әулетіне адал қызметкер ретінде, Цзинь үкіметіндегі маңызды тұлға болып қала берді. Император Ву оған Цзинь әулетінің заңдарын жасауды тапсырды, бастапқыда бұл заңдар Вэй режиміндегі қатаң заңдарға қарағанда әлдеқайда мейірімді деп есептелді. Дегенмен, осы заңдардың теңсіз қолданылуы нәтижесінде негізгі пайда көрушілер ақсүйектер болды. Император Цзя Чонды «Лу Герцогы» деп атады. Цзя Чонг жылдар бойы Рен Кай (任愷) және Ю Чун (庾純) есімді саяси қарсыластарымен күресті. 271 жылы Рен Кай мен Ю Чун император Вуды Цзя Чонды Цзинь әскерін басқарып, Туфа Шуцзиньенг (禿髮樹機能) бастаған Сяньбей көтерілісшілеріне қарсы шабуыл жасауға жіберуге көндірді. Цзя Чон көтерілісшілермен соғысқысы келмеді. Ол әйелі арқылы император Вудың әйелі, Императорлық Янға қызы Цзя Наньфэнды император Вудың дамуында кемістігі бар мұрагер ханзадасы Сима Чжунға үйлендіруді ұсынды, соның арқасында шайқасқа барудан құтылды. 272 жылы Цзя Чон Рен Кай мен Ю Чунға қарсы кек алды және оларды саясаттан шеттетуге жетті. 279 жылы император Ву Қытайды Цзинь әулетімен біріктіру жоспарының бөлігі ретінде Үш Патшалықтың соңғысы – Шығыс Вуға қарсы ірі шабуыл ұйымдастыруды көздеді. Цзя Чон императордың бұл идеясына қарсы шығып, Вуды бағындырудың өте қиын екенін айтты. Император Ву оның кеңесін ғана емес, сонымен қатар оны Вуға қарсы алты бағыттан шабуыл жасауды үйлестіруші етіп тағайындады. Цзя Чон бұдан бас тартқанда, император Ву оған үйлестіруді міндеттеді, әйтпесе өзі жеке басқаратынын мәлімдеді. Цзя Чон мәжбүр болып келісті, бірақ әскери қимылдарға қарсылығын жалғастырды. 280 жылдың басында, Вуға қарсы бірнеше әскери жеңістерге қарамастан, Цзя Чон Цзинь әскері Вудың батыс жартысын бағындырғаннан кейін шабуылды тоқтатуға талап етуін жалғастырды. Ол Ву императорына науқанға қарсы пікір білдіретін меморандум жазғаннан кейін, Ву императоры Сунь Хао Цзинь әулетіне бағынды, осылайша Вудың өмір сүруіне нүке салды. Цзя Чон өте ұялғандықтан, отставкаға кететінін ұсынды. Алайда, император Ву отставкасын қабылдамады және тіпті оны науқан кезіндегі Цзяның еңбегі үшін марапаттады.

Өлім

282 жылы Цзя Чонг ауыр сырқатқа шалдыққанда, Император Ву оған ерекше құрмет көрсетіп, тәж мұрагері Сима Чжунға Цзяға арнайы баруды бұйырды. Цзя Чонг қайтыс болғаннан кейін, оның екінші әйелі Гуо Хуэй (郭槐) Цзя Чонгтың анасының немересі Хан Мидің (韓謐) оның герцогтік атағын мұраға алуын қалады. Император Ву мақұлдады, тіпті анасының немересінің атасының атағын мұраға алуы лайық емес деп есептелсе де. Осы себепті, маңызды лауазымдардағы адамдардың қайтыс болғаннан кейінгі есімдерін таңдауға жауапты ресми Цинь Шиу (秦秀) бастапқыда Цзяның қайтыс болғаннан кейінгі есімін "Хуан" (荒; сөзбе-сөз "заңсыздық жасаған") деп қоюды ұсынды, бірақ Император Ву Цинь Шиудың ұсынысын қабылдамай, Цзяның қайтыс болғаннан кейінгі есімін "У" (武; сөзбе-сөз "батыл") деп таңдады.

Танымал мәдениетте

Цзя Чон алғаш рет Koei's Dynasty Warriors видео ойынының сегізінші бөлімінде ойналатын кейіпкер ретінде ұсынылады.