Кіріспе
Этно-діни қақтығыс
Демеушілік:
| соғысушы2 = 🏴 Ливия Араб Жамахириясы Ливия NMRD JEM
Демеушілік: Украина Израиль Румыния
| күш2 = 29 850 35 000 950
| қаза тапқандар1 =
| қаза тапқандар2 =
| қаза тапқандар3 = 7 000 өлтірілген 200 000 босқын 3 000–4 000 UFDD: 2 000–3 000 UFR: 3 000 Адам Якуб (FPRN) 2005 жылдың 18 желтоқсанында басталды. 1960 жылы Франциядан тәуелсіздік алғаннан бері Чадты солтүстіктегі араб мұсылмандары мен оңтүстіктегі Сахара аймағының христиандары арасындағы азамат соғыстары мазалады. Нәтижесінде Чадтың басшылығы мен президенттік лауазымы христиан оңтүстік және мұсылман солтүстік арасында ауысып отырды. Бір жақ билікке келгенде, екінші жақ оған қарсы революциялық соғыс бастады. Франция, бұрынғы отаршылдық держава, және Чадтың солтүстік көршісі Ливия азамат соғысы кезінде әртүрлі уақытта араласты. 1990 жылдардың ортасына қарай азамат соғысы біршама тұрақтанды, ал 1996 жылы Идрис Деби, солтүстік өкілі, Чадтың алғашқы демократиялық сайлауында президент болып бекітілді. 2005 жылдың желтоқсан айының басында Чад астанасы Нджаменадағы шайқас күтпеген нәрсе болған жоқ. Осыған дейінгі жылдарда Судан үкіметі Чад президенті Идрис Дебиді құлатуға тырысты, осы мақсатта Чад бүлікшілерін пайдаланды. 2008 жылы шабуылдарға қатысқан үш қарулы топты Суданның қауіпсіздік күштері қаруландырды, олар Дебидің Дарфурдағы көтерілісшілерге, әсіресе Әділет және теңдік қозғалысына (JEM) берген қолдауын тоқтатуға тырысты. Чадтағы соғыс төрт негізгі фактордың нәтижесінде туды. Біріншіден, соғыс Дарфур мен Чадтағы қақтығыстардың жалғасы болды, оның ішінде билік пен жер үшін күрес бар. Екіншіден, Чадтың ішкі қақтығысы болды. Деби 1990 жылдардың соңында өзінің режиміне қолдаушылар базасын кеңейтуге үміттенгеннен кейін бір адамдық әскери билікке оралды, бұл Нджаменадағы азаматтық саясаттың өсуімен қатар жүрді. Ел бойынша үкіметтік күштер бейбіт тұрғындар мен күдікті бүлікшілерді этникалық тегіне байланысты қасақана тұтқындап, ұстады және оларды қатыгездік пен ерекше жазалау деп сипатталатын жазаларға ұшыратты. Чад түрмелерінің жағдайы Африкадағы ең қиын жағдайлардың біріне жатады, ал әділет институтарының әлсіздігі жазадан босату мәдениетіне әкелді. Үкімет 2009 жылдың мамыр айында Ам-Дамдағы қақтығыстардан кейін үкіметтік қауіпсіздік күштері мен бүлікшілер жасаған өлтірулер мен зорлаулар сияқты азаматтық тұрғындарға қарсы жасалған ауыр қылмыстарды тергемеді және соттамады.
Alleged support:
| combatant2 = 🏴 Libyan Arab Jamahiriya Libya NMRD JEMSupported by: Ukraine Israel Romania
| strength2 = 29,850 35,000 950 <! | casualties1 =
| casualties2 =
| casualties3 = 7,000 Killed200,000 refugees3,000–4,000 UFDD:2,000–3,000 UFR:3,000 Adam Yakub (FPRN) began on December 18, 2005. Since its independence from France in 1960, Chad has been swamped by civil wars between the Arab Muslims of the north and the Sub Saharan Christians of the south. As a result, leadership and presidency in Chad drifted back and forth between the Christian southerners and Muslim northerners. When one side was in power, the other side usually started a revolutionary war to counter it. France, the former colonial power, and Chad's northern neighbour Libya both became involved at various times throughout the civil war. By the mid 1990s the civil war had somewhat stabilised, and in 1996 Idriss Déby, a northerner, was confirmed president in Chad's first democratic election. The battle at the start of December 2005 in the Chadian capital N'Djamena came as no surprise. For the years prior to the eruption, the Sudanese government was trying to overthrow the Chadian president, Idriss Déby, using Chadian rebels as middle men. The three armed groups involved in attacks in 2008 were armed by Sudanese security forces intent on cutting off the support that Déby was giving to the rebels in Darfur, especially the Justice and Equality Movement (JEM), which had been on the offensive in Darfur. The war in Chad was a result of four distinct forces. For one, the war appeared to be a continuation of the conflicts of Darfur and Chad, which include the competition for power and land. Secondly, there was an internal Chadian conflict. Déby reverted to a one man military rule after a hopeful broadening of the base of his regime in the late 1990s which was coupled by the growth of civil politics in N'Djamena. Throughout the country, government forces continued to arbitrarily arrest and detain civilians and suspected rebels, often on the basis of ethnicity, and subject them to what has been described as cruel and unusual punishment. Chad's prison conditions are among the harshest on the African continent, and weak institutions of justice contributed to a culture of exemption. The government has not investigated or prosecuted serious abuses against civilians, such as killings and rapes performed by government security forces and rebels following clashes at Am Dam in May 2009.
Адрэге РДЛ рейд
2005 жылдың 18 желтоқсанында Дарфурда орналасқан Чадтың бүлікші тобы Rassemblement pour la Démocratie et la Liberté (Демократия және бостандық үшін жиын, RDL) Чадтың шекаралық Адре қаласына шабуыл жасады. Адре – Чадтың Суданнан жасалатын шабуылдарға қарсы қорғанысының стратегиялық маңызы бар қаласы. 2005 жылдың қазан және желтоқсан аралығында Чад армиясынан Чадтың бүлікші топтарына өтушілердің көбеюіне байланысты Идрис Деби 18 желтоқсан 2005 жылғы шабуылға дейін-ақ Адре және шығыс Уаддай облысының астанасы Абеше қалаларын нығайтуға кіріскен еді.
НДжаменаның екінші шайқасы
Махамат Нури бастаған Чад көтерілісшілері 2008 жылдың 2 ақпанында таңертең НДжаменада үкіметтік күштермен қатысты көшедегі қаһарлы шайқастарда күресті. Келесі күні түске қарай көтерілісшілер оқ-дәрі жетіспеуіне байланысты және коалиция мүшелерінің бірі, Тиман Эрдими үкіметпен жеке келісімге келуге тырысқан болуы мүмкін деген алаңдаушылықтан бас тартып, ел астанасынан шығып кетті.
Ам-дам шайқасы
Ам-Дам шайқасы 2009 жылдың 7 және 8 мамырында Чадтың шығысындағы Ам-Дам қаласы мен оның төңірегінде болды. Бұл шайқаста Чад армиясы Қарсылық күштер одағының (UFR) көтерілісшілерінің колоннасына шабуыл жасады.
Біріккен Ұлттар Ұйымының шығуы
2009 жылдың қаңтар айында Чад үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымынан Чадтың шығысындағы бейбітшілік сақтау миссиясын кері қайтару процесін бастауды сұрады. Чад үкіметі БҰҰ миссиясының баяу жұмылдырылуын, жетістіктерінің тұрақсыздығын және қауіпсіздік жағдайының жақсаруын өз шешімінің себептері ретінде көрсетті. 2009 жылдың мамырында БҰҰ миссияның мандатын жаңартты және оны жыл соңына дейін кезең-кезеңімен қысқартуға және жабуға рұқсат берді, сондай-ақ Дарфурдан ығысқан халық пен босқындарды қоса алғанда, азаматтарды қорғау жөніндегі толық жауапкершілікті Чад қауіпсіздік күштеріне жүктеді.
Украина
Украина Чад үкіметін белсенді қолдаған елдердің бірі болды, Судан қолдаған бүлікшілерге қарсы пайдалану үшін үлкен көлемде қару-жарақ жеткізді.
Румыния
Румыния Сыртқы істер министрлігі бүлікшілерді айыптады және елде атысты тоқтату келіссөздерін жүргізуге көмектесу үшін 120 румыниялық бейбітшілік сақтайтын әскерін жіберуге ниетті екенін мәлімдеді.