Кіріспе

Жоқ болған динозаврлар туысы

Chirostenotes (,/k//aɪ//r//oʊ//s//t//ᵻ/'/n//oʊ//t//iː//z/ KYrohstinOHteez; грекше «сығыз қолды» деген сөзден шыққан) – Канаданың Альберта штатында Крит кезеңінің соңында (шамамен 76,5 миллион жыл бұрын) өмір сүрген овираптозаврлар туысы. Типтік түрі – Chirostenotes pergracilis. Chirostenotes-ке байланысты тағы бір қазба – CMN 8776 нөмірімен белгіленген, Гилмор бастапқыда Chirostenotes pergracilis деп сипаттаған, ерекше тістері бар жақ сүйектерінің жиынтығы. Chirostenotes тіссіз овираптозавр болғаны белгілі болғандықтан, бұл жақ сүйектері Richardoestesia деп аталып, бұрын белгісіз болған динозаврға, ықтималда дромаеозавридке тиесілі. Chirostenotes – осы атаудың біріншісі ғана. Кейін CMN 8538 нөмірімен белгіленген аяқ табылды, ал 1932 жылы Чарльз Мортрам Стернберг оған «Канададан келген үлкен саусақтар» деген мағынаны білдіретін Macrophalangia canadensis деген ат қойды. Стернберг оларды ет жейтін динозаврдың бөлігі деп дұрыс таныды, бірақ олар орнитомимидке жатады деп ойлады. 1936 жылы оның төменгі жақ сүйектері, CMN 8776 нөмірімен белгіленген үлгі, Реймонд Стернберг Стиввилл маңынан тауып алды, ал 1940 жылы оларға Caenagnathus collinsi деген ат берді. Туыстың атауы грек тіліндегі kainos, «жаңа» және gnathos, «жақ» сөздерінен құралған «жаңа жақ» дегенді білдіреді; ал түрінің атауы Уильям Генри Коллинзді құрметтеу үшін қойылған. Тіссіз жақтар алғашында құстың жақтары деп есептелді. Бірте-бірте табылған заттардың арасындағы байланыс анық болды. 1960 жылы Александр Уетмор Caenagnathus құс емес, орнитомимид екенін дәлелдеді. 1969 жылы Эдвин Колберт пен Дейл Расселл Chirostenotes пен Macrophalangia бір жануар екенін болжады. 1976 жылы Халска Осмольска Caenagnathus-ты овираптозавр ретінде сипаттады. 1981 жылы қол-аяқтары сақталған Азиялық түрі – Elmisaurus туралы хабарланды, бұл Колберт пен Расселдің болжамын растады. 1988 жылы Филип Дж.Курри мен Дейл Расселл 1923 жылдан бері сақталып келген үлгіні тауып зерттеді. Бұл қазба басқа жаңалыстарды бір динозаврмен байланыстыруға көмектесті. Осы қалдықтарға алғаш берілген атау Chirostenotes болғандықтан, ол ғана жарамды деп танылды. Кьюри мен Расселл материалда екінші форма болуы мүмкін деген мәселені де қарастырды. 1933 жылы Уильям Артур Паркс Альбертадан табылған ROM 781 үлгісіне негізделген Ornithomimus elegans деген ат берді. 1971 жылы Жоэль Кракрафт Caenagnathus құс деп есептегендіктен, Caenagnathus sternbergi деген екінші түрді атады, бұл CMN 2690 үлгісіне, кішкентай төменгі жаққа негізделген. 1988 жылы Рассел мен Кьюри бұл қазбалар Chirostenotes pergracilis-тің грацильді формасын көрсетуі мүмкін деген қорытындыға келді. Алайда 1989 жылы Керри олардың жеке кішкентай түрін білдіретінін ойлап, оны жақын туысқан Elmisaurus-тың екінші түрі деп атады: Elmisaurus elegans. 1997 жылы Ханс Дитер Суес осы түрді Chirostenotes elegans деп қайта атады. 2013 жылы бұл түр жаңа Leptorhynchos туысына көшірілді. Албертаның ерте Маастрихт Horseshoe Canyon формациясынан және Монтана мен Оңтүстік Дакотаның кеш Маастрихт Hell Creek формациясынан табылған бірнеше үлкен қаңқалар бұрын Chirostenotes деп аталған, бірақ соңғы зерттеулер олардың бірнеше жаңа түрлерді білдіретінін көрсетті. 2011 жылы Хоршор каньоны формациясының үлгісі Epichirostenotes деп қайта аталды, ал Хелл Крик формациясының үлгілері Anzu туысына жатқызылды. 2007 жылы Филип Сентердің кладистік зерттеуі үлкен Динозаврлар паркі формациясының барлық қазбалары бір тіршілік иесіне тиесілі деген ойға күмән келтірді. Бастапқы қол мен жақ үлгілерін жеке кодтау нәтижесінде Caenagnathus голотипі оған әдетте тағайындалған Caenagnathidae-де базальды позицияда қалды, ал Chirostenotes pergracilis голотипі озық овираптозавр және овирапторид ретінде орналастырылды. Кейінгі зерттеулер Caenagnathus жақтарының, шын мәнінде, басқа дәстүрлі caenagnathids-пен топтасқанын анықтады, бірақ міндетті түрде Chirostenotes емес.

Сипаттама

Хиростеноттар ұзын қолдарымен, жұқа, салыстырмалы түрде тік тырнақтарымен және ұзын, күшті аяқтарымен, жұқа саусақтарымен сипатталды. 2016 жылы Пол оның ұзындығын және салмағын 100 кг (220 фунт) деп бағалаған.

Жіктеу

Төмендегі кладограмма 2016 жылы Funston және Currie жасаған талдауға сәйкес келеді, онда Elmisaurus Caenagnathidae құрамында анықталды.

Палеобиология

Хиростеноттар, Anzu wyliei және Caenagnathus collinsi сияқты туысқан түрлердің тұмсықтарынан алынған мәліметтерге сүйене отырып, барлық түрлі тағамды жейтін немесе шөппен қоректенетін жануарлар болған болуы мүмкін. 2005 жылы Фил Сентер мен Дж. Майкл Пэриш Хиростеноттардың қолының қызметі туралы зерттеу жариялады және оның ерекше түзу тырнағы бар ұзын екінші саусағының, тіректердің арасын зерттеуге бейімделген болуы мүмкін екенін анықтады. Олар Хиростеноттардың екінші тырнағымен ұстауға болатын жұмсақ денелі шағын жануарлармен, мысалы, құрттармен, сондай-ақ, қабықсыз қосмекенділермен, бауырымен жорғалаушылармен және сүтқоректілермен қоректенген болуы мүмкін деп болжады. Дегенмен, егер Хиростеноттың екінші саусағында Caudipteryx сияқты басқа овираптозаврларда табылған үлкен қауырсын болған болса, онда ол мұндай әрекеттерге қабілетсіз болар еді.

Палеопатология

2001 жылы Брюс Ротшильд және тағы басқалар терропод динозаврларындағы стресс-сынықтар мен шеміршектердің жыртылуы және олардың мінез-құлқына тигізетін әсерін зерттеген мақала жариялады. Тексерілген 17 хиростенот аяқ сүйегінің тек біреуінде ғана стресс-сынықтар табылды.