Кіріспе

Орташа табысы бар үй шаруашылықтарына қолжетімді тұрғын үй – бұл ұлттық немесе жергілікті үкіметтің мойындаған тұрғын үйге қолжетімділік индексі бойынша бағаланған орташа табыстан жоғары емес табысы бар отбасыларға қолжетімді деп есептелетін тұрғын үй. Қолжетімді тұрғын үй туралы көптеген зерттеулер ипотекалық несиелерге және әртүрлі нысандарға қатысты: шұғыл үйсіздерге арналған баспанадан бастап, уақытша тұрғын үйге, нарықтық емес жалға (әлеуметтік немесе субсидияланған тұрғын үй деп те аталады), ресми және бейресми жалға, халықтың дәстүрлі тұрғын үйі және қолжетімді үйге ие болуға дейін. Тұрғын үйді таңдау – экономикалық, әлеуметтік және психологиялық факторлардың күрделі жиынтығына жауап. Мысалы, кейбір отбасылар өздерінің қаржылық мүмкіндіктеріне сеніп, тұрғын үйге көбірек қаражат жұмсауды қалайды, ал басқалары үшін мұндай мүмкіндік болмайды.

Анықтама және өлшеу

Қолжетімді тұрғын үйді анықтау және өлшеудің бірнеше тәсілдері бар. Анықтамасы мен өлшенуі әртүрлі елдерде, қалаларда немесе нақты саяси мақсаттарға қарай өзгеріп отыруы мүмкін.

Анықтамалар

Қолжетімді тұрғын үйдің анықтамасы елге және жағдайға қарай өзгеруі мүмкін. Мысалы, Австралияда Ұлттық қолжетімді тұрғын үй саммиті тобы қолжетімді тұрғын үйді "төмен немесе орташа табысты отбасылар үшін деңгейі мен орналасуы жағынан лайықты, сондай-ақ отбасының басқа негізгі қажеттіліктерін тұрақты түрде қанағаттандыру мүмкіндігін шектемейтін" деп анықтады. Ұлыбританияда қолжетімді тұрғын үйге "нарық қажеттіліктерін қанағаттандырмайтын белгілі бір үй шаруашылықтарына берілетін әлеуметтік жалға берілетін және аралық тұрғын үй" кіреді. Кейбір жағдайларда қолжетімді тұрғын үй тек субсидияланған немесе мемлекеттік тұрғын үйді ғана білдіруі мүмкін, ал басқа жағдайларда табиғи түрде пайда болатын қолжетімді тұрғын үйді немесе табысы жоқ отбасылардан бастап орташа табысты, бірақ шығындарға батқан отбасыларға дейінгі әртүрлі табыс деңгейлеріне сәйкес "қолжетімді" тұрғын үйді де қамтуы мүмкін.

Көпше тәсілдердің медианасы

Дүниежүзілік банк пен Біріккен Ұлттар Ұйымы ұсынған медиандық еселік көрсеткіш тұрғын үйдің қолжетімділігін бағалау үшін медиандық үй бағасын жалпы (салықтан бұрынғы) жылдық медиандық үй шаруашылығы табысына бөледі. Қоғамның жалпы қолжетімділігін өлшеудің бір жолы – белгілі бір пайыздық медиандық табысқа ие үй шаруашылығы қанша үй сатып ала алатынын анықтау. Мысалы, толығымен теңгерілген тұрғын үй нарығында, медиандық үй шаруашылығы (жоғары табысты жартысы) ресми түрде медиандық тұрғын үй опциясын сатып ала алады, ал медиандық табыстан төмен табысқа ие отбасылар медиандық үйді сатып ала алмайды. Медиандық үйге қатысты 50% қолжетімділік – нарықтың теңгерілгенін көрсетеді. Канадада тұрғын үйдің қолжетімділігі үшін қабылданған жалпы ереже – коммуналдық төлемдерді қоса алғандағы тұрғын үй шығындары үй шаруашылығының жалпы табысының 30% аспауы керек. Кейбір анықтамаларға техникалық қызмет көрсету шығындары да тұрғын үй шығындарының құрамына кіреді. Мысалы, Канада 1950 жылдары 20% ережеден 25% ережеге ауысты, ал 1980 жылдары бұл 30% ережесімен алмастырылды.

Тұрғын үйге қолжетімділік индексінің тәсілдері

Тұрғын үйдің қолжетімділігін өлшеу кезінде тек табыс ғана емес, бірқатар факторларды ескеретін бірнеше тұрғын үйдің қолжетімділік индекстері бар. Американың Ұлттық риэлторлар қауымдастығы және басқа да ұйымдар тұрғын үй нарығын тұрғын үйдің қолжетімділік индексі арқылы өлшейді, бұл индекс әдеттегі отбасының әдеттегі үйге ипотекалық несие алуға жарамдылығын бағалайды. Бұл индекс ұлттық орташа бағамен бағаланған жеке отбасылық үйдің, әдеттегі отбасылық табыстың және қолданыстағы ипотекалық пайыздық мөлшерлеменің негізінде қолжетімділікті есептейді, осылайша орташа табысты отбасы әдеттегі бағадағы үйге ипотека алуға жарамды ма, жоқ па, анықтайды. Индекстерді түсіндіру үшін 100 саны орташа табысы бар отбасының орташа бағадағы үйге ипотека алуға дәл жеткілікті табысы бар екенін білдіреді. Басқа ұйымдар да жайлылыққа негізделген тұрғын үйдің қолжетімділік индекстерін жасады. Тұрғын үй технологиялар орталығы "Тұрғын үй + Көлік" (H+T) қолжетімділік индексін әзірледі, ол тұрғын үйдің құнын және көлік шығындарын қамтитын, аудандық деңгейдегі қолжетімділіктің толық көрінісін ұсынады. CNT атап көрсетеді, үй шаруашылығы табысының 30% қолжетімділік өлшемі бойынша АҚШ-тың жартысынан астамы (55%) әдеттегі үй шаруашылығы үшін "қолжетімді" деп есептеледі.

Үй шаруашылығының табысы мен байлығы

Кейбір сарапшылар тұрғын үйдің қолжетімділігін баға мен қолжетімділік емес, табыс анықтайды деп санайды. Нарықтық экономикада табыстың таралуы – тұрғын үйдің мөлшері мен сапасын анықтайтын басты фактор. Сондықтан, қолжетімді тұрғын үйге қатысты қиындықтарды түсіну үшін табыс және байлықтағы тенденциялар мен айырмашылықтарды түсіну қажет. Тұрғын үй көбінесе төмен және орта табысты отбасылардың ең ірі шығыны болып табылады. Төмен және орташа табысты отбасылар үшін олардың үйі – байлықтың ең маңызды көзі. Қолжетімділікті зерттеудің тағы бір тәсілі – тек ең төменгі жалақы алатын (жергілікті, аймақтық немесе ұлттық үкімет белгілеген) толық жұмыс күні жұмыс істейтін жұмысшылардың сағаттық жалақысын қарастырады. Бұл тәсіл осы табыс деңгейіндегі жұмысшылардың лайықты тұрғын үйге қол жеткізе алатынын анықтауға бағытталған.

Қарап-қараудың әртүрлі параметрлері мен шектеулері

Арзан тұрғын үйді өлшеудің немесе анықтаудың әрбір әдісінің өзіне тән кемшіліктері мен шектеулері бар. Кейбір ұйымдар мен мекемелер жеке тұрғын үй сатып алу құнын қарастырады; ал басқалары пәтер жалға алу құнына ғана назар аударады. Мысалы, АҚШ-тағы көптеген зерттеулер жаңа тұрғын үшін ірі пәтерлер кешеніндегі екі бөлмелі пәтерді жалға алудың орташа құнына баса назар аударады. Бұл зерттеулер көбінесе сәнді пәтерлерді және қиын жағдайдағы тұрғын үйлерді, сондай-ақ ізгілікке лайық және лайықсыз аудандарды біріктіріп қарастырады. Бұл тәжірибе шынайы құнды бұрмалайтыны мәлім болғанымен, есепті тым ауырлатпай, түрлі жағдайлар бойынша нақты ақпарат беру қиын. Көбінесе тұрғын үй құнын есептегенде заңды, рұқсат етілген, бөлек тұрғын үйлер ғана ескеріледі. Бір отбасылық үйдегі бөлме үшін төменгі жалдау төлемдері, заңсыз гаражды қайта жабдықтау немесе студенттер жатақханасы, осындай жағдайда қанша адам тұрса да, әдетте есептеуден шығарылады. Осы зерттеу әдістемесінің салдарынан тұрғын үйдің орташа құны шамалы көтеріледі. Құн әдетте нақты ақшалай (емес, есептік) негізде қарастырылады. Демек, үлкен үйдің ипотекасын толық төлеп болған адам бір ай ресми түрде қолжетімсіз тұрғын үйде тұрып, келесі айда ипотека төленгеннен кейін өте қолжетімді тұрғын үйде тұруы мүмкін. Бұл бұрмалау жылжымайтын мүлік құны жоғары аймақтарда, тіпті табыс деңгейі де жоғары болса, айқын болуы мүмкін, себебі жоғары табыс үйдің қымбат бағасын төлеуге табыстың үлкен бөлігін жұмсауға мүмкіндік береді, бұл отбасының тамақ немесе басқа да қажетті заттарды алу қабілетіне қауіп тудырмайды.

Қалалық кедейлер мен баспанасыздар

Әлем бойынша 1,6 миллиард адам нашар тұрғын жағдайында өмір сүреді деп есептеледі. Осы халықтың көп бөлігі "қалалық шалаптарда" тұрады, олар тығыз қоныстанған, кедейшілікке толы тұрғын алаптары болып табылады. Бұл жерлерде тығыз салынған үйлерде тұрады, олар таза су, азық-түлік, санитарлық жағдайлар және электр энергиясы сияқты негізгі қажеттіліктерден мүгедек. Шалаптар көбінесе дамып келе жатқан елдерде қалыптасады, себебі халық жұмыс іздеу және жақсырақ өмір сүру үшін ауылдық жерлерден қалаға көшіп келеді. Бірақ қалалық өмірдің жоғары бағасы және экономикалық дағдарыс сияқты басқа да факторларға байланысты, көшіп келгендер мұндай шалаптарға қоныстануға мәжбүр болады. Сонымен қатар, әлемде шамамен 140 миллион адам үйсіз, көбінесе шалаптардан қуылғандықтан. Шалаптарда тұратындардың мүлікке меншік құқығы немесе жалға алу шарты болмағандықтан, олар көбінесе жерге құқығы бар адамдармен үйінен қуылып, үйсіз қалады. АҚШ-та да осы принцип қолданылады, ипотека немесе жалдау ақысын төлей алмайтын адамдар үйден қуылып, үйсіз қалады.

Америкадағы үйсіздердің жағдайы

2019 жылдың қыркүйек айында АҚШ Президентінің Басқармасының Экономикалық кеңесшілер кеңесі «Америкадағы баспанасыздық жағдайы» атты есеп жариялады. Есепте «АҚШ-та бір түні 500 мыңнан астам адам баспанасыз қалады» деген қорытынды жасалды, олардың шамамен 65%-ы немесе 350 000-ы баспаналарда тұрады, ал 35%-ы – 200 000-нан аспайтын адамдар – көшеде баспанасыз (тротуарларда немесе саябақтарда, көліктерде немесе тастап кетілген ғимараттарда) өмір сүреді. Барлық баспанасыз адамдардың шамамен жартысы (47%) Калифорния штатында кездеседі. Баспанамен қамтылған баспанасыз адамдардың саны Бостон, Нью-Йорк, Вашингтон округінде ең жоғары, олардың ішінде Нью-Йорк қана АҚШ-тағы баспанамен қамтылған адамдардың бестен бір бөлігін құрайды. Әлемде бір миллионнан аса тұрғыны бар 500-ден астам қала аймағы бар. Қалалар мегаполистерге, мегаполистік аймақтарға және тіпті 60 миллионнан астам тұрғыны бар «галактикаларға» айналады. Қазіргі таңда Янцзы дельтасының Шанхай аймағы 80 миллионнан асып түсті. Токио, Йокогама, Осака, Кобе, Киотоның біріктірілген халқы 100 миллионды құрайды. Халықтың қарқынды өсуі көптеген қалаларда қолжетімді баспанаға деген қажеттілікті арттырады. Осы қарқынды аймақтық урбанизация және тығыздықтың өсу кезеңінде жұмыс орындарының таралуымен байланысты, қоғамдық көлікке жақын орналасқан қолжетімді баспананың болуы өте теңгерімсіз болып кетті.

Әлеуметтік және экологиялық әсерлері

Тұрғын үйге қолжетімділік – жеке шаңырақтың баспана табудағы қиындықтары ғана емес. Көптеген қала құрылысшылар қолжетімді тұрғын үйдің жетіспеуі қаланың жалпы әл-ауқатына кері әсер етеді деп есептейді.

Еңбек нарығының жұмыс істеуі мен көлік

Қолжетімді тұрғын үйдің жетіспеуі арзан еңбек күшінің тапшылығын күшейтеді және көлік жүйелеріне талапты арттырады (жұмыскерлер жұмыс орны мен қолжетімді тұрғын үй арасында ұзақ қашықтықтарды жүріп өтеді). "Қолжетімді бағадағы мүмкіндіктердің аздығынан көптеген адамдар жұмыс орнынан алшақ, арзан бағада тұрғын үй іздеуге тырысады, бірақ ұзақ жолдар көлік шығындарын арттырып, баспанаға үнемдеген қаражатты жоғалтады". Бұл жағдай "қанағаттанарлық жағдайға дейін жүре беру" деп аталады, ол шалқая берген құрылысқа және адамдардың жұмысқа, азық-түлікке, балаларын мектепке апаруға немесе басқа да іс-шараларға қатысуға үшін ұзақ қашықтықтарды жүруге мәжбүрлеуіне себеп болады. Ірі мегаполистерде де, тұрғын үй бағасы жоғары аймақтық қалаларда да қолжетімді тұрғын үйдің жетіспеуі жергілікті фирмаларды бәсекелестікке қабілетсіз етеді. Олар табыс пен тұрғын үй бағасы арасындағы айырмашылықты қысқартуға тырысып, жалақыға қысым көрсетеді. Бағалар қолжетімсіз деңгейге жеткен жағдайда, маңызды қызметкерлердің тұрғын үй таңдауы шектеледі. Тұрғын үйдің қолжетімділігіндегі ауданаралық айырмашылықтар еңбек нарығында кедергілер тудыруы мүмкін. Әлеуетті жұмысшылар қолжетімсіз аймақтарда жұмыс істеуге қызығушылық танытпайды. Сондай-ақ, олар жоғары қолжетімді аймақтарға көшуге құлшынбайды, себебі төмен үй бағалары мен жалға төлемдері капиталдық табысқа мүмкіндік аз екенін және жұмыс орындарының нашар екенін көрсетеді. Қолжетімді тұрғын үйдің жетіспеуі арзан еңбек күшін азайтуы мүмкін (жұмыскерлер ұзақ қашықтықтарды жүріп өтетіндіктен).

Халық денсаулығы және білім беру

Тұратын орын таба алмаған отбасылардың қиын жағдайына қоса, көптеген қала құрылысы мамандары қолжетімді тұрғын үйдің жетіспеуінің қоғамның жалпы денсаулығына кері әсер ететінін айтады. Америка қалаларындағы тұрғын үй бағасының өсуі жергілікті мектептердегі оқушылар санының азаюымен байланысты. "Американдық қоғамдық денсаулық журналы" баспанасыздықты қоғамдық денсаулық мәселесі деп таниды. 2013 жылғы сауалнамада балалы отбасылар мен жалғыз адамдар арасында баспанасыздықтың басты себебі қолжетімді тұрғын үйдің жетіспеуі болды. Канадалық психиатрия журналында жарияланған зерттеулер көрсеткендей, емдеу, оңалту және қолдау көрсетумен бірге тұрақты тұрғын үйге жылдам қол жеткізу баспанаға және шұғыл медициналық көмекке кететін шығындарды азайтады. Қолжетімді тұрғын үй отбасының қаржылық қиындықтарға байланысты, мысалы, шығарылып тастау, ипотека немесе жалдау ақысының өсуі салдарынан көшіп кету ықтималдығын төмендетеді. Бостон қалалық мектептеріндегі оқушылардың үлгеріміне ипотекалық несиелердің әсерін зерттеген мақалада, ипотекалық несиелердің оқушылардың тест нәтижелерімен және сабаққа қатысуымен шағын теріс байланысы бар екені анықталды, бұл оқушының бұрынғы тест нәтижелері мен қатысуы ескерілгенде де байқалды. 1996 жылғы техникалық есепте де жиі көшіп жүретін оқушылармен жұмыс істейтін мұғалімдер оқушылардың білім алудағы өзгерістер мен белгісіздіктерге бейімделу үшін оқу қарқынын азайту және материалды қайта қарау қажеттігі айтылған.

Қолжетімді тұрғын үй және тұрақтылық

Қолжетімді тұрғын үйдің жаңа саласы пайда болды: тұрақты қолжетімді тұрғын үй. Көптеген зерттеушілер осы саладағы жұмыстарға үлес қосты, қолжетімді тұрғын үйді экологиялық зиянды емес етудің инновациялық тәсілдерін анықтады. Бір тәсіл – климаттың өзгеруіне байланысты туындайтын табиғи апаттардың салдарына төзімді, қолжетімді тұрғын үйлер құру арқылы олардың әсерін азайту.

Өмірбаян

Саясатты қалыптастырушылар барлық деңгейде – жаһандық, ұлттық, аймақтық, қалалық, қоғамдық бірлестіктер – қолжетімді тұрғын үй мәселесіне, жаһандық масштабтағы өте күрделі дағдарысқа, сан алуан саяси құралдармен жауап беруге тырысуда, сондай-ақ инфрақұрылымдық өзгерістерді де қарастыруда. Тұрғын үй бағасының күрт өсуіне байланысты қолжетімді тұрғын үйге деген қажеттілік артты, бұл қолжетімді тұрғын үй дағдарысын тудырды. "Тұрғын үй саясаты – әр деңгейдегі саясаткерлердің және оларға әсер ететін әртүрлі қоғамдық топтардың құндылықтарын анықтайтын маңызды сынақ. Көбінесе бұл сынақ, әсіресе, әл-ауқатты және қамқорлықтағы адамдардың төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайы бар отбасыларға деген көзқарасын көрсетеді". Тұрғын үйге қол жеткізудің қиындығынан туындаған шатырлармен, баспанасыздықпен және басқа да әлеуметтік-экономикалық салдарлармен күресу үшін көптеген топтар "тұрғын үйге құқық" деп мәлімдеді. Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 25-бабы тұрғын үйге құқықты лайықты өмір сүру деңгейіне қол жеткізу құқығының бір бөлігі ретінде мойындайды. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі халықаралық келісімнің (ЭСӘҚЖ) 11(1)-бабы да тұрғын үйге құқықты лайықты өмір сүру деңгейіне қол жеткізу құқығының бір бөлігі ретінде кепілдік береді.

Нарықтық тәсілдер

Қолжетімді тұрғын үй мәселесін шешудің бір жолы – нарықтың сұраныс жағына бағытталған мемлекеттік саясат құралдары, үй шаруашылықтарына тұрғын үйді қолжетімді ететін қаржылық деңгейге жетуге көмектесетін бағдарламалар. Бұл, жалпы экономикалық өсімді ынталандыру сияқты, экономиканың күшеюіне, жұмыспен қамту деңгейінің жоғарылауына және жалақының өсуіне үміт арту арқылы үй шаруашылықтарының нарықтық бағамен тұрғын үй алу мүмкіндігін арттыруды қамтиды. Федералды үкіметтің саясаты банк және ипотекалық несие беру шараларын, құрылыс материалдарына қатысты салық және реттеу шараларын, сондай-ақ кәсіби тәжірибені (мысалы, жылжымайтын мүлік мәмілелері) анықтайды. Кейбір муниципалитеттер жаңа құрылыстар үшін қажетті тұрақ орындарының санын қысқартты, осылайша жер сатып алу және құрылыс шығындарын азайтуға тырысты. Басқа да кең таралған стратегияларға жаңа тұрғын үйлерге рұқсат беруге байланысты шығындарды және күту мерзімін қысқарту, кішкентай участақтарды дамытуға рұқсат беру, көппәтерлі үйлерге салық жеңілдіктері, тығыздық бонустары, қолданыстағы қолжетімді тұрғын үйді сақтау және көлікке бағытталған даму жатады. Жаңа құрылыстар салудың орнына, қолжетімді тұрғын үйлерді пайдалануға болады. Бұл "Табиғи түрде пайда болған қолжетімді тұрғын үй" немесе НОАХ деп аталады. Тұрғын үй кооперативінде адамдар демократиялық принциптер бойынша бірігіп, өздері тұратын тұрғын үй кешенін иеленуге немесе басқаруға қатысады. Әдетте, мұндай тұрғын үйлер корпорацияға тиесілі болады және оны бірлесіп басқаратын жеке тұлғалар тобымен бірге корпорацияның акцияларын тең үлесте ұстап, басқарады. Нарықтық бағамен жұмыс істейтін кооперативтерде меншік иелері капитал жинақтап, корпорациядағы өз үлесін нарықтық бағамен сата алады. Шешілген мөлшердегі үлеске ие тұрғын үй кооперативінде мүшелер өз үлесін сатудан түсетін пайдаға шектеулер қойылады (мысалы, сату бағасына шектеулер), бұл қолжетімді тұрғын үйді сақтау мақсатында жасалады. Үй иелері жер қорынан жерді сатып алмай, үйді сатып алады немесе салады, осылайша шығындарды азайтады. Егер үй иесі сатуға белсенсе, үйді сату құнына шектеулер қойылуы мүмкін немесе отбасы мүліктің құнының өскен бөлігінің бір бөлігін ғана алады, ал қалғаны қолжетімді тұрғын үйді сақтау үшін траст қорына аударылады. АҚШ-та 225-тен астам жер қоры трасты бар.

Құрылыс құқығы

2007 жылдың қараша айында Atlantic Monthly журналында Вирджиния Пострелдің "салу құқығын" (яғни, құрылыс рұқсаты, бюрократия, кедергілер және т.б.) алу құны туралы мақаласы жарияланды. Зерттеу АҚШ-тың әртүрлі қалаларында жүргізілді. "Салу құқығы" құны жердің немесе үй салу құнына кірмейді. Зерттеуді Гарвард экономистері Эдвард Глейзер мен Кристина Тобио жасады. Мақаламен бірге келтірілген кестеге сәйкес, Сан-Францискода салынған әрбір жаңа үйге "салу құқығын" алу құны шамамен 600 000 долларға өсім қосады. Эд Глейзер мен Джозеф Гюрконың бірлескен зерттеуі, әртүрлі аймақтардағы салу құқығының құнын анықтау үшін, төртінші акр және жарты акр жер учаскелеріндегі жеке тұрғын үйлердің құнын салыстыру арқылы жердің шекті бағасын есептеді, содан кейін үйлердің сату бағасын құрылыс шығындарымен салыстырып, жердің және басқа да шығындардың бағасын анықтады. Осы екі көрсеткіш арасындағы айырмашылық аймақтық бөлуге және басқа да жергілікті билік органдарының рұқсаттары мен ережелеріне байланысты деп есептелді.

Мемлекеттік шектеулер

Көптеген үкіметтер адамдар тұратын үйдің көлеміне немесе құнына шектеу қояды, нәтижесінде тым кішкентай, төмен бағалы немесе үкімет белгілеген талаптарға сәйкес келмейтін үйде тұрақты тұру іс жүзінде заңсыз болады. Әдетте, мұндай заңдар ел бойынша тұрғын үйдің қабылданатын "стандартын" көтеру мақсатымен қабылданады. Бұл елде мыңдаған үйлердің жылдың көп бөлігінде бос тұруына алып келуі мүмкін, тіпті қолжетімді тұрғын үйге зор қажеттілік болған кезде де. Мұндай жағдай Швеция, Норвегия, Финляндия және Дания сияқты елдерде, жаздық үйлерге ие болу дәстүрі бар елдерде кездеседі. Бұл кейде меншік құқығы сияқты құқықтарды сақтау туралы алаңдаушылықты тудырады. АҚШ-та көптеген қалаларда тұрғын үй бірлігінің ең төменгі көлемін (көбінесе 400 шаршы фут) және бір бірлікте бірге тұра алатын туыс емес адамдардың санын белгілейтін аймақтық кодекстер бар, бұл жеке тұрғын үй нарығының төменгі шегін "заңсыз қылып, одан жоғары бағаларды көтеріп" отыр. 2021 жылы Калифорниядағы зерттеушілер тұрақ орнына қойылатын талаптар арзан тұрғын үй құрылысының бірлігіне дейін 36 000 долларға, ал Лос-Анджелес және Сан-Франциско сияқты қалаларда 75 000 долларға дейін құнының артуына себеп болатынын анықтады. 2018 жылға дейін Лос-Анджелесте арзан тұрғын үй салуға рұқсат алу үшін, құрылыс жүзеге асырылатын аудандағы қалалық кеңес мүшесінен "құптау хаты" алу қажет болды. Бұл қалалық кеңес мүшелеріне ешқандай себеп көрсетпестен өз аудандарындағы арзан тұрғын үй құрылысын тоқтатуға мүмкіндік берді.

Субсидиялық тәсілдер

Субсидияланған тұрғын үй – тұрғын үй бағасы мен шығындарын төмендетуге бағытталған, көбінесе кірісі төмен немесе орташа адамдарға арналған мемлекеттік немесе коммерциялық емес ұйымдардың экономикалық көмегі. Субсидияға негізделген тәсілдер мемлекеттік жалға алу субсидиялары, мемлекеттік жалға алу қосымшалары, салық жеңілдіктері немесе коммерциялық емес ұйымдар ұсынатын тұрғын үй түрінде болуы мүмкін. Өзара көмек тұрғын үй кооперативінде отбасылар тобы кооператив үшін тұрғын үй құрылысына қатысу арқылы бірлесіп жерді салу, меншікке алу және басқару үшін кооператив құрады. Әрбір отбасы тұрғын үй кешенін салуға еңбек ету арқылы үлес қосуға жауапты, ал кооператив мүшелері құрылысқа дейін, оның барысында және одан кейін жауапкершілікті өз мойнына алады. Уругвай Өзара көмек тұрғын үй кооперативтері федерациясы (FUCVAM) 25 000-нан астам отбасыны қоныстандырған 500-ге жуық тұрғын үй кооперативтерін аяқтады.

Мемлекеттік, мемлекеттік немесе әлеуметтік тұрғын үйге қатысты тәсілдер

Қоғамдық тұрғын үй – мүліктің әдетте мемлекеттік органға, орталық немесе жергілікті билікке тиесілі болатын тұрғын үйді иелену нысаны. Кейбір елдерде қоғамдық тұрғын үйлер төмен кірісті адамдарға қолжетімді баспана беруге бағытталған, ал басқаларында, мысалы Сингапурда, әртүрлі кіріс деңгейіне ие азаматтар қоғамдық тұрғын үйлерде тұрады. Вена қаласында (Австрия) әлеуметтік тұрғын үйлер толығымен мемлекеттік құрылыспен және басқарумен қамтамасыз етілуі мүмкін, немесе мемлекеттік жерлер мен жеке сектордың құрылыс және басқаруын біріктіруі мүмкін. Екі типті тұрғын үйдің де үлесі қаланың тұрғын үй қорының 46 пайызын құрайды (оның 26 пайызы мемлекеттік меншікте және басқарылады, ал 20 пайызы мемлекеттік-жеке серіктестік есебінен) және түрлі кіріс деңгейіне ие адамдарға баспана береді.

Контейнерлік тұрғын үйлер

Контейнерлік тұрғын үйлер – кеме контейнерлерінен немесе осыған ұқсас контейнерлерден құрастырылған дайын үйлер. Оларды үлкен үй жасау үшін немесе көпптерлі тұрғын үй кешенін құру үшін үйіп-қосуға болады. Reefer контейнерлері немесе суытылатын контейнерлер – суытылған немесе мұздатылған тауарларды тасымалдауға арналған контейнерлер. Стандартты контейнерлермен салыстырғанда, олардың қабырғалары, төбесі және едені жақсы жылу оқшауланған, сондықтан ішінде ыңғайлы температура сақталады.

Үш қабатты триплекс

Үш қабатты триплекс тұрғын үйлері Жаңа Англия аймағында жиі кездеседі және 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Еуропадан келген иммигранттардың көбеюімен танымал болды. Әр қабат жекеменшікке тиесілі болуы немесе жалға берілуі мүмкін. Егер олар пәтер сияқты меншікке алынса, HOA сыртқы жағын және ауланы күтіп ұстауға жауапты.

1-ден жоғары

5 қабаттан 1 қабатқа дейінгі ғимараттар тұрақ жайларын тұрғын үйлердің астында орналастырып, жоғары тығыздықта салуға мүмкіндік береді, себебі тұрақ алаңдары көп орынды алып жатады және көшедегі тұрақтар белгілі бір учаскенің жоспарлау тығыздығын шектейді.

Ел бойынша қолжетімді тұрғын үй

Әлемнің әртүрлі елдері мен қалалары қолжетімді тұрғын үйге деген қажеттілікке жауап берудің ерекше жолдарын тапты. Мысалы, Қытайдың кейбір провинцияларында жергілікті билік "саудаға жарамды жер квоталарын” енгізді. Бұл квоталар құрылыс салушыларға қала шекарасының шетінде жаңа тұрғын үйлерді салуға мүмкіндік береді, ал, керісінше, қала сыртындағы жерлер құрылыстан қорғалады. Лос-Анджелестегі қала билігі жақында аймақтық реттеу ережелеріне қарамастан, мотельдерді қолжетімді тұрғын үйлерге айналдыруға мүмкіндік беретін заң қабылдады. Брюссельде сәулет фирмасы сабын фабрикасын қайта жарақтап, 1-6 бөлмелі пәтерлерді, студияларды, мансардаларды және дуплекстерді қамтитын қолжетімді тұрғын үйлер құрды. Бұл тұрғын үйлер энергияны тиімді пайдаланады, сондықтан әлеуметтік және экологиялық тұрғыдан да пайдалы. Инновациялық құрылыс тәжірибелері Нигерия мен Үндістан сияқты елдерде үлкен жетістікке жеткенімен, дамыған елдердің қалалары жеке құрылыс салушылармен серіктестік арқылы тығыз орналасқан қалаларда қолжетімді тұрғын үйді арттырудың ерекше жолдарын тапты. Мысалы, Германияда Берлин мен Гамбург сияқты қалалар жеке құрылыс салушылармен серіктестік құрып, жаңа қолжетімді тұрғын үйлерді салған. 2011 жылғы келісім бойынша Гамбургтегі құрылыс салушылар жылына 3500 жаңа тұрғын үй салуға келісті, ал олардың 30%-ы төмен және орташа табысты отбасыларға ғана беріледі. Құрылыс салушыларды қолдау үшін Гамбург қаласының әкімдігі қала меншігіндегі жерді беруге және жеке меншіктегі жерді сатып алуға келісті. Сонымен қатар, Гамбург қала құрылысы ережелерін төмен табысты адамдар тұратын аудандарда қолжетімді тұрғын үй құрылысын жеңілдету үшін өзгертті. Ал Берлинде 2014 жылы құрылған Тұрғын үй құрылысы альянсы Берлиндегі жергілікті билікті, жеке үй иелерін және коммуналдық шаруашылық ұйымдарын біріктіріп, қаладағы тұрғын үйді қолжетімді етуге жұмыс істеді. Коммерциялық емес ұйымдар сияқты коммуналдық шаруашылық ұйымдары жыл сайын 3000 жаңа тұрғын үй салуға келісті. Олардың 300-1000 бірлігі "басқарылмайтын жалдамаға" беріледі. Сонымен қатар, жеке үй иелері жыл сайын 6000 бірлік салуға келісті, ал олардың 600-1200 бірлігі "басқарылмайтын жалдамаға" беріледі.