Кіріспе

Hispania Balearica – қазіргі Испанияның шығыс жағалауындағы Балеар аралдарын қамтитын рим провинциясы. Бұрын Hispania Tarraconensis-тің бір бөлігі болған Balearica, географиялық жағдайының ерекшелігі мен материктен экономикалық тәуелсіздігіне байланысты дербестік алды. Провинцияға үш ірі арал кірді: Balearis Major (Майорка), Balearis Minor (Минорка) және Ebusus (Ибица), сондай-ақ Colubraria немесе Ophiusa (Форментера) кішкентай аралы. Аралдар екі топқа бөлінді: Gymnesiae (Майорка және Минорка) және Pityusae (Ибица және Форментера).

Жаулап алу

Римдіктер басып алғанға дейін аралда жергілікті ибериялықтар (талаиоттық мәдениет) және содан кейін финикиялықтар қоныстанған. Менорканың басты қаласы Маго (Махон) Карфагендіктермен құрылған. Аралдар, ең үлкен арал Майоркадағы екі керемет портының болуына байланысты, Сардиния мен Оңтүстік Галлиядан келген қарақшылар үшін база болып табылды. Б.з.д. 123 жылы сол жылдың консулы К. Цецилий Метелл аралдарды жаулап алып, халықты жеңіліспен бағындырды. Әскери тұрғыдан үлкен жеңіс болмаса да, Метелл б.з.д. 121 жылы триумф (салтанатты шеру) алды және аралдарды Рим құрамына қосып әкелгені үшін Балеаркус тегін иеленді. Метелл Майоркада Пальма және Поллентия колонияларын құрды. Ең маңыздысы, олар аралдарға не үшін шабуыл жасалғанын және бұл 123 ж.б.з. қалай болғанын түсіндіреді. Жауап: аралдар кенеттен Римнің Трансальпілік Галлиядағы 126 ж.б.з. және Сардиниядағы 125 ж.б.з. жорықтарынан қашқан қарақшылармен басылып алынды. Балеар аралдары олар үшін Батыс Жерорта теңізіндегі соңғы тығылған орын болды. Аралдарды бақылау Испаниядан Италияға және керісінше тауар жеткізілімдері мен сауданы жеңілдетті, сонымен қатар олар өте құнарлы болды. Бұған қоса, б.з.д. 123 жылы Гай Гракх трибунның ықпалды лауазымын атқарды. Оның байлығы Испания мен Азиядағы клиенттеріне байланысты болды, сондықтан ол аралдардың жаулануын және бейбіттендірілуін көруге үлкен қызығушылық танытты. Басқа да себептер – әскери, экономикалық және саяси – шешім қабылдауда екінші дәрежелі рөл атқарған болуы мүмкін, бірақ аралдар б.з.д. 123 жылы пираттардың ықпалына қарсылық көрсеткен Трансальпілік Галлия мен Сардинияны бейбіттендіруді аяқтау үшін қосылды.

Экономика

Аумақ экономикалық жағынан өте құнды болды, сондықтан Балеарка аралдарында 3000 «римдік» Майорка, Пальма және Полентиядағы екі елді мекенде қоныстанды. Екі қоныс аралдардың Римнің берік бақылауында болу маңыздылығын көрсетеді. Осы қоныстанушылардың қайдан келгені туралы пікірталас бар, себебі сол кезде материктен Майорканы отарлауға дайын, соншама көп азаматтық римдіктердің болуы күмәнді. Ең мүмкін түсіндірме – олар Испаниядағы соғыстардың ардагерлері және римдік-испандық гибридтері болған. Полентия солтүстік жағында орналасқан және Галлия мен Hispania Tarraconensis-ке қатынайтын кемелер үшін порты қызметін атқарды. Ірі елді мекен, Пальма, Баэтика мен Мавретания Цезариенсистен келетін сауда желдеріне сәйкес келетін үлкен және қорғалған портына ие болды. Балеар аралдарында саудаға көптеген мүмкіндіктер болды. Плиний Ескі аралдарға сапар шегіп, олардың экономикасының көптеген ерекшеліктерін сипаттады. Олар Испанияның қалған бөлігімен салыстырғанда жоғары сапалы бидай өндірді (Балеар бидайынан бір модиус астықтан 35 фунт нан шықты; Баэтика бидайынан 22 фунт). Римдіктер жақсы қабылдаған бақалар мен сапалы шарап саудасы туралы да айтылды, соның нәтижесінде Балеарка шарап өндірісінің орталығына айналды. Теңіз шұбар балық, скумбрия және устрицаға бай болды. Балеар аралдарындағы бафии (бояу шеберханалары) Италия мен Шығыс нарықтарына бара жатқан Баэтика жүн өндірушілеріне қызмет көрсетті. Осының нәтижесінде, аралдар фрескалар үшін қызыл пигмент жасауға қолданылатын темір оксидімен боялған қызыл охрға (жерге) бай болды.

Слингерлер

Балеар аралдары римдіктер жалдамалы әскер ретінде көптеп тартқан, шебер шүмерек тастаушыларымен де әйгілі болды. Позидорий, Диодор және Страбон сияқты тарихшылардың айтуынша, олардың шүмерек тастау өнері бала кезінен-ақ, жасына қарай әртүрлі қашықтықтан тіреуге шүмерек тастап, күнделікті нанын табуға үйренуінен туындаған. Кейбір шүмерек тастаушылар Цезарь үшін Галлия соғысында, ал оған қарсы Массалия шайқасында күресті. Аралдар өздерінің атақты шүмерек тастаушыларының құрметіне аталған, «балеар» атауы грек тілінде «шүмерек тастаушының жері» (ballo) деген мағынаны білдіреді.

Үкімет

Бөлісуге дейін Hispania Balearica Tarraconensis провинциясының төртінші ауданы болды, және жергілікті кеңес басқаратын өз билігі болды. Ол жергілікті қажеттіліктерді қамтамасыз ету және Риммен тікелей байланыс үшін қызмет етті. Август билік құрған кезде балеарлықтар қоянның зиянды көбеюін тоқтату үшін көмек сұрады, сол үшін император әскер жіберді. Hispania Balearica император Диоклетиан билігі кезінде, 284 жылдан кейін тәуелсіз провинцияға айналды. Диоклетиан тұсында әскери және азаматтық билікті бөлу мақсатында провинциялық басқаруда кең ауқымды реформалар жүргізілді. Сонымен қатар, басқа шенеуніктердің билігін төмендету үшін провинциялардың аумағы жүйелі түрде кішірейтілді. Барлық провинциялар енді императордың тікелей бақылауында болды. Император барлық лауазым иелерін таңдады, оның ішінде провинциядағы азаматтық істерді басқаратын преториандық шенді легат пропреторларды және провинциялардағы муниципалитеттерді басқаратын кураторларды. Балеарика бөлінгенінің себебі, ол материкке ешқандай маңызды тауарлар үшін тәуелді болмады және сауда орталығы ретінде ерекше қажеттіліктері болды, оларды муниципалитет ретінде провинцияға қарағанда орындау қиын болды. Диоклетиан тұсында аралдардың халқы 30 000-нан асты, және 418 жылы оларға өздерінің римдік епископы тағайындалды.

Төмендеу және құлдырау

426 жылы Гундерик патшаның басшылығымен вандалдар "Батыс Жерорта теңізіндегі басты теңіз күштерінің" базасы – Карфаго-Нованы жаулап алды. Сол жылы немесе келесі жылы патша Балеар аралдарына шабуыл жасады. 455 жылы Валентиан III қайтыс болғаннан кейін, Гундериктің ізбасары Гейзерик Солтүстік Африкада бекініп, Корсика және Сардиниямен бірге Балеар аралдарын да қосып алды. Бұл, әсіресе римдік теңіз күштеріне шабуыл жасау үшін теңіз базасын алу мақсатында жасалған болуы мүмкін. Олар он бірінші ғасырға дейін, Кордова халифатының билігінде болды.