1407-1427 жылдардағы Қытай билігінің Вьетнамдағы төртінші кезеңі

Кіріспе

1407–1427 жылдар аралығындағы Вьетнамдағы қытай билігінің кезеңі

Солтүстік үстемдіктің төртінші дәуірі – Вьетнам тарихындағы 1407 жылдан 1427 жылға дейінгі кезең. Осы кезеңде Қытайдың Мин әулеті Вьетнамды Цзяочжи (Гяо Тхаң) провинциясы ретінде басқарды. Мин әулеті 1406-1407 жылдары Хо әулетін басып алғаннан кейін Вьетнамда билігін орнатты. (Вьетнам жеріндегі қытай билігінің бұрынғы кезеңдері, жиынтығында Bắc thuộc деп белгілі, әлдеқайда ұзаққа созылды және шамамен 1000 жылды құрады.) Қытайдың Вьетнамды билеуінің төртінші кезеңі 1428 жылы Ле әулетінің құрылуымен аяқталды.

Дьян Нгудың Мин империясы басып алуы

14 ғасырдың ортасында Đại Việt (солтүстік Вьетнам) патшалығы экологиялық құлдырауға әкелген бірқатар қиындықтарға тап болды. Бұл радикалды ойшыл және реформатор Хо Кви Лидің (1336 – 1408 ж.ж.) көтерілуіне себеп болды. 1400 жылы Хо Кви Ли Trần әулетін тақтан түсіріп, қырғын жасады, содан кейін тақты басып алды. Тақты алғаннан кейін Хо Кви Ли елдің атын Đại Việt-тен Đại Ngu деп өзгертті. 1402 жылы ол тақты ұлы Хо Хан Тхыонгтың пайдасына қалдырды. 1404 жылдың қазан айында Трэн Тхем Бинь Нанкиндегі Мин императорлық сарайына келіп, өзін Трэн ханзадасы деп мәлімдеді. Ол сарайға жасалған опасыздық туралы хабарлады және тағын қайтаруды сұрады. Мин империясының Юнле императоры узурпаторды айыптаған және Трэн тағын қалпына келтіруді талап ететін жарлық шығарды, бұл Đại Việt-ті аннексиялауға арналған сылтау болды. Топ Ланг Сон шекарасын кешіп өтіп бара жатқанда, Хо әскерлері оларға шабуыл жасап, Мин конвойымен қайтарылып келе жатқан Трэн ханзадасын өлтірді. Бұл жаңалықты естіген Юнле: "Егер біз оларды жоймасақ, әскердің мағынасы не?" деді. Әлемдік империяның мүдделерін мұра еткен Юнле Хо Кви Лиді жазалау үшін қосымша күштер жіберді. 1406 жылдың қараша айында білікті генералдар Чжан Фу мен Му Шенгтің басшылығындағы 215 000 Мин әскері Гуанси мен Юньнаннан Дэй Вьетке шабуыл жасау үшін аттанды. 1406 жылдың 19 қарашасында олар екі астананы және Қызыл өзен дельтасындағы басқа да маңызды қалаларды басып алды. Олар Хо Кви Ли әскерін жеңіске ұшыратып, елді басып алды. Хо Кви Ли мен оның ұлы 1407 жылдың 16 маусымында тұтқындалды, түрмеге қамалды және Нанкинге Юнле императорына тұтқын ретінде жеткізілді. Вьетнамдағы алғашқы науқанынан кейін Чжан Фу Қытай сарайына Đại Việt-ті аннексиялау және оны Қытай провинциясы ретінде басқару туралы ұсыныс хат жіберді:

Сонымен қатар, Чжан Фу вьетнамдық элитаның 1100 мүшесі Қытай мемлекетіне қосылып, ассимиляциялануды сұрады деп хабарлады. Миннің вьетнамдық серіктестерінің қатарында Мạc Đĩnh Chi-дің немересі болған Мак Тхуй де бар еді, ол Мạc Đăng Dung-тың тікелей атасы болды. Қытайлар вьетнамдық жерді Хан дәуіріндегі Цзяочжи деп атап, бұрынғы патшалықты өз империясына қосты.

Трен патшаларының көтерілісі

Қытай әскері басқыншы күшке айналды. Вьетнам қоғамының кейбір топтарының қолдауына қарамастан, үздіксіз жергілікті қарсылық Мин империясын шегінуге мәжбүр етті. Вьетнам халқының Мин билігіне қарсы бірнеше көтерілісі болды, бірақ олардың бәрі сәтсіз аяқталды. Көтерілістерді ұйымдастырғандардың ішінде, қайтыс болған король Трần Nghệ Tôngтың жас ұлы Трần Ngỗi (1407–09 ж. көтерілісші) және оның туысы Трần Quý Khoáng болды. Бұл көтерілістер қысқа ғана уақытқа созылып, жақсы жоспарланбағанмен, Ле Лойдың тәуелсіздік соғысының негізін қалауға көмектесті. Трần бастаған көтерілістер жеңілгеннен кейін, 1415 және 1424 жылдар аралығында, көтерілісшілердің арасында вьетнамдық ұлтшылдыққа шабыттанған буддалық монахтар Lạng Giang, Nghệ An, Hanoi, Ninh Kiều, Lạng Sơn және басқа да Мин әскері орналасқан уезд орталықтарында көтерілді. Сонымен қатар, қытайға қарсы белсенділер өз шейіттерінің батырлық ерліктерін пайдаланып, вьетнамдық патриотизмді қолдап, отаршылдарға қарсы күресті жалғастырды.

Лам Сон көтерілісі

Ле Лой, Вьетнамның ең танымал батырларының бірі, 1428 жылы елді Мин билігінен азат етуге атсалысқан. Бай жер иелері отбасында дүниеге келген ол, Мин әулеті орнағанға дейін жоғары дәрежелі ғалым-чиновник болған, бірақ оларға қызмет етуден бас тартты. Мин әулеті Ле Лойдың көтерілісін бастапқыда басып тастады, бірақ 1425 жылы Мин императоры Чжу Чжанцзи Трэн әулетін қайта орнату және Вьетнамдағы Мин билігі Мин үшін қаржылық шығынға айналғандықтан, бұрынғы тәуелділік қатынастарға оралудың дұрыс екенін айтты. Сонымен қатар, солтүстік шекарада маңызды мәселелер туындады. 1426 жылы Чжан Фу жағдайдың нашарлауына байланысты Мин Цзяочжи әскерін қайта басқаруға рұқсат сұрады, бірақ император одан бас тартты. 1426 жылы Чжу Чжанцзи жалпы кешірім жариялады және Гиао Чидегі барлық салықтарды жойды, тек жер салығы күрішпен төленді, ол Мин гарнизондарын қамтамасыз етуге қажет болды. 1426 жылдың қараша айының басында Ле Лойдың 3000 вьетнамдық көтерілісшілері Ван Тонг басқарған Мин әскеріне қарсы күтпеген жеңіске жетті, нәтижесінде 30 000-ға жуық қытай сарбазы қаза тапты немесе тұтқынға алынды (Тот Донг, Ханойдан 32 км оңтүстікке қарай). Қызыл өзен дельтасындағы халық Лам Сон әскерін құшақ жайып қарсы алды және қолдады. 1427 жылға қарай тұтқынға алынған солтүстік тұтқындары көтерілісшілерге қоршау техникасын, алғашқы танктерді, ұшатын ат арбаларын, мұсылмандық требушеттерді (хуй хуй пао 回回砲) және қытайлар "мың допты дауылдық зеңбірек" деп атаған, мүмкін, тағы бір артиллериялық құралды ұсынды. Мин әулетінің Сюандэ императоры Солтүстік Вьетнамдағы соғысты аяқтауға шешім қабылдады. Бұл соңғы жеңістен кейін вьетнамдықтар 86 640 Мин тұтқындарын Қытайға қайтарды және олардың барлық қаруларын тәркіледі. Қытай өзінің оңтүстік көршісіне 360 жыл бойы шабуыл жасамайтын болды. Ле Лой ресми түрде Дай Вьетті қайта құрды, ал Мин империясының Сюандэ императоры Ле Лойды Анамның патшасы ретінде мойындады. Қайта жолдама ретінде Ле Лой Мин императорлық сарайына дипломатиялық хабарламалар жіберіп, Вьетнамның Қытайға адал болып, ынтымақтастыққа дайын екенін уәделеді. Мин императорлық соты бұл ұсынысты қабылдады, Жосон әулетінің Кореядағы вассалдық статусын қабылдағандай. Вьетнам монархы Ле Лойдың жағдайы саяси тәуелсіздікті сақтай отырып, қытайдың мақтанышын қанағаттандыруға болатынын көрсетті.

Lê Lợi, one of Vietnam's most celebrated heroes, is credited with rescuing the country from Ming domination in 1428. Born of a wealthy landowning family, he served as a senior scholar official until the advent of the Ming, whom he refused to serve. The Ming dynasty crushed Lê Lợi's rebellion at first but in 1425, the Ming Emperor Zhu Zhanji expressed his opinion that it would be better to restore the Trần dynasty and return to the old tributary relationship as Ming rule in Vietnam was a net financial loss for the Ming and there were more pressing concerns on the northern border. When in 1426, Zhang Fu requested permission to resume command of Ming Jiaozhi army to deal with the worsening situation there, the emperor refused. In 1426, Zhu Zhanji proclaimed a general amnesty and abolished all taxes in Giao Chi except for land taxes to be paid in rice, needed to supply Ming garrisons. In early November 1426, Lê Lợi's 3,000 Vietnamese rebels achieved a surprise victory over the Ming army led by Wang Tong with about 30,000 Chinese soldiers were killed or captured in Tốt Động (32 km south of Hanoi). People in the Red River Delta welcomed and supported the Lam Son army where they came. By 1427, captured northern prisoners also furnished the rebels with siege techniques, primitive tanks, flying horse carts, Muslim trebuchets (hui hui pao 回回砲), and possibly another artillery piece that the Chinese called a "thousand ball thunder cannon". The Xuande Emperor of the Ming dynasty decided to end the war in Northern Vietnam. After this final victory, the Vietnamese repatriated 86,640 Ming prisoners to China and confiscated all their weapons. China would not again invade its southern neighbor for 360 years. Lê Lợi formally re established Đại Việt as the Xuande Emperor of the Ming Empire officially recognized Lê Lợi as the king of Annam. In return, Lê Lợi sent diplomatic messages to the Ming imperial court, promising Vietnam's loyalty as a nominate tributary state of China and cooperation. The Ming imperial court accepted this arrangement, much as they accepted the vassal status of Korea under the Joseon dynasty. The case of Vietnamese monarch Lê Lợi showed that it was possible to satisfy Chinese pride while maintaining political independence.

Әскери және әкімшілік

Минг қытайлары Цзяоцзи провинциясындағы отарлық әкімшілігін құрды. 1407 жылдың шілдесінде Юнле Анамның атын Цзяоцзи деп өзгертті – бұл Хан әулетінің ежелгі атауы – және оны Қытай провинциясы етіп жариялады. Провинциялық үкімет құрылды, оған әкімшілік кеңсесі, қадағалау кеңсесі және аймақтық әскери комиссар кірді. Лу И (1409 жылы қайтыс болды) әскери комиссар, Хуан Чжун вице-комиссар болып тағайындалды. Хуан Фу провинциялық әкімші және қадағалау комиссары қызметтерін бірге атқарды. Мин әскері 13,6 миллион пикул күріштен тұратын астық қорын тартып алды. Провинция одан әрі 15 префектураға, 41 субпрефектураға және 210 ауданға бөлінді. 1408 жылға қарай үш миллионнан астам адамды және екі миллионнан астам «варварды» басқару үшін 472 әскери және азаматтық кеңсе құрылды, ал 1419 жылы кеңселердің саны шамамен 1000-ға жетті. Басы ірі қалалар мен аудандардағы қамалдар мен қабырғалар нығайтылды, ал әскерлер өздерінің азық-түлік қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін қорғаныс және шаруашылық жұмыстарын кезекпен атқарды. Цзяоцзидегі Мин әскері 87 000 тұрақты сарбаздан тұрды, олар Солтүстік Вьетнамдағы 39 бекініс пен қалаға таралып, бірақ Қызыл өзен дельтасы аймағында шоғырланды. Қытай әскерлері XV ғасырдан бұрын атыс қаруларын қолданған, бірақ XV ғасырдың басындағы вьетнамдық науқандар кезінде Анамнан артық қару-жарақ алды. Олар сондай-ақ Вьетнамның атыс қарулары саласындағы маңызды сарапшысы Хо Нгуен Трнгті (1374-1446) – Хо Кви Лидің үлкен ұлын тұтқынға алды, оған жақсы мушкеттер мен жарылғыш қарулар жасау тапсырылды. Сондықтан артиллерия лагері осы вьетнамдық атыс қаруы мамандарының айналасында сарай евнухтарының бақылауымен Мин әскерлерін оқыту үшін құрылды. Дай Вьетте атыс қаруын қолдану туралы алғашқы жазба 1390 жылға дейін барады, сол кезде вьетнамдық сарбаздар зеңбіректерді қолданып, Чам патшасы Чэ Бон Нганы өлтірді. Мин үкіметі, кем дегенде, Тханг Лонг астанасында вьетнамдықтардан қолдау алды, бірақ айналасындағы ауылдық жерлерде билік орнату әрекеттері күшті қарсылыққа ұшырады. Отарлық үкіметке қанағаттанбаушылықтың кең таралғаны байқалады. Минге кірген кезде, Минг Шилудың мәліметінше, 5,2 миллион адам болған, бірақ тарихшылар бұл санды әстеу деп санайды. 1427 жылы Дай Вьетке Мин билігінің аяқталуымен халық саны 1,9 миллионға дейін азайды.

The Ming Chinese built up their colonial administration in Jiaozhi Province. In July 1407, Yongle changed the name of Annam to Jiaozhi – an old Han dynasty designation – and made it a province of China. The provincial government, included an administrative office, a surveillance office and a regional military commissioner was established, with Lu Yi (d. 1409) as its military commissioner and Huang Zhong as vice commissioner. Huang Fu was appointed as both provincial administrator and surveillance commissioner. The Ming seized the kingdom's grain reserves of 13,6 million piculs of rice. The province was further divided into fifteen prefectures, 41 subprefectures and 210 counties. By 1408, 472 military and civil offices had been established to govern over three million people and in excess of two million man (barbarians), and the number of offices peaked at about 1,000 in 1419. In major towns and cities throughout the occupied regions had moats and walls added, and troops alternated between defence and farming duties to provide their own food needs. The Ming occupying army of Jiaozhi consisted 87,000 regulars, scattered in 39 citadels and towns in Northern Vietnam, but clustered in the Red River Delta area. Chinese armies had employed firearms before the fifteenth century, but they came to possess superior weapons from Annam during the Vietnamese campaigns of the early fifteenth century. They also captured one of the leading Vietnamese firearms experts, Hồ Nguyên Trừng (1374—1446), the eldest son of Hồ Quý Ly, who was charged with manufacturing their superior muskets and explosive weapons. The Artillery Camp was thus built around these Vietnamese firearm specialists, who instructed Ming soldiers under the supervision of palace eunuchs. The first record of firearm usage in Đại Việt was in 1390 when Vietnamese soldiers used cannons and killed the Cham king Chế Bồng Nga. The Ming government enjoyed some support from the Vietnamese, at least in the capital of Thăng Long, but their efforts to assert control in the surrounding countryside were met with stiff resistance. A general popular dissatisfaction with the colonial arrangement seems clear. When the Ming entered the country, there were 5.2 million people according to Ming Shilu, however, it was seemed as exaggeration by historians. By the end of Ming rule over Đại Việt in 1427, the population had declined to 1.9 million.

Экономика

Цзяоцзидегі Мин мақсаттары еңбекті бақылау мен экономикалық қанауды да қамтыды. 1407 жылдың басында жіберілген императорлық бұйрықтарда: «Әскерлер Анамды жеңген кезде, шекара ішінде білімді және адал адамдарды, сондай-ақ пайдалы қабілеттері немесе дағдылары барларды іздеңіздер. Мұндай адамдар тиісті рәсімдермен Сарайға жіберілуі мүмкін». Мин үкіметі отарлау және синизацияның қатал саясатын бастады. 1407 жылдың қазан айында Đại Việt-тен 7700 саудагер мен шебер Пекинге жіберілді. Đại Việt-тің бұрынғы дамыған теңіз саудасынан алынатын тауарлар мен кірістердің маңыздылығы Мин әкімшілігінің назарынан тыс қалмады. Жаңа провинциядан кіріс алу үшін қытайлықтар коммерциялық салық кеңселерiн, балық аулау салық кеңселерiн, көлiк кеңселерiн және тұз салық кеңселерiн құрды немесе жаңартты. 1408 жылы алтын өндіруді және/немесе салық салуды қадағалау үшін жаңа алтын өндіру кеңселерi құрылды. 1411 жылғы хабарламаға сәйкес, жергілікті халыққа ауыр салықтар салынды. 1416 жылы металл және хош иіс заттарының жеке экспортталуына тыйым салынды. Қытайға бағалы тастар, нефрит, алтын, өнер туындылары және шеберлер тасымалданды. Қытайлықтар алтын және күміс кендерін дамытуға және пайдалануға үлкен көмек көрсетті. Бірақ күміс пен алтын өндірілгеннен кейін, оларды тартып алып, осы минералдардың бір бөлігін Пекинге жіберді. Олар тұз салығын да салды, бірақ Аннамда тұз өндіргендерге қарағанда сәл ауыр салық қойды. Юнле өз жаулап алған халқынан, мысалы, тропикалық жасыл қауырсындар, алтын, бояулар, сыпырғыштар, жібек маталар және жаңа сарайдың есіктерін жасауға қолданылатын, ал қабығынан қызыл бояу алынатын арнайы сандал ағашы сияқты жергілікті ерекшеліктерді үнемі талап етті. Юнле билігінің кезеңінде Цзяоцзи қытай әскерлерінің үлкен контингентін асырауға жеткілікті күрішпен қамтамасыз ете алмады, нәтижесінде жаңа провинция кіріс көзі емес, қытай ресурстарын сарқып қалдырды.

Ming goals in Jiaozhi also included labor control and economic exploitation. Imperial orders dispatched in early 1407 required that:

When the troops overcome Annam, enquire far and wide within the borders for knowledgeable and moral men, as well as those who have abilities which can used or skills which can be employed. Such person could, with due ceremony, all be sent to the Court. The Ming government began a harsh rule of both colonization and sinicization. In October 1407, 7700 tradesmen and artisans from Đại Việt were sent to Beijing. The importance of goods and revenues to be derived from Đại Việt's formerly flourishing maritime trade was not ignored from the Ming administration. In order to draw revenues from their new province, the Chinese established or revived commercial taxes offices, fishing tax offices, transport offices and salt tax offices. New gold mining offices were established in 1408 to supervise the extraction and/or taxation of gold. The impositions on the indigenous populations must have been severe, through a 1411 announcement. Private exports of metal and aromatic products were banned in 1416. Valuable artifacts such as gems, jade, gold, pieces of art as well as craftsmen were transported to China. The Chinese had greatly encouraged the development and the use of gold and silver mines. But right after the silver and gold were extracted they impounded them and sent a fraction of these minerals to Beijing. They also imposed salt taxes, but a slightly heavier tax against those who produced salt in Annam. Yongle also repeatedly exacted from his newly conquered subjects such as local specialties as tropical green feathers, gold, paints, fans, silk fabrics, and a special sandalwood called the sumu that was used for building doors in the new palace and from whose bark a red dye was extracted. Through Yongle's reign, Jiaozhi was never able to provide enough rice to support the large occupation force of Chinese troops, with the consequence that the new province continued to be a drain on Chinese resources, rather than a source of revenue.