Кіріспе

АҚШ-тың федералдық көмек бағдарламасы

Тұрғын үй және қала құрылысы министрлігінің ең ұзақ мерзімді бағдарламаларының бірі – Қоғамдық даму блогы гранты (CDBG) жергілікті қоғамдастықты дамытуға бағытталған шараларды қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету, кедейлікпен күресу және инфрақұрылымды дамыту мақсатымен қаржыландырады. CDBG, басқа блоктық грант бағдарламалары сияқты, белгілі бір мақсаттарға бөлінетін категориалды гранттардан федералдық бақылаудың аз болуымен және негізінен штаттық және жергілікті билік органдары мен олардың субгрант алушыларының дискрециясымен қолданылуымен ерекшеленеді.

Тарих

CDBG бағдарламасы 1974 жылы президент Джеральд Форд 1974 жылғы Тұрғын үй және Қоғамдық Даму Актісі арқылы қабылданып, 1975 жылдың қаңтарында күшіне енді. Заң тікелей түрде Никсон әкімшілігінің 1973 жылғы Тұрғын үй және Қалалық Даму департаментінің (HUD) көптеген бағдарламаларын қаржыландыруды тоқтатуға жауап болды. Президент Форд заң жобасының тиімсіз бюрократияны азайту әлеуетіне ерекше назар салды, себебі грант "жергілікті жерлердің күрделі қажеттіліктеріне толыққанды шешімдер беруге тым үзілісті болған" бұрынғы жеті бағдарламаны алмастырды. Ол сондай-ақ, "жергілікті даму мәселелеріндегі федералдық шешімдерді сол жерде тұратын және жұмыс істейтін адамдардың пікірлерімен алмастыру" арқылы үкіметтің тиімділігін арттыру мүмкіндігін атап өтті: жергілікті қаржыландыру таңдаулары бойынша шешім қабылдау билігін "жергілікті қажеттіліктерді ең жақсы білетін" жергілікті билік органдарына беру. Фордтың сөздерімен айтқанда, CDBG "федералды бюрократиядан жергілікті билік органдарына ықпалды қайта бөлу" және "Потомак өзенінің жағалауынан өз қауымдастықтарындағы адамдарға билікті қайтару" мақсатымен жасалған. Бағдарламаға екі партиялық қолдау көрсетілді, себебі либерал заң шығарушылар кедейлікті және "қалалық қирауды" жою мақсатын бөлісті, ал консервативті заң шығарушылар бағдарламаның жеке инвесторлардың қолына берілуін және АҚШ үкіметінің рөлінің азаюын бағалады. Қоғамдық дамуды орталықтандырудан босату кейбір демократтарға ұнады, өйткені бұрынғы бағдарламалардың орталық басқаруы нәтижесінде көмек көбінесе мұқтаж төмен кірісті қауымдарға жетпейтін, ал республикашылар бағдарламаның "федералды бюрократияның өкілеттіктерін шектеу" ретінде ұсынылғанын бағалады – бұл "үлкен үкімет пен бюрократияға наразылықтың өсуіне" сай келетін саяси және идеологиялық ұстаным. Заң екі палатада да үлкен екі партиялық көпшілік дауысымен қабылданды. Кейінірек Конгресс жасаған өзгерістер аз ұлт өкілдеріне қызмет ететін университеттердегі бағдарламаларды (107-бап), АҚШ-тың Гуам сияқты аумақтарындағы және ірі масштабты қайта жаңарту несиелерін (108-бап) қаржыландыратын қосымша шағын CDBG резервтерін құрды.

Қаржы бөлу

CDBG қаражаты формулалық негізде бөлінеді. 1978 жылы CDBG қайта бекітілгенде, Конгресс ақшаны қалай жұмсауды бақылауды күшейту және түрлі проблемалары бар қауымдастықтарға тиімдірек көмек көрсету үшін екі формула енгізді. Қаланың CDBG жалпы үлесі АҚШ халқының, жалпы кедейліктің және тұрғын үйлердегі тығыздық деңгейінің жалпы көрсеткіштерінің орташасы немесе елдің жалпы өсім көрсеткішінің, жалпы кедейліктің және тұрғын үйлердің орташа жасының көрсеткіштерінің негізінде есептеледі. Формула А әдетте қарқынды өсіп жатқан, жоғары кедейлік деңгейіне тап болған және қолжетімді баспанасы жетіспейтін қалаларға арналған. Формула В көбінесе ескі үйлердің үлесі жоғары және өсуі төмен қалаларға, соның ішінде көптеген әулетті қала маңындағы елді мекендерге тиесілі. HUD барлық грант алушылар үшін екі формуланы да есептейді және үлкен соманы тағайындайды, бірақ бағдарламаны қаржыландыру туралы түпкілікті шешімді Конгресс қабылдайды. Уақыт өте келе бұл формулалар қауымдастықтардың қажеттіліктеріне толыққанды сәйкес болмай қалды, сондықтан бірнеше талдаулық есептерде оларды жақсарту немесе түзету ұсынылған. 1100-ден астам жергілікті және мемлекеттік билік органдары, «құқық иеленуші қауымдастықтар» деп аталатындар, автоматты түрде грантқа ие болады. Қалалар кемінде 50 000 халқы болса немесе Басқару және Бюджет кеңсесі анықтағандай, метрополиялық аймақтың орталық қаласы болса, талапкер бола алады. Аудандық орталықтар кемінде 200 000 халқы болса және метрополиялық аймақта орналасқан болса, талапкер бола алады. Олар АҚШ Тұрғын үй және қала құрылысы департаментіне қаржы жұмсалуы туралы есептерді (қаржы қайда және кімге жұмсалғанын көрсететін) және тоқсандық есептерді ұсынуға міндетті. Біріншіден, «CDBG қаражатының кемінде 70 пайызы төмен және орташа табысқа ие адамдарға пайда әкелетін іс-шараларға жұмсалуы керек». Екіншіден, қаражат «көршілікті қайта жандандыруға, экономикалық дамуға және қоғамдық нысандар мен қызметтерді жақсартуға бағытталған қоғамдық даму іс-шараларын қамтитын» жарамды іс-шараларға жұмсалуы керек. Мұндай іс-шараларға «жер участақтарын сатып алу, көшіру және бұзу, тұрғын және тұрғын емес үйлерді күрделі жөндеу, қоғамдық нысандарды салу және жақсарту» және тағы да басқалары кіруі мүмкін. Үшіншіден, билік органдары азаматтардың, әсіресе CDBG қаражатын пайдалануды жоспарлап отырған аймақтарда тұратын азаматтардың қатысуын қамтитын жобаларды іріктеу жоспарын ұстануға тиіс. CDBG қаражатын бөлудің құқық иеленуші қауымдастықтардан басқа да әдістері бар. 1978 жылғы қайта бекітуде HUD-тан CDBG қаражатының 30 пайызын муниципалитеттерге және құқық иеленуші емес қауымдастықтарға гранттар беру үшін штаттарға беруді талап етті. Бұл көбінесе «Шағын қалалар» бағдарламасы деп аталады, өйткені оған көптеген шағын қалалар мен ауылдық аудандар кіреді. Басқа бағдарламаларға CDBG аралдық аймақтар бағдарламасы (Америка Самоасы, Гуам, Солтүстік Мариан аралдары және АҚШ Виргин аралдары), CDBG бағдарламасы Колонияларға бөлінген қаражат және Көршілікті тұрақтандыру бағдарламасы кіреді. CDBG-нің номиналды қаржыландыру деңгейі уақыт өте келе салыстырмалы түрде тұрақты болды, бірақ инфляцияға сәйкес түзетілгенде бағдарламаның өмір сүру кезеңінде ол күрт төмендеді, оны оң жақтағы суреттен көруге болады.

Басқа бағдарламалармен қарым-қатынастар

CDBG қала дамуы бойынша іс-қимыл гранттарының (UDAG) кейбір ерекшеліктерін бөліседі. UDAG, қалалық жаңару және АҚШ қалаларындағы кедейлік пен құлдырауды жеңілдетуге бағытталған бұрынғы федералдық талпыныстармен бірге, "жоғарыдан төменге" бағытталған тәсіл ретінде сынға ұшырады. Осы бағдарламалар үшін федералды жоспарлаушылар қаражатты қалай және қайда жұмсау керектігін анықтайтын. Керісінше, CDBG "төменнен жоғарыға" бағытталған тәсіл ретінде құрылды. CDBG қаражатын алу үшін үміткерлер қауымдастықтың шұғыл қажеттіліктерін анықтауға және осы қажеттіліктерді шешуге бағытталған жобалық идеялар мен жоспарларды азаматтар мен жергілікті ұйымдардан сұрауы тиіс. Осылайша, CDBG бағдарламасы федералды үкіметтің кедейлік пен құлдырау мәселесіне қатысты тәсілінде маңызды өзгерісті білдіреді. Кейбір зерттеушілер CDBG төменнен жоғарыға бағытталған бағдарлама болғандықтан, бұрынғы бағдарламалардан гөрі әлдеқайда табысты деп санайды. Ал басқалары CDBG-нің рұқсат етілген қызметтерінің ауқымы тым кең екенін, осылайша бағдарламаның тиімділігін бағалауды қиындататынын айтады.