Кіріспе

Француз жазушысы, сценарист және кинорежиссері Себастьен Япризо (sebastjɛ̃ ʒapʁizo; 4 шілде 1931 – 4 наурыз 2003) – француз жазушысы, сценарист және кинорежиссері. Оның псевдонимі – оның нағыз аты Жан Батист Россидің анаграммасы. Қылмыстық жанрдың қағидаларын бұзумен танымал Япризо, қалыптасқан формулаларды «құрамдас бөліктеріне бөліп, оларды түпнұсқа және парадоксальды жолдармен қайта біріктірді». Әкесі баласы алты жасқа толғанда оларды тастап кеткен. Анасының қолдауымен Росси, алдымен Екуле-де-Прованста, содан кейін Тьер лицейінде иезуиттермен бірге оқыды. Сол жерде ол өзінің алғашқы «Лес Мал парти» романын жаза бастады. Ол Парижге Сорбоннада философияны оқуға келді, бірақ уақытының көп бөлігін романды аяқтауға жұмсады. Роман иезуит мектебіндегі 14 жасар бүлікшіл бала мен 26 жасар монахқа деген құмарлық сезімі туралы айтады. Кітаптың тақырыбы даулы болғанымен, 1950 жылы Роберт Лаффонт баспасынан шықты. Ол Ұлыбританияда («Жалған бастама», 1951) және АҚШ-та («Ояну», 1952) жақсы қабылданды, онда 800 000 дана сатылды. Тұрақты табыс табу үшін Росси жарнама агенттіктерінде жұмыс істей бастады, алдымен жазушы ретінде, содан кейін Air France, Max Factor және Formica компаниялары үшін науқандарды басқарды. Россинің киноға деген қызығушылығы ұзақ жылдар бойы сақталды, продюсер Пьер Браунбергер оған Мопассанның әңгімесі негізінде фильм түсіруді ұсынды. Росси өзінің әңгімелерін жасауды артық көретінін айтып, екі қысқа фильм жазды және режиссерлік етті: «La machine à parler d’amour» (1961) және «L’idée fixe» (1962). 1960 жылдардың басында ол салық бойынша үлкен қарызға батып қалды. Оның досы Роберт Кантерс, сол кезде Denoël баспасында «Crime club» жинағын басқарды, Россиге қылмыстық роман жазу үшін айтарлықтай аванс ұсынды. Роман 1963 жылы Grand Prix de Littérature Policière сыйлығына ие болды. 1965 жылы екі кітап та Коста Гаврас және Андре Каятте режиссерлік еткен фильмдерге бейімделді. Япризо одан кейін «Көзілдірігі бар машинадағы әйел» романын жазды, ол Францияда 1966 жылы «Prix d'Honneur» сыйлығын жеңіп алды. Сондай-ақ ол 1968 жылы Ұлыбританияда шетелдік автордың ең жақсы триллері үшін Crime Writers' Association Gold Dagger сыйлығына ие болды. 1970 жылы Анатоль Литвак Саманта Эггар, Оливер Рид және Стефан Одран қатысқан фильмді түсірді. 1960-жылдар мен 1970-жылдардың басында Япризоның киномен байланысы күшейді. Ол «Қош кел, досым» (1968), «Жаңбыр үстінде» (1970) және «Өлгім келеді» (1972) фильмдеріне түсірілімдердің сценарийлерін жазды, сондай-ақ өзінің тұңғыш романы «Лес Мал партис» (1975) фильмінің бейімделуін режиссерлік етті. Бұл оның соңғы режиссерлік жұмысы болды. 1990 жылы Япризо Парижден Буссеге жақын, Аллиедегі үйіне көшіп келді. Япризоның соңғы романы «A Very Long Engagement» 1991 жылы Францияда да, шетелде де үлкен сынға ие болды. Ол сол жылы Prix Interallié сыйлығын алды. Япризо кейін Жан Беккерге екі сценарий жазды: Жорж Монфорцтың 1958 жылғы романы негізінде түсірілген «Борсалық жердің балалары» (1999) және Саша Гитридің 1951 жылғы «Уыт» фильміне негізделген «Жәннаттағы қылмыс» (2001). Ол 2003 жылдың 4 наурызында Вишиде қайтыс болды. Оның «Là haut les tambours» («Басқа биіктіктердегі домбыралар») атты жаңа романы аяқталмай қалды.

Әдеби стилі

Мартин Хуркомб Жапризоның төрт романы («Сәулеттағы тұзақтан» бастап «Әйелдер құмарлығына» дейін) күдік тудыратын романның анықтамасына сәйкес келеді деп жазды: «олар романның баянынан бұрын жасалған қылмыс, ал қылмыс роман барысында баяндау арқылы қайта жаңғыртылады». Әр романның төңірегінде «қылмыстың әртүрлі потенциалды баяндаушылары арасындағы бәсекелестік» жатыр. Хуркомб содан кейін «Жапризоның романдары осылайша баяндаудың құндылығын және қылмыстың жеңіске толы баяны арқылы басқаларды сендіру қабілетін, сол оқиғаға қатысты физикалық және объективті шындықтан жоғары қояды» деген қорытындыға келді. Саймон Кемп Жапризоның екі ең ерекше әдеби тәсілі – субъективтілік және полифония екенін айтады: «шешілген бірінші тұлғаның көзқарастары және өте үйлесімсіз дауыстар хоры – бұл екеуі бірге оның құпияларын сақтайтын сенімсіз баяндамаларды тудырады». Оның романдары «оқиғаға шектеулі көзқарасы бар кейіпкерлер арқылы баяндалады немесе бейнеленеді, бұл оқырманды да олар сияқты аян сәтіне дейін қараңғыда ұстайды». Жапризо бұл әсерді кейде қазіргі уақытта баяндауды қолдану арқылы күшейтеді, «оқиға айтылған әрекеттермен бір мезгілде жүзіне жеткендей сезім береді, осылайша өткен оқиғаны жасыратын ретроспективті баяндаушының жасалмалығынан аулақ болады». Жапризоның көркем әдебиетіндегі полифония «көзқарастың шектеуін әртүрлі дауыстардың көптігімен теңестіру үшін» қолданылады. Бұл оқиғалар көбінесе көптеген куәгерлер мен қатысушылар бар даулы оқиғаларға қатысты. «Оқиғаның даму барысында оқырманға әртүрлі кейіпкерлердің бір оқиғаға қатысты әртүрлі есептері ұсынылады». Соның салдарынан «ақиқатты оқырман әртүрлі көзқарастар мен ұстанымдары қайшы келетін куәліктерден ажырата алады». Мұндай күрделі тәсілдер Жапризоның туындыларын жіктеуді қиын жасайды және баспагерлер үшін оның романдарын қылмыстық әдебиет немесе көркем әдебиет ретінде тарту мәселесін тудырады. «Көзілдірігі бар көліктегі әйел» француздық басылымындағы сұхбатында Жапризо өзінің жағдайының екіұштылығын айтады: қылмыстық әдебиетті сынға салатындар оның романдарын тым көркем деп санайды, ал көркем әдебиетті сынға салатындар оның туындыларын тым қызықты деп есептейді. Говард Юнкер Жапризоны «популярлы романды және жалпы баяндау формасын зерттеуші студенттер талдауға ниеттенетін ұлы талант» деп атады.

Әдебиетке әсері

Жапризо оқығанды ұнатпайтынын және Льюис Кэрроллдің "Әлістің ғажайыптар елі" мен Эрнест Хемингуэйдің "Елу мың доллар" және басқа да әңгімелері жақсы жазу үшін қажет екенін мәлімдеді. Кэрроллдің туындылары Жапризоға "білім мен өзін-өзі тануды іздейтін жас әйел бейнесінің архетипін" сыйлаған болуы мүмкін, ол "Сәулеттегі тұзақ", "Көздік және тапаншасы бар көліктегі әйел", "Қазалы жаз" және "Ұзақ сарын" шығармаларында кездеседі.

Мұра

Жапризо қайтыс болғаннан кейін Францияның сол кездегі Мәдениет министрі Жан Жак Айлагон мәлімдеме жасап, Жапризоны «оқиға айту шебері, сыншылар мен жалпы оқырман қауым бағалаған жазушы» деп атады және «оның ең бағалы қасиеті – кейіпкерлеріне және еліміз тарихына деген сүйіспеншілігі болды, осы сүйіспеншілік оның шығармаларының мәнін құрайды» деді. Себастьен Жапризоның әдеби мұрасын насихаттау және сақтау мақсатында 2004 жылы Буссе қаласында Ассоциация құрылды. 2005 жылдың қыркүйек айында Бристоль университетінде «Себастьен Жапризо: Көрініс» тақырыбында конференция өтті. Еуропа мен Солтүстік Америкадан келген ғалымдар Жапризоның криминалдық әдебиет пен киноға қосқан үлесін талқылады және бағалады. Конференция материалдары 2009 жылы «Себастьен Жапризо: Қылмыс өнері» деген атпен жарияланды. Жак Дубуа алғы сөздерінде: «Жапризо өзінің мұрасын қалай болса солай қалдыруға бейжай болғанымен, ол бізді ұлы әдебиет туралы критерийлеріміз бен пікірлерімізді қайта қарастыруға мәжбүр ететін сирек кездесетін еңбегімен ерекшеленеді» деп жазды. Мартин Хуркомб пен Саймон Кемп оның тек криминалдық әдебиет авторы ретінде танылуының салдарынан «Жапризоға лайықты академиялық назар көрсетілмеді, тіпті оның көптеген шығармалары Еуропа мен Солтүстік Америкадағы бакалавриат оқу бағдарламаларына енгеніне қарамастан» деді. Олардың пікірінше, Жапризоның шығармаларында «1960-1970 жылдардағы әріптестерінің эксперименталдық ізденістері болмаса да, ол сол заманғы интеллектуалдық ағымдарды бейнеледі және танымал етті». Оның шығармаларында структуралистік теориялар мен Жаңа Романшылдардың дәстүрден тыйылу әдістерінің ықпалын көруге болады, «олар классикалық детективтік оқиғаның формулаларын құрамдас бөліктеріне бөліп, оларды жаңа және парадоксальды жолдармен қайта құрайды».