Кіріспе

Этно-діни қақтығыс
Демеушілік:
| соғысушы2 = 🏴󠁵󠁳󠁴󠁸󠁿 Ливия Араб Жамахириясы Ливия NMRD JEM
Демеушілік: Украина Израиль Румыния
| күш2 = 29 850 35 000 950
| қаза тапқандар1 =
| қаза тапқандар2 =
| қаза тапқандар3 = 7 000 өлтірілген 200 000 босқын 3 000–4 000 UFDD: 2 000–3 000 UFR: 3 000 Адам Якуб (FPRN) 2005 жылдың 18 желтоқсанында басталды. 1960 жылы Франциядан тәуелсіздік алғаннан бері Чадты солтүстіктегі араб мұсылмандары мен оңтүстіктегі Сахара аймағының христиандары арасындағы азамат соғыстары мазалады. Нәтижесінде Чадтың басшылығы мен президенттік лауазымы христиан оңтүстік және мұсылман солтүстік арасында ауысып отырды. Бір жақ билікке келгенде, екінші жақ оған қарсы революциялық соғыс бастады. Франция, бұрынғы отаршылдық держава, және Чадтың солтүстік көршісі Ливия азамат соғысы кезінде әртүрлі уақытта араласты. 1990 жылдардың ортасына қарай азамат соғысы біршама тұрақтанды, ал 1996 жылы Идрис Деби, солтүстік өкілі, Чадтың алғашқы демократиялық сайлауында президент болып бекітілді. 2005 жылдың желтоқсан айының басында Чад астанасы Нджаменадағы шайқас күтпеген нәрсе болған жоқ. Осыған дейінгі жылдарда Судан үкіметі Чад президенті Идрис Дебиді құлатуға тырысты, осы мақсатта Чад бүлікшілерін пайдаланды. 2008 жылы шабуылдарға қатысқан үш қарулы топты Суданның қауіпсіздік күштері қаруландырды, олар Дебидің Дарфурдағы көтерілісшілерге, әсіресе Әділет және теңдік қозғалысына (JEM) берген қолдауын тоқтатуға тырысты. Чадтағы соғыс төрт негізгі фактордың нәтижесінде туды. Біріншіден, соғыс Дарфур мен Чадтағы қақтығыстардың жалғасы болды, оның ішінде билік пен жер үшін күрес бар. Екіншіден, Чадтың ішкі қақтығысы болды. Деби 1990 жылдардың соңында өзінің режиміне қолдаушылар базасын кеңейтуге үміттенгеннен кейін бір адамдық әскери билікке оралды, бұл Нджаменадағы азаматтық саясаттың өсуімен қатар жүрді. Ел бойынша үкіметтік күштер бейбіт тұрғындар мен күдікті бүлікшілерді этникалық тегіне байланысты қасақана тұтқындап, ұстады және оларды қатыгездік пен ерекше жазалау деп сипатталатын жазаларға ұшыратты. Чад түрмелерінің жағдайы Африкадағы ең қиын жағдайлардың біріне жатады, ал әділет институтарының әлсіздігі жазадан босату мәдениетіне әкелді. Үкімет 2009 жылдың мамыр айында Ам-Дамдағы қақтығыстардан кейін үкіметтік қауіпсіздік күштері мен бүлікшілер жасаған өлтірулер мен зорлаулар сияқты азаматтық тұрғындарға қарсы жасалған ауыр қылмыстарды тергемеді және соттамады.

Адрэге РДЛ рейд

2005 жылдың 18 желтоқсанында Дарфурда орналасқан Чадтың бүлікші тобы Rassemblement pour la Démocratie et la Liberté (Демократия және бостандық үшін жиын, RDL) Чадтың шекаралық Адре қаласына шабуыл жасады. Адре – Чадтың Суданнан жасалатын шабуылдарға қарсы қорғанысының стратегиялық маңызы бар қаласы. 2005 жылдың қазан және желтоқсан аралығында Чад армиясынан Чадтың бүлікші топтарына өтушілердің көбеюіне байланысты Идрис Деби 18 желтоқсан 2005 жылғы шабуылға дейін-ақ Адре және шығыс Уаддай облысының астанасы Абеше қалаларын нығайтуға кіріскен еді.

НДжаменаның екінші шайқасы

Махамат Нури бастаған Чад көтерілісшілері 2008 жылдың 2 ақпанында таңертең НДжаменада үкіметтік күштермен қатысты көшедегі қаһарлы шайқастарда күресті. Келесі күні түске қарай көтерілісшілер оқ-дәрі жетіспеуіне байланысты және коалиция мүшелерінің бірі, Тиман Эрдими үкіметпен жеке келісімге келуге тырысқан болуы мүмкін деген алаңдаушылықтан бас тартып, ел астанасынан шығып кетті.

Ам-дам шайқасы

Ам-Дам шайқасы 2009 жылдың 7 және 8 мамырында Чадтың шығысындағы Ам-Дам қаласы мен оның төңірегінде болды. Бұл шайқаста Чад армиясы Қарсылық күштер одағының (UFR) көтерілісшілерінің колоннасына шабуыл жасады.

Біріккен Ұлттар Ұйымының шығуы

2009 жылдың қаңтар айында Чад үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымынан Чадтың шығысындағы бейбітшілік сақтау миссиясын кері қайтару процесін бастауды сұрады. Чад үкіметі БҰҰ миссиясының баяу жұмылдырылуын, жетістіктерінің тұрақсыздығын және қауіпсіздік жағдайының жақсаруын өз шешімінің себептері ретінде көрсетті. 2009 жылдың мамырында БҰҰ миссияның мандатын жаңартты және оны жыл соңына дейін кезең-кезеңімен қысқартуға және жабуға рұқсат берді, сондай-ақ Дарфурдан ығысқан халық пен босқындарды қоса алғанда, азаматтарды қорғау жөніндегі толық жауапкершілікті Чад қауіпсіздік күштеріне жүктеді.

Украина

Украина Чад үкіметін белсенді қолдаған елдердің бірі болды, Судан қолдаған бүлікшілерге қарсы пайдалану үшін үлкен көлемде қару-жарақ жеткізді.

Румыния

Румыния Сыртқы істер министрлігі бүлікшілерді айыптады және елде атысты тоқтату келіссөздерін жүргізуге көмектесу үшін 120 румыниялық бейбітшілік сақтайтын әскерін жіберуге ниетті екенін мәлімдеді.