Кіріспе
АҚШ-тың ипотекалық сақтандыруға жауапты мемлекеттік агенттігі – Федералды тұрғын үй басқармасы (FHA), сонымен қатар Тұрғын үй және қала құрылысы департаменті (HUD) құрамындағы Тұрғын үй кеңсесі ретінде де белгілі. Бұл агенттік 1934 жылғы Ұлттық тұрғын үй заңының негізінде президент Франклин Делано Рузвельт тарапынан құрылған. FHA-ның басты міндеті – жеке несие берушілер берген ипотекалық несиелерді сақтандыру. FHA ипотекалық сақтандыруы осы жеке несие берушілерді қаржылық шығындардан қорғайды. Егер үй иесі ипотека төлемін орындамаса, FHA несие берушіге қарыздың қалдық сомасын өтеуге кіріседі. Осы сақтандыру арқасында несие берушілердің тәуекелі азаяды, соның нәтижесінде олар ипотекалық несиелердің көлемін арттыра алады. Федералды тұрғын үй басқармасының (FHA) негізгі мақсаты – қолжетімді бағадағы ипотекалық қаржыландыруға мүмкіндік жасау, әсіресе төмен және орташа табысы бар азаматтар мен тұңғыш рет үй сатып алушыларға көмектесу. Сонымен қатар, FHA АҚШ-тың аумақтарындағы және оның территорияларындағы қолжетімді және нарықтық бағадағы жалға берілетін үйлердің құрылысына, сондай-ақ ауруханалар мен тұрғын үйлерді ашуға қолдау көрсетеді. FHA мен мемлекеттік қолдаумен құрылған кәсіпорындарды қадағалайтын Federal Housing Finance Agency (FHFA) арасындағы айырмашылықты ескеру маңызды. Қазіргі таңда FHA-ға Тұрғын үй және федералды тұрғын үй комиссарының көмекші хатшысы Джулия Гордон басшылық етеді.
The Federal Housing Administration (FHA), also known as the Office of Housing within the Department of Housing and Urban Development (HUD), is a United States government agency founded by President Franklin Delano Roosevelt, established in part by the National Housing Act of 1934. Its primary function is to provide insurance for mortgages originated by private lenders for various types of properties, including single family homes, multifamily rental properties, hospitals, and residential care facilities. FHA mortgage insurance serves to safeguard these private lenders from financial losses. In the event that a property owner defaults on their mortgage, FHA steps in to compensate the lender for the outstanding principal balance. Under this insurance arrangement, lenders assume a diminished level of risk, thereby allowing them to offer a larger number of mortgages. The primary mission of the Federal Housing Administration (FHA) is to facilitate access to reasonably priced mortgage financing, with a particular focus on individuals with low to moderate incomes and those embarking on their first home purchase. Furthermore, the FHA lends its support to the construction of both affordable and market rate rental properties, along with the establishment of hospitals and residential care facilities, not only in communities throughout the United States but also in its territories. It's important to distinguish the FHA from the Federal Housing Finance Agency (FHFA), which oversees government sponsored enterprises. Presently, the FHA is under the leadership of Assistant Secretary for Housing and Federal Housing Commissioner Julia Gordon.
Тарих
Федералды тұрғын үй басқармасы (FHA) 1945 жылдан 1947 жылға дейін Федералды тұрғын үй комиссары Реймонд М. Фоулидің, ал 1947 жылдан 1952 жылға дейін Франклин Д. Ричардстың басшылығында болды. 1954 жылы Норман П. Мейсон Федералды тұрғын үй комиссары қызметіне тағайындалды.
Жаңа келісімнің пайда болуы
Ұлы депрессия кезінде, көптеген банктердің банкротқа ұшырауымен ерекшеленген кезеңде, тұрғын үй несиелерінің қолжетімділігі және үй иелігінің деңгейі айтарлықтай төмендеді. Бұл дәуірде көптеген тұрғын үй ипотекалары қысқа мерзімді болды, әдетте үштен бес жылға дейін созылды. Бұл ипотекаларда амортизация болмады және көбінесе біржолғы төлемдер көзделді. Сонымен қатар, осы ипотекалардың несие-құн қатынасы (LTV) көбінесе 60%-дан төмен болды. Бұл жағдай көптеген жұмысшы және орта таптың отбасылары үшін үлкен кедергі болды, үй сатып алуды қаржылық тұрғыдан қол жеткізбес етті. 1930 жылдардағы банктік дағдарыс кезінде барлық несие берушілер берілген ипотекаларын қайтаруға мәжбүр болды, қайта қаржыландыруға мүмкіндік болмады. Осының салдарынан көптеген қарыз алушылар жұмыссыз қалды және қаржылық қиындықтарға тап болды. Бұл жағдай көптеген үйлердің иемденуіне әкелді, бұл өз кезегінде тұрғын үй нарығының күрт құлдырауына себеп болды. Банктер иемдену процесінде кепілдік ретінде үйлерді алды. Алайда, сол кездегі төмен мүлік құны осы активтердің құнын шектеді. Осы қиындықтарға жауап ретінде 1934 жылы федералды банк жүйесі кең ауқымды реформаланды. Бұл реформа 1934 жылғы Ұлттық тұрғын үй заңының қабылдануымен аяқталды, ол Федералды тұрғын үй басқармасын (FHA) құрды. FHA сақтандырылған ипотекалармен байланысты пайыздық ставкалар мен шарттарды реттеу мақсатында құрылды. FHA құрылғанға дейін ипотекалардың басым бөлігі шарлы ипотекалар болды, оларға салыстырмалы түрде қысқа мерзімді ипотекалар аяқталғанда біржолғы төлемдер қажет болды, әдетте 5-тен 10 жылға дейін. Сонымен қатар, болашақ үй сатып алушылар мүліктің құнының 30%-дан 50%-ға дейін айтарлықтай көлемде бастапқы төлем жасауға міндетті болды. FHA сақтандырылған несиелердің енгізілуімен бастапқы төлем талаптары айтарлықтай төмендеді, қарыз алушылар енді тек 10% ғана төлеуі керек болды. Сонымен қатар, ипотекалық қарызды өтеу мерзімі 20 жылдан 30 жылға дейін ұзартылды. 1934 жылы құрылғаннан кейін FHA Гомер Хойтты Бас жер экономисі ретінде тартты. Оның рөлі FHA сақтандырылған ипотекалар үшін бастапқы талаптарды қалыптастыруда маңызды болды, бұл процесс ақырында Redlining саясатын әзірлеуге әкелді. FHA мүліктің бағалау құнын бағалау үшін ерекше әдістеме қолданды, ол сегіз нақты критерийге негізделген. Ол өз агенттеріне, яғни "бағалаушыларға", жоғары бағаланған жобаларға алдын ала белгіленген лимиттен аспайтын қаражатты көбірек бөлуді тапсырды. Осы критерийлердің ішіндегі ең маңыздысы "Экономикалық тұрақтылық" болды, ол бағалау құнының 40%-ын құрады, ал "жағымсыз факторлардан қорғау" тағы 20%-ын құрады. 1935 жылы FHA бағалаушыларына Андеррайтинг нұсқаулығын ұсынды, онда мынадай талап қойылды: "Егер аудан тұрақтылығын сақтағысы келсе, мүліктің сол әлеуметтік және нәсілдік топтармен жалғастырылуы қажет. Әлеуметтік немесе нәсілдік құрамдағы өзгерістер тұрақсыздыққа және құнның төмендеуіне әкеледі". Бағалаушыларға сондай-ақ "кейбір жағымсыз факторлардан қорғалған" деп танылған аудандарда жоғары мүлік және аймақтық рейтингтерді беру тапсырылды. Нұсқаулықта бұл жағымсыз факторлар "үйлеспейтін ұлттық немесе нәсілдік топтардың араласуы" деп сипатталды. FHA бағалау критерийлеріне байланысты, ол ақ нәсілділердің ғана тұруын талап етті, нәсілдік сегрегация федералды ипотекалық сақтандыру бағдарламасының ажырамас бөлігіне айналды. Бұл FHA нәсілдік аралас аудандардағы немесе қара нәсілділер тұратын аудандарға жақын орналасқан мүліктерді жоғары тәуекелді деп жіктегендіктен, нәсілдік сегрегацияны ресми талап ретінде тиімді қолдады және күштеді.
Fannie Mae және G.I. Bill
1938 жылы Конгресс Федералды Ұлттық Ипотекалық Қауымдастықты құрды, ол көбінесе Fannie Mae деп аталады. Бұл құрылым банктер мен инвесторларға қолданыстағы үй несиелерін сатып алуға және сатуға мүмкіндік беретін екінші деңгейдегі ипотекалық нарықты дамытуда шешуші рөл атқарды. 1944 жылы қабылданған, GI Bill деп белгілі әскери қызметшілердің қайта бейімделуі туралы заңнан кейін, FHA жеке үйлерді салу және сатуды жеңілдету үшін ұзақ мерзімді ипотека жүйесін ұйымдастырды. GI Bill аясында Ардагерлер әкімшілігі ардагерлерге тек бір доллар төлем жасау арқылы үй сатып алуға мүмкіндік беретін үй несиелерін кепілдендіру бағдарламасын енгізді, бұл үйге ие болуды олар үшін қолжетімдірек етті. Бұл маңызды өзгерістер американдықтардың үйге ие болу деңгейінің өсуіне үлкен үлес қосты, 1934 және 1972 жылдар аралығында үй иелерінде тұратын отбасылардың үлесі 44%-дан 63%-ға дейін артты.
Үлкен тұрғын үй жобалары
1935 жылы Вирджиния штатының Арлингтон округіндегі Колониалдық ауыл АҚШ-та салынған, Федералды тұрғын үй басқармасы кепілдік берген алғашқы ірі жалға берілетін тұрғын үй жобасы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде FHA жұмысшыларға арналған бірнеше тұрғын үй жобаларын қаржыландырды, оның ішінде Нью-Йорк штатының Буффало қаласындағы Кенсингтон Гарднс пәтер кешені де бар. Ұлы депрессия кезінде Огайо қалалары тұрғын үйлер салу үшін федералдық үкіметтен қаражат алды, ал АҚШ-та аяқталған алғашқы екі жоба Цинциннати және Кливленд қалаларында салынды.
HUD-ті құру
1965 жылы Федералдық тұрғын үй басқармасы 1965 жылғы Тұрғын үй және қала құрылысы департаменті заңы қабылдалғаннан кейін Тұрғын үй және қала құрылысы департаментінің құрамына енгізілді. FHA-ның Тұрғын үй және қала құрылысы департаментіне (HUD) бірігуі нәтижесінде ол HUD жүйесіндегі жеке құрылымға айналды. Осы құрылым бойынша, FHA-ны Федералдық тұрғын үй комиссары қадағалайды, ол бір уақытта көмекші хатшы қызметін де атқарады. Бұл комиссар FHA-ға тән функциялармен қатар, жеке ипотекалық нарыққа қатысты HUD-тың басқа да бағдарламаларын басқаруға жауапты болады. FHA мен HUD-тың ортақ белгілері болғанымен, олардың атқаратын рөлдері мен міндеттерінде де айырмашылықтар бар. Комиссар жеке ипотекалық нарыққа қатысты барлық ведомстволық бағдарламаларға билік етеді, сонымен қатар көмекші хатшы және FHA басшысы ретінде екі қызметті де атқарады. FHA және HUD нашар кредиттік тарихы бар және жеткіліксіз бастапқы төлем жинаған қарыз алушыларға үй сатып алуға немесе жөндеуге көмектеседі.
Субстандартты ипотекалық несиелер дағдарысы
1990 жылдардың соңында субстандартты ипотекалар деп аталатын ипотекалық өнімдердің жаңа түрі пайда болды және FHA қаржыландыратын дәстүрлі ипотекалармен бәсекелесе бастады. Бұл субстандартты өнімдер көбінесе нашар сақтандырылды, тіпті сақтандырылмаған жағдайда да, және кредиторларға жоғары табыс әкелді. Осының салдарынан кредиторлар қарыз алушыларды осы субстандартты өнімдерге итермелеуге мүдделі болды, тіпті олар FHA несиелеріне құқылы болғанда да, себебі FHA несиелері қауіпсіз деп есептелді. Субстандартты ипотека нарығының қарқынды өсуі FHA-ның нарықтағы үлесінің төмендеуіне әкелді. Мысалы, 2001 жылы FHA сақтандырылған несиелер үй сатып алу ипотекасының 14%-ын құрады. Бірақ 2005 жылға қарай бұл көрсеткіш 3%-ға дейін төмендеді. Бұл реттелмеген субстандартты несиелердің өсуі АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік бағасының көтерілуіне (көпіршікке) ықпал етті, бұл ақырында субстандартты ипотекалық дағдарысқа және жылжымайтын мүлік нарығының құлдырауына әкеп соқты. Субстандартты ипотекалық дағдарыстан кейін FHA, Fannie Mae және Freddie Mac бірлесіп, АҚШ-та ипотекалық қаржыландырудың маңызды провайдеріне айналды. Айта кетейік, FHA ипотекасы арқылы қаржыландырылған үй сатып алудың үлесі едәуір өсті, АҚШ-тағы барлық ипотекалардың үштен бірінен асып, 2%-дан көтерілді. Бұл өсім несиелік қиындықтар кезінде стандартты ипотекалық несие берудің азаюына жауап ретінде болды. 2011 жылға қарай FHA Америкадағы барлық үй сатып алу несиелерінің шамамен 40%-ын қамтамасыз етуге жауапты болды. 2008 жылдан бері FHA 4 миллионнан астам несиені қолдады және 2,6 миллион отбасыға ипотекалық несиелерді қайта қаржыландыруға көмектесті, нәтижесінде ай сайынғы төлемдер азайды. Ұсталған несиелер FHA-ның капиталдық резервтік қорына үлкен салмақ салды, ол 2012 жылдың басында Конгресс белгілеген 2%-дан төмен болды, бұл екі жыл бұрынғы 6%-дан жоғары көрсеткішпен салыстырылғанда. 2012 жылдың қарашасына қарай FHA, іс жүзінде, банкротқа жақын болды.
Ипотекалық сақтандыру
1934 жылы құрылғаннан бері FHA және HUD бірлесіп шамамен 50 миллион тұрғын үй ипотекасына кепілдік берді. Қазіргі таңда FHA-ның портфелінде 8,5 миллионға жуық бір отбасылық және 11 мыңнан астам көп отбасылық ипотека бар. Бұдан өзге, ол 3900-ден астам ауруханалар мен тұрғын үйлерге арналған ипотеканы қамтиды.
FHA ипотекалық сақтандыру
FHA сақтандыру төлемдері екі бөліктен тұрады: бастапқы ипотекалық сақтандыру жарнасы (UFMIP) және жылдық жарна, ол ай сайын төленеді және өзара ипотекалық сақтандыру (MMI) деп аталады. UFMIP – міндетті төлем, оны жабылу кезінде қолма-қол төлеуге болады немесе несие сомасына қосуға болады.
Мұра
Федералды тұрғын үй әкімшілігінің (FHA) құрылуы АҚШ-тағы тұрғын үй нарығына маңызды әсер етті. Тұрғын үй иеленушілердің саны айтарлықтай өсті, 1930 жылдары 40%-дан 1995 жылы 61% және 65%-ға дейін көтерілді. 2005 жылы тұрғын үй иелігінің ең жоғары көрсеткіші 69% болды, бұл АҚШ-тағы тұрғын үй көпіршігінің шыңымен сәйкес келді. FHA 1934 жылы құрылғаннан кейін төрт жыл ішінде болашақ үй иелері үйді он пайыздық бастапқы төлеммен алуға мүмкіндік алды, ал қалған тоқсан пайызы 25 жылдық, өзін-өзі амортизациялайтын, FHA сақтандырылған ипотекалық несие арқылы қаржыландырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін FHA қайта оралған ақ нәсілді ардагерлер мен ақ нәсілді сарбаздардың отбасыларына үйлерді қаржыландыруда маңызды рөл атқарды. Оның көмегі бір отбасылық және көп отбасылық үйлерді сатып алуға да қатысты. 1950-ші, 1960-шы және 1970-ші жылдары FHA қарттар, мүгедектер және төмен кірісті американдықтар үшін арналған жеке меншік пәтерлердің миллиондаған құрылысын ынталандыруда маңызды рөл атқарды. 1970-ші жылдары көптеген жеке пәтерлердің өмір сүруіне қауіп төндіретін инфляция мен энергия бағасының өсуі кезінде FHA-ның шұғыл қаржыландыруы қаржылық қиындыққа тап болған мүліктерге маңызды қолдау көрсетті. Сонымен қатар, 1980-ші жылдары экономикалық жағдайлар тұрғын үй иелігін арттыруға мүмкіндік бермеген кезде, FHA құлдыраған мүлік бағасын тұрақтандыруға көмектесті, бұл әлеуетті үй иелеріне, әсіресе жеке ипотекалық сақтандырушылар экономикалық қиындықтарға байланысты, мысалы мұнай өндіретін штаттар сияқты, кері шегінген аймақтарда қаржыландыруды алуға мүмкіндік берді. Федералды тұрғын үй басқармасы (FHA) этникалық азшылықтар мен қалалық аймақтарға ең айқын әсер етті. Атап айтқанда, FHA-ның қалалық аймақтардағы бизнесінің шамамен жартысы орталық қалаларға шоғырланған, бұл дәстүрлі несиелерге қарағанда едәуір жоғары көрсеткіш. FHA сонымен қатар афроамерикандықтарға, испаноязық американдықтарға, сондай-ақ несие тарихы шектеулі жас қарыз алушыларға несие берді, бұл осы демографиялық топтарда тұрғын үй иелігінің өсуіне ықпал етті. Алайда, АҚШ-тағы капитал нарықтары бірнеше онжылдықтар бойы дамыған сайын, FHA-ның ықпалы азайды. 2006 жылы FHA несиелері АҚШ-та берілген барлық несиелердің 3%-дан азын құрады. 2019 қаржы жылында FHA сақтандырылған ипотекалар бір отбасылық тұрғын үй ипотекасының жалпы сомасының 11,41%-ын құрады. Айта кетерлігі, 2019 қаржы жылында FHA сақтандырылған бір отбасылық алға бағытталған сатып алу ипотекалық несиелерінің 82,84%-ы бірінші рет үй сатып алушыларға берілді. Сонымен қатар, 2018 жылы FHA сатып алу ипотекалық несиесін алғандардың 36,24%-ын этникалық азшылықтар құрады, бұл дәстүрлі несиелеу арналары арқылы байқалған 19,94%-ға қарағанда айтарлықтай жоғары көрсеткіш.
Қызыл сызық
Федералды тұрғын үй басқармасы (FHA) азшылықтар тұратын аудандарға қатысты кемсітушілікке ұшыраған ипотекалық несие беру стандарттарын енгізді. Бұл кемсітушілік практика 1945 және 1959 жылдар аралығында афроамерикандықтар федералды кепілденген үй несиелерінің барлығының 2 пайызынан да аз бөлігін алғандығынан көрініп тұр. Мемлекеттік қолдауға ие ипотекалық сақтандыру тұрғын үй нарығында маңызға ие бола бастағанда, ішкі қалалардағы азшылықтар тұратын аудандардағы жылжымайтын мүліктің құны күрт төмендеді. Сонымен қатар, азшылық өкілдерінен түскен ипотекалық несиелерді мақұлдау деңгейі өте төмен болды. 1935 жылдан бастап FHA жеке ипотекалық инвесторларды азшылықтар тұратын аймақтардағы мүліктерге несие беруден жаңылдыруға бағытталған нұсқаулар енгізді. Бұл практика, «қызыл сызық» деп аталады, 1968 жылғы «Әділ тұрғын үй туралы» заңмен тыйым салынды. «Қызыл сызық» азшылықтар қауымдастығына ұзақ мерзімді әсер етті. «Қызыл сызықтың» салдары бүгінгі күнге дейін АҚШ-тың кейбір аймақтарында өз әсерін тигізіп келеді. «Қызыл сызық» афроамерикандықтар мен ақ американдықтар арасындағы қазіргі байлық арасындағы айырмашылыққа теріс әсер етті.