Кіріспе

Румынияда лесбиянка, гей, бисексуал және трансгендер (ЛГБТ) адамдары ЛГБТ емес тұрғындарға қарағанда құқықтық қиындықтармен және кемсітушілікке тап болуы мүмкін. Румыниядағы көзқарастар, әдетте, гей, лесбиянка, бисексуал және трансгендер азаматтарының құқықтарына қатысты консервативті. Дегенмен, 2000 жылдан бері ел ЛГБТ құқықтарына қатысты заңнамада маңызды өзгерістер жасады. Соңғы екі онжылдықта гомосексуализм толыққанды декриминализацияланды, кең ауқымды дискриминацияға қарсы заңдар енгізіліп, күшіне енді, келісім беру жасы теңестірілді және гомофобиялық жеккөрушілік қылмыстарға қарсы заңдар қабылданды. Сонымен қатар, Бухаресттің жыл сайынғы мақтан парады және Клуж-Напоканың Гей-фильмдер түндері фестивалі сияқты шаралардың нәтижесінде ЛГБТ қауымдастықтары соңғы жылдары көріне бастады. 2006 жылы Human Rights Watch Румынияны "сексуалдық бағдар немесе гендерлік идентитіге негізделген құқық бұзушылықтармен күресте үлгілі прогресс жасаған" әлемдегі бес елдің бірі деп атады. Алайда, 2020 жылдың маусым айында білім беруде гендерлік идентитін зерттеуге толық тыйым салынды. Бұл тыйым 2020 жылдың желтоқсанында Румынияның Конституциялық соты тарапынан жойылды. 2022 жылдың сәуірінде Румыния Сенаты мектептерде "гей-пропагандаға" тыйым салатын заң жобасын қабылдады. Ол Румынияның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясынан мақұлдау алды, бірақ Румыния Парламентінің төменгі палатасы – Депутаттар палатасының мақұлдауы қажет.

Гомосексуализмге қарсы заңдар

Александру Иоан Куза 1864 жылы жариялаған Қылмыстық кодекс, негізінен 1810 жылғы француз қылмыстық кодексінен (уақыт өте келе гомосексуализмге қатысты қылмыстық дискриминацияны жойған) шабыттанды. Кодекс гомосексуалистік қатынастарды гетеросексуалдық қатынастардан өзгеше қарастырмады, сондықтан гомосексуализм тек екі тараптың келісімінсіз жасалған жағдайда ғана қылмыс болып есептелді. 1878 жылдан бастап Трансильванияның венгр кодексінде гей ер адамдарына зорлау немесе зорлауға талпыну сияқты зорлық-зомбылық әрекеттері үшін ғана жаза берілді. Бұковина да ескі австриялық 129-бап бойынша гомосексуалистік зорлауды жазалады. 1948 жылы бұл "жария" гомосексуализм сот шешімімен кеңейтіліп, "қоғамдық наразылық тудыратын" кез келген жеке немесе қоғамдық жағдайды қамтыды, осылайша гомосексуализм де-факто қылмысқа айналды. Румын Халық Республикасының жаңа Қылмыстық кодексінің 431-бабында жаза шаралары күшейтіліп, ең төменгі жаза мерзімі екі жыл, ең жоғарысы бес жыл бас бостандығынан айыруға дейін белгіленді. Бір жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас бір жылдан бес жылға дейін бас бостандығынан айырумен жазаланады. 1-тармақта көзделген қылмыс кәмелетке толмаған адамға, өзін қорғауға немесе еркін білдіруге қабілетсіз адамға қарсы немесе мәжбүрлеу арқылы жасалса, екі жылдан жеті жылға дейін бас бостандығынан айыруға жазаланады. Егер 2 және 3-тармақтарда көрсетілген әрекеттер салдарынан адамның денсаулығына немесе жеке басына ауыр зиян келтірілсе, үш жылдан он жылға дейін бас бостандығынан айыру, ал егер ол құрбанның өліміне немесе өзіне-өзі қол жұмсауына әкеп соқса, жеті жылдан он бес жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қолданылады. 1-тармақта көрсетілген әрекетті жасауға адамды итермелеу немесе ынталандыру бір жылдан бес жылға дейін бас бостандығынан айырумен жазаланады. 200-бап Чаушеску режимі үшін маңызды болды, себебі 1970 жылдан бастап ол әлеуметтік бақылауды күшейтуге мүмкіндік берді. Бұл шектеулер тек Румынияға тән болды және басқа еуропалық елдерде мұндай шектеулер болған жоқ. Бұл шектеулер қарым-қатынасқа ғана қатысты, ал өзін гомосексуал деп санайтындар жазаланбады, керісінше, психикалық ауру деп есептелді. 1990 жылдардың басында гей-құқық қорғаушылар, халықаралық адам құқықтары ұйымдары және Еуропалық кеңес Румыния үкіметін гомосексуализмді қылмыс деп санамауға және барлық азаматтарға тең құқықтарды қамтамасыз етуге қысым көрсеткенде, консервативті саяси элиталар мен Православ шіркеуі 1989 жылға дейін Румынияда жыныстық азшылықтар болмағанын және гомосексуализмнің капитализмнің жағымсыз өнімі, батыс демократиясының әкелген өмір салты екенін, ал гетеронормативтік румын мәдениетінің бөлігі емес екенін мәлімдеді. 1995 жылы Румыния Еуроодаққа мүшелікке өтініш берді. 1995 жылы ол Еуропада гомосексуализмді қылмыс деп санайтын үш елдің бірі болды. Күшті халықаралық қысымның нәтижесінде 1996 жылы 200-баптың бірінші тармағы өзгертілді және тек бір жынысты адамдардың жыныстық қатынасы қоғамдық орындарда немесе қоғамдық наразылық тудырған жағдайда ғана заңмен жазаланды. 2000 жылы Румыния Еуроодаққа кіру келіссөздерін бастады және ел өз заңдарын Еуроодақ заңнамасымен үйлестірудегі прогресін көрсетуі керек болды. Румынияның саясаты мен заңнамасы жыныстық азшылықтардың адам құқықтарын бұзбайтынын дәлелдеуі қажет еді. Еуроодаққа кіру мүмкіндігі құқықтық өзгерістерге күшті әсер етті. 2001 жылдың қаңтар айында Адриан Настасе үкіметі No. 89/2001 Төтенше жарлықты қабылдады, ол Қылмыстық кодекстің 200-бабын жойды және қылмыскерлерге қатысты кемсітушілікке жол бермеу үшін жыныстық қылмыстарға қатысты басқа да баптарды түзетулер енгізді. Бұл жарлық президент Ион Илиеску жаңа заңға қол қойғаннан кейін 2002 жылдың қаңтарында күшіне енді. 2007 жылдың соңында оңшыл "Үлкен Румыния" партиясы Сенатта "гомосексуалдар мен лесбиянкалардың идеялары мен көріністерін насихаттауға" тыйым салатын заң жобасын ұсынды, бұл негізінен Бухаресттің жыл сайынғы ГейФест шеруінің өтуіне кедергі келтіру мақсатында жасалды. Сенат 2008 жылғы 11 ақпанда 17 дауыспен мақұлдады, 16 дауыс қалыс қалды және 27 дауыс қарсы болды, сондықтан ұсыныс қабылданбады.

Бала асырап алу және отбасылық жоспарлау

Румынияда бала асырап алу тәртібі туралы 273/2004 заңы асыраушының гетеросексуал болуын талап етпейді, сондықтан ұлттық заңдар бойынша гомосексуал адам бала асырап алуға үміттенуге құқылы. Бұдан әрі, Э. Б. Францияға қарсы ісінде (2008) Страсбург сотының Үлкен алқасы жыныстық бағдарына негізделген бала асырап алуға рұқсат бермеудің адам құқықтарына қайшы келетін тең емес қараушылық тудыратынын мәлімдеді. Екінші жағынан, Румынияда бірлесіп асырап алу және екінші ата-ананың асырап алуына мүмкіндік жоқ. Жалғыз әйелдерге, оның ішінде лесбиянкаларға, ЭКО сияқты көмекші репродукциялық технологияларды пайдалану заңмен рұқсат етілген. 2005 жылы Конституциялық сот медициналық көмекпен репродукциядан бас тартуды, мысалы ЭКО сияқты әдістерді жеке тұлғаларға немесе некеде тұрмаған адамдарға тыйым салуды конституциялық емес деп шешті.

Гендерлік сәйкестік және өзін-өзі көрсету

1996 жылдан бері жынысын өзгерту операциясы жасаған адам ресми құжаттарында өз жынысын заң жүзінде өзгерте алады. Алайда, трансгендер адамдардың жеке басын өзгерту құқығын реттейтін заң тұйықтап, толық емес, нәтижесінде гендерлік идентиттікті заңмен тануға қатысты сот практикасында үйлесімсіздіктер туып отыр. Кейбір жағдайларда билік жынысты өзгерту шарасы жүргізілмесе, жеке тұлғаның идентитігін танудан бас тартқан. Ал жеке куәлікті рәсімдеу туралы заң, жынысты өзгерту және есім мен жеке деректерді өзгерту рәсімі туралы жанама нұсқаулар береді. Азаматтық жағдайды өзгерту үшін сот шешімі қажет, ол практикада Ұлттық заңгерлік медицина институты (Institutul Național de Medicină Legală) берген куәлік негізінде, заңдағы бос орынды толтыру үшін арнайы жасалған, теріс әсер ететін және тәуелсіздіксіз рәсіммен жүзеге асырылады. 2020 жылдың маусым айында Румыния Парламенті гендерлік идентиттікті зерттеуге толық тыйым салатын білім беру заңына түзету енгізді. Бұл заң жобасы қоғамдық талқылаусыз қабылданды және адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар мен университеттер тарапынан айыпталып, сынға ұшырады. Алайда, 2020 жылдың желтоқсанында Румыния Конституциялық Соты бұл тыйымды жойды. Дегенмен, көптеген, тіпті көпшілігі әскери қызметкерлердің арасындағы гомосексуалды және лесбиянкалар дискриминациядан қорқып, жұмында өздерін жасырып жүреді.

Азық-түлік қорғау

2000 жылы Румыния Парламенті сексуалдық бағдарына негізделген дискриминацияны қылмыс деп жариялаған заң қабылдады. Бұл заң жұмыспен қамту, тауарлар мен қызметтерді ұсыну және оларға қол жеткізу, тұрғын үй, білім беру, денсаулық сақтау, аудиовизуалды бағдарламалар, сот жүйесі, басқа да мемлекеттік қызметтер мен әлеуметтік қамсыздандыру сияқты салаларда дискриминацияға тыйым салады. Еуропалық Одақтағы ең толыққанды заңдардың бірі саналатын бұл заңды Румынияның теңдік органы – Ұлттық дискриминацияға қарсы күрес кеңесі (CNCD) сәтті сынақтан өткізді. CNCD сексуалдық бағдарына негізделген дискриминация жасағаны үшін бірнеше жеке тұлға мен компанияға айыппұл салды. Мысалы, 2005 жылы Әуежай күні ұлттық әуе тасымалдаушысы TAROM бір жынысты жұбайларға махаббат тойына арналған жеңілдіктерден бас тартқаны үшін айыппұл төледі. CNCD айыппұл салудан өзге, TAROM-ға бұл жағдайды түзетуді міндеттеді.

Дискриминацияға қарсы конституциялық қорғау

2013 жылдың 5 маусымында Конституцияны қайта қарау жөніндегі Парламенттік комитет жаңа Конституцияға сексуалдық бағдарыны дискриминацияға қарсы қорғалған негіз ретінде енгізуге дауыс берді. Келесі күні сол комитет неке туралы заңның қолданыстағы түрін өзгертуге дауыс берді, ол некені «әрбір тараптың ерікті келісімімен жасалған одақ» деп сипаттайды, оны «тек бір ер және бір әйелдің арасындағы одақ» деп сипаттап, осылайша бір жынысты некеге тыйым салды. Комитет екі түзетуді де кері қайтарып алды. Оннан астам ҮЕҰ (Үкіметтік емес ұйым) бұл қадамға (сексуалдық бағдарына байланысты дискриминациядан Конституциялық қорғанысты алып тастауға) наразылық білдіріп, «Конституциялық комиссия мүшелері ең мұқтаж азаматтарды қорғаудан бас тартады» және «Еуроодақтың мүше мемлекеті ретінде Румыния ұлттық заңнамаға ЕО құқығының ережелерін енгізуге міндетті» деді. ГЛБТ құқықтарын жақтаушы және азаматтық бірлестіктерді заңдастыру үшін Сенатқа сәтсіз заң жобасын енгізген Жасыл партияның депутаты Ремус Черня бұл қадамды «демократиялық регресс; Румыния енді әлемдегі ең гомофоб елдердің қатарына енуі керек» деп есептейді. Алайда, 2007 жылдың қыркүйегінде Румынияның Дискриминацияға қарсы күрес жөніндегі Ұлттық кеңесі бұл тыйымның заңсыз екенін, сексуалдық бағдарына байланысты дискриминация құрайтынын және гомосексуалдар үшін «жағымсыз, қорлауға, ар-ұятсыздыққа және қорқынышқа толы орта» жасайтынын мәлімдеді. Румынияның теңдік сақтаушы кеңесі Денсаулық министрлігіне ерлердің арасында сексуалдық қатынас жасағандардың қан беруіне тыйым салуды жоюды бұйырды. 2008 жылдың қаңтарында Кеңестің шешімін орындау мақсатында Денсаулық министрлігі ерлермен сексуалдық қатынас жасағандардың қан беруіне тыйым салуды алып тастаған жаңа заң шығарды. Дегенмен, заң әлі күшке енбеген. Сонымен қатар, 2015 жылдың 29 сәуірінде Люксембургтегі Еуропалық сот гейлерді қан доноры тізімінен шығаруды ұсынды, бірақ бұл шешім сексуалдық бағдарына негізделген дискриминация болып табылмайды.

2007 жылы Cronica Cârcotașilor оқиғасы

2007 жылдың 28 наурызында Ұлттық аудиовизуалды кеңес Prima TV-нің ең танымал сатиралық комедиялық шоуы Cronica Cârcotașilor-ге гомофобтық пікірлер айтқаны үшін 10,000 лей (3000 евро) айыппұл салды. Екі эпизодта шоудың жүргізушілері Acasă TV жүргізушісі Мирча Солкануды, ол өзін гомосексуал екенін жариялағаннан кейін, мазақ еткен. Ұлттық аудиовизуалды кеңестің президенті Ралу Филип айыппұл салуды былай деп түсіндірді: "Мен олардың жыныстық бағдарына осылайша қорлық көрсетуі, әсіресе ол әріптесіне қатысты болғандықтан, қабылдауға келмейтін нәрсе деп ойлаймын". Бұл Румынияда аудиовизуалды бағдарламаға гомофобия үшін алғаш рет айыппұл салынған жағдай, ол Аудиовизуалды заңның 46-бабына сәйкес келеді, бұл заң бағдарламаларда нәсіл, ұлт, гендер және жыныстық бағдар бойынша дискриминацияға жол бермейді. Оқиға гомофобия және бұқаралық ақпарат құралдарында ЛГБТ адамдарын бейнелеу туралы қоғамдық пікірталас тудырды. Ұлттық аудиовизуалды кеңестің вице-президенті Аттила Гаспарик Cronica Cârcotașilor, сондай-ақ басқа да жоғары рейтингті телешоулар "қатаң бақылауда болады, себебі олардың әсері өте зор, сондықтан біз мониторингті күшейтуіміз керек" деді.

2012 жылғы оқиғалар

7 қарашада Бухаресттегі Ұлттық саяси ғылымдар және мемлекеттік басқару мектебінде Румыниядағы гомосексуализм тарихы туралы академиялық пікірталасқа қатысқан жеті жас адам шабуылға ұшырады. Бірқатар ата-аналар, оң және солшыл үкіметтік емес ұйымдар мен судья бұл бастамаға наразылық білдіріп, үкімет пен парламентке хат жазып, осы іс-шараларды дереу тоқтатуды сұрады. Ашық хаттағы шағымдар негізінен діни көзқарастарға байланысты болды. Бұл бастама бойынша ресми тергеу басталды. 20 ақпан күні кешке Бухаресттегі Румыния шаруасының мұражайында "Барлығы жақсы" фильмінің көрсетілімін 50-ге жуық наразылық білдіруші тоқтатты, гомофобтық ұрандар айқайлап, кино көрермендерге тіл тигізді. Көрсетілім мұражайда ЛГБТ тарихы айлығы аясында өтті. Гейлерге қарсы топ кино көрермендерді "адам емес", "қоқыс" деп атап, "Гомосексуалдарға өлім!", "Біз сізді мұнда қаламаймыз!", "Сіз румын емессіз!" деп ұрандады. Шабуылдан бөлек, наразылар көрермендерді бейнеге түсіріп, суретке де түсірді. Кейін олар Румынияның ұлттық әнұранын және православиелік әндерді шырқап, діни символдарды (иконаларды) және фашистік символдарды (нацистік сәлемдемелерді) пайдаланды. 2021 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Румынияның Еуропалық адам құқықтары конвенциясының 8- және 11-баптарын бұзғанын анықтады, себебі ол кино көрермендердің қауым құру еркіндігін тиімді тергеу жүргізбеу арқылы қорғамады. Сот сондай-ақ румын билігі "арыз берушілерді олардың сексуалдық бағдарына байланысты кемсітті" деген шешімге келді. Тағы бір көпшілікке жария болған оқиғада, CNA Antena 1 телеарнасына 10 000 лей айыппұл салды және X Factor-тың бүкіл әлемдік лицензиясын ұстап тұрған британдық FremantleMedia телекомпаниясынан сөгіс алды, себебі шоудың румындық нұсқасының төрешісі Челу ашық гей итальяндық қатысушыға қатысты кемсітушілік мәлімдеме жасады.

ЛГБТИ-ке қатысты ашық пікір

2019 жылы Румынияда шамамен 3200 адамның арасында жүргізілген сауалнамада ЛГБТИ қауымдастығының өкілдерінің 53% өздерінің ЛГБТИ екенін "(Көбінесе) ашық айтпайды" деді. 23% "сирек ашық" екенін, 18% "шамалы ашық" екенін, ал 7% "өте ашық" екенін мәлімдеді.

ЛГБТ-ке қарсы қозғалыстар

2015 жылы 30-дан астам румыниялық ҮЕҰ «Отбасы үшін коалициясы» деген одақ құрды. Коалицияның басты қызметі – Конституцияны қайта қарау және гомосексуалды некеге жол беретін түсіндірмелерге жол бермеу мақсатындағы азаматтық бастамаға қол жинау мен насихаттау болды. 2016 жылдың мамыр айына қарай коалиция 3 миллионнан астам қол жинады. Бұл ұсынысты Румыния Православ шіркеуі белсенді түрде қолдады. 2016 жылдың 20 шілдесінде Конституциялық соттың тоғыз судьясы конституцияның неке туралы анықтамасын өзгерту ұсынысын бірауыздан жарамды деп тапты. 2018 жылдың қазан айында некені қатаң түрде гетеросексуалды деп анықтау жөніндегі референдум сәтсіз аяқталды. Референдум жарамсыз деп танылды, себебі сайлауға қатысу деңгейі қажетті шектің төмен болды.

Жиынтық кесте

Бір жынысты жыныстық қатынас заңды (1996 жылдан бері) Келісім жасы тең (16) (2020 жылдан бері) Тек жұмыс істеуде кемсітуге қарсы заңдар (2000 жылдан бері; тек қана сексуалдық бағдарлама бойынша) Тауарлар мен қызметтер беруде кемсітуге қарсы заңдар (2000 жылдан бері) Барлық басқа да салалардағы кемсітуге қарсы заңдар (соның ішінде тікелей және жанама кемсіту, жек көру сөздері) (2006 жылдан бері) Бір жынысты некелер Бір жынысты жұбайлардың құқықтарын мойындау ЛГБТ жеке тұлғалардың бала асырауға құқығы Бір жынысты жұбайлардың кезекті баласын асырауға құқығы Бір жынысты жұбайлардың бірлесіп бала асырауға құқығы Гомосексуалды, лесбияндық және бисексуалды адамдардың әскери қызметке ашық түрде қабылдануы Заңды жынысты өзгерту құқығы (1996 жылдан бері, операция талап етіледі) Лесбияндар үшін ЭКО-ға қол жеткізу (2005 жылдан бері) Гомосексуалды ерлер жұптары үшін коммерциялық аналық (суррогаттық) ЭЖҚ-ны тапсыруға гомосексуалды ерлерге рұқсат етіледі.