Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тақырып белгісі – сөйлемнің тақырыбын көрсетуге арналған грамматикалық жұрнақ. Ол жапон, корей, кечуа, риукюан, имонда тілдерінде және белгілі бір шектеуде классикалық қытай тілінде кездеседі. Ол көбінесе сөйлемнің жолдауымен (subject) беттеседі, бұл жаңа үйренушілерге шатасу тудыруы мүмкін, себебі көптеген басқа тілдерде мұндай белгі жоқ. Ол жолдаудан (subject) өзгешелігі, тақырыпқа көбірек назар салады және басқа да синтаксистік рөлдердегі сөздермен де қолданылуы мүмкін.
A topic marker is a grammatical particle used to mark the topic of a sentence. It is found in Japanese, Korean, Quechua, Ryukyuan, Imonda and, to a limited extent, Classical Chinese. It often overlaps with the subject of a sentence, causing confusion for learners, as most other languages lack it. It differs from a subject in that it puts more emphasis on the item and can be used with words in other roles as well.
Корея: 은/는
Тақырып белгісі корей тіліндегі көптеген жұрнақтардың бірі. Ол дыбыстық ортасына қарай екі түріне бөлінеді: 은 (eun) – соңы дауыссыз әріппен аяқталатын сөздерден кейін, ал 는 (neun) – соңы дауысты әріппен аяқталатын сөздерден кейін қолданылады.
The topic marker is one of many Korean particles. It comes in two varieties based on its phonetic environment: 은 (eun) is used after words that end in a consonant, and 는 (neun) is used after words that end in a vowel.
Мысал
Келесі мысалда "мектеп" (학교) – бастауыш, және ол тақырып ретінде көрсетілген.
In the following example, "school" (학교) is the subject, and it is marked as the topic.
Жапонша: は
Тақырып көрсеткіші – көптеген жапон тілінің бөлшектерінің бірі. Ол хирагана әрпімен は деп жазылады, ол әдетте "ha" деп айтылады, бірақ бөлшек ретінде қолданылғанда "wa" деп айтылады. Егер тақырыпты көрсету үшін が (ga) – жай белгісі немесе を ((w)o) – тура объектіні көрсету белгісі қолданылса, олар は арқылы алмастырылады. Басқа бөлшектер (мысалы: に, と, немесе で) алмастырылмайды, ал は олардың кейінен қойылады. Ағылшын тіліндегі "as for" тіркесі көбінесе は көрсеткішінің мағынасын беру үшін қолданылады, бірақ ағылшын тілінде осы тіркес қолданылғанда көбінесе жасанды болып сезіледі. Дегенмен, ол бөлшектің кейбір мағыналарын жеткізеді, соның бірі – тақырыптың ауысуын көрсету. Егер адам басқа біреу туралы сөйлеп, содан кейін өзі туралы айтқысы келсе, "Мен үшін" (私は – watashi wa) дейді. Осыдан кейін, адам өзі туралы айтып отырғанын қайтадан атаудың қажеті жоқ.
The topic marker is one of many Japanese particles. It is written with the hiragana は, which is normally pronounced ha, but when used as a particle is pronounced wa. If what is to be the topic would have had が (ga), the subject marker, or を ((w)o), the direct object marker, as its particle, those are replaced by は. Other particles (for example: に, と, or で) are not replaced, and は is placed after them. The English phrase "as for" is often used to convey the connotation of は, although in many cases this sounds unnatural when used in English. It does, however, convey some senses of the particle, one of which is to mark changing topics. If a person were speaking about someone else and then switched to referring to themselves, they should say 私は (watashi wa; "as for me "). After that, it would not be necessary to mention again that the person is talking about themselves.
Мысалдар
Келесі мысалда "көлік" (車) – жатыс, және ол тақырып ретінде белгіленген. Әдетте жатысты белгілеу үшін қолданылатын が әрпі は әрпімен ауыстырылған. Тақырып әдетте сөйлемнің басында тұрады. Келесі мысалда "телевизор" (テレビ) – тура нысан, және ол тақырып ретінде белгіленген. Қалыпты жағдайда тура нысанды белгілеу үшін қолданылатын を әрпі は әрпімен ауыстырылған. が арқылы белгіленген жатыс – "бала" (子供). Бұрынғыдай, тақырып сөйлемнің басында тұрады. Үшінші мысалда "бүгін" (今日) сөздік мағынада қолданылады және тақырып ретінде белгіленген. Әдетте оны сөздердің байланысын көрсететін мүше ретінде белгілейтін жұрнақтар болмайды, сондықтан は ешқандай жұрнақты алмастырмай жай ғана қосылады. Жатыс, яғни кім туралы сөз болып жатыр, айтылмаған, бірақ "Мен" (私) деп есептелінеді. Егер ол нақты айтылса, онда ол が арқылы белгіленер еді. Бұрынғыдай, тақырып сөйлемнің басында тұрады.
In the following example, "car" (車) is the subject, and it is marked as the topic. The が that would normally be there to mark the subject has been replaced by は. The topic normally goes at the beginning of the clause. In the following example, "television" (テレビ) is the direct object, and it is marked as the topic. The を that would normally be there to mark the direct object has been replaced by は. The subject, marked by が, is "child" (子供). As before, the topic goes at the beginning of the clause. In this third example, "today" (今日) is used adverbially, and it is marked as the topic. Normally there would be no particle marking it as an adverb, and so は is simply added without replacing any particle. The subject, which is omitted, is assumed to be "I" (私). If it were made explicit, it would be marked by が. As before, the topic goes at the beginning of the clause.
Окинавалық: や
Окинавалықтар тақырып белгісін や (я) қолданады. Егер тақырып есімдік сөз болмаса немесе қысқа дауыстымен бітсе, ол ұзақ дауыстыға бірігіп, мысалы, wan ya – wannee ("Менмін") болып айтылады.
Okinawan uses the topic marker や (ya). If the topic is not a proper noun or ends with a short vowel, it tends to merge creating long vowels such as wan ya to wannee ("I am").
Мысал
Қазіргі қытай тілінде тақырып көрсеткіштері толығымен жойылды және ешқайда қолданылмайды. Мысалы, ескерту: 是 кейбір жағдайларда жіберілуі мүмкін.
In modern Chinese, topic markers have been completely lost and are not used anywhere. For example,
Note: 是 can be omitted in some occasions.
Кечуа: -қа
"Qa" энклитикасы көптеген кечуа тілдерінде тақырыпты белгілейді. Ол есімдерде, есімдіктерде және сөздерде кездесуі мүмкін.
The enclitic " qa" is the topic marker for many Quechua languages. It can occur on nouns, pronouns and adverbs.
Мысал
Келесі мысалда Тупақ – бастауыш, және ол тақырып ретінде көрсетілген. Дәлелдік жұрнақ mi – айтымды белгілейді. Екі жұрнақ та үшінші жақта сөздік емес, сипаттамалық айту үшін жиі қолданылады. Тақырып әдетте сөйлемнің басында келеді.
In the following example, Tupaq is the subject, and it is marked as the topic. The evidential suffixe mi marks the rheme. Both suffixes are often used for non verbal attributive predication in the third person. The topic normally goes at the beginning of the clause.
Моңғолша: бол, болбол
Моңғол тілінде тақырып көрсеткіштері бар екені мәлім. Олардың ең көп қолданылатыны – "бол" (bol; дәстүрлі жазуда: ᠪᠣᠯ), "болбол" (bolbol; дәстүрлі жазуда: ᠪᠣᠯᠪᠠᠯ) сөзінің қысқартылған түрі, бірақ басқа да бірнеше сөздер де бар. Бұл сөздердің өзге де мағыналары мен қолданыстары бар.
The Mongolian language is known to have topic markers. A common one is "бол" (bol; in the traditional script: ᠪᠣᠯ), an abbreviation of "болбол" (bolbol; in the traditional script: ᠪᠣᠯᠪᠠᠯ), but there are a few other words. These words have other uses as well.
Түркі тілдері
Қазақ тілінде болсақ (болсақ) тақырыпты белгілеу үшін қолданылады; сонымен қатар "егер болса" деген мағынаны да білдіреді. Басқа түркі тілдері тақырыпты белгілеу үшін бастапқыда басқа мағыналары бар сөздер мен жұрнақтарды қолданса да, түрікмен тілінде осы мақсатта ә деген бірегей жұрнақ бар, ал қалған жұрнақтар бастапқы мағыналарын сақтайды. Әзірбайжан тілінде "сондай-ақ", "ал" мағынасын беретін ісə/сə тақырыпты белгілеу үшін қолданылады. Түрік тілінде, әзірбайжан тіліндегідей, іѕе/ѕе қолданылады.
In Kazakh language болсақ (bolsaq) is used as a topic marker; which can also mean "if it be". Although other Turkic languages use words or suffixes which originally have different meanings as topic markers, the Turkmen language has the unique suffix ä for this purpose while other suffixes keep only their literal meanings. Azerbaijani uses isə/ sə which means "as for" as a topic marker. Turkish like Azerbaijani uses ise/ se.