Кіріспе
АҚШ үкіметінің жіктеу жүйесі және басқа елдердегі тәжірибе туралы ақпарат
information on practices in other countries
АҚШ үкіметінің жіктеу жүйесі 1951 жылдан бергі жіктелген ақпарат тақырыбындағы бірқатар атқарушы бұйрықтардың соңғысы – 13526-шы атқарушы бұйрық негізінде құрылған. 2009 жылы президент Барак Обама қол қойған 13526-шы атқарушы бұйрық бұрынғы атқарушы бұйрықтарды жойды және 32 C. F. R. 2001-ге енгізілген ережелерді өзгертті. Ол АҚШ үкіметі мен оның қызметкерлері мен подрядтары жасаған ұлттық қауіпсіздік ақпаратын, сондай-ақ басқа үкіметтерден алынған ақпаратты жіктеу, жіктеуден шығару және қолдану жүйесін белгілейді. Мұндай ақпараттың құпиялылығының қажетті деңгейі оның сезімталдығы деп аталады. Сезімталдық ақпараттың жариялануы ұлттық қауіпсіздікке тигізетін зиянды есептеуге негізделеді. АҚШ үш деңгейлі жіктеу жүйесін қолданады: Құпия, Құпия және Өте құпия. Әрбір деңгей сезімталдықтың артуын көрсетеді. Демек, егер сізде Өте құпия деңгейдегі қауіпсіздік рұқсаты болса, сізге Өте құпия, Құпия және Құпия ақпараттарын қоса алғанда, Өте құпия деңгейіне дейінгі ақпаратты қолдануға рұқсат етіледі. Егер сізде Құпия деңгейдегі рұқсат болса, сіз Өте құпия ақпаратты қолдана алмайсыз, бірақ Құпия және Құпия ақпаратты қолдануға болады. АҚШ-та британдық үлгідегі Ресми құпиялар туралы заң жоқ. Оның орнына бірнеше заңдар жіктелген ақпаратты қорғайды, соның ішінде 1917 жылғы Тыңшылық туралы заң, 1954 жылғы Атом энергиясы туралы заң және 1982 жылғы Барлау қызметін қорғау туралы заң. 2013 жылғы Конгреске ұсынған есепте тиісті заңдар көбінесе шетелдік агенттерді немесе оларға жіктелген ақпаратты берушілерді соттау үшін қолданылғаны және баспасөзге ақпараттың ағып кетуі сирек сотталғаны айтылды. Конгресс бірнеше рет жіктелген ақпаратты жариялауға тыйым салатын заңды қабылдауға қарсылық көрсетті немесе сәтсіз аяқтады. Көптеген тыңшылық заңдары ұлттық қорғаныс ақпаратын ғана қылмыстық деп санайды; берілген құжаттың осы критерийге сай келе ме, жоқ па деген шешімді тек қана қазылар алқасы қабылдай алады, ал судьялар «жіктелген» болу ақпаратты «ұлттық қорғанысқа» байланысты етуге міндетті емес екенін бірнеше рет айтты. Сонымен қатар, заң бойынша ақпаратты ұятты жағдайға түсіру үшін немесе заңсыз қызметті жасыру үшін ғана жіктеуге болмайды; ақпаратты ұлттық қауіпсіздік мақсаттарын қорғау үшін ғана жіктеуге болады. АҚШ соңғы онжылдықтарда Обама және Клинтон әкімшіліктерінің кезінде дипломатиялық жақсы қарым-қатынас үшін шетелдік үкіметтерге жіктелген ақпаратты жариялады, бұл «жіктеуді жариялау дипломатиясы» деп аталады. Мысалы, Чили үкіметіне Аугусто Пиночет туралы ақпарат берілді. 2015 жылдың қазан айында АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Керри Чили президенті Мишель Бачелетке жаңадан жіктеуден шығарылған жүздеген құжаттарды қамтитын USB-жетек берді. 2007 жылы Гарвард университетінің тарих профессоры Питер Галлисонның Америка Ғалымдарының Федерациясы жариялаған зерттеу есебінде АҚШ-тағы жіктелген әлем «әлбетте, кіші емес және өте үлкен болуы мүмкін. [Және] құпиялылық демократияға қауіп төндіреді».
Терминология
АҚШ үкіметі «Бақыланатын құпия емес ақпарат» терминін құпия, өте құпия немесе аса құпия емес, бірақ таралуы шектеулі ақпаратты білдіру үшін қолданады. Мұндай шектеулердің себептері экспорттық бақылау, жеке өмірге қатысты ережелер, сот шешімдері, ағымдағы қылмыстық тергеулер, сондай-ақ ұлттық қауіпсіздік болуы мүмкін. Бұрын құпияланбаған ақпаратты құпия қызметпен айналысатындар кейде «ашық дереккөз» деп атайды. Қоғамдық қауіпсіздікке қатысты сезімтал ақпарат (PSS) құқық қорғау органдарына қатысты сезімтал ақпаратқа ұқсас, бірақ оны қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің әртүрлі салалары (құқық қорғау, өртке қарсы қызмет және жедел медициналық көмек) арасында бөлісуге болады. Гарвард университетінің ғылым тарихы кафедрасының директоры, тарихшы Питер Луис Галисон АҚШ үкіметі құпия емес ақпараттан гөрі көбірек құпия ақпарат жасайды деп мәлімдейді. Дегенмен, тіпті жоғары құпиялылық деңгейіне қол жеткізудің өзі, құпиялылық деңгейі жоғары немесе одан төмен ақпараттың барлығына қол жеткізуге мүмкіндік бермейді. Ақпаратқа қол жеткізу үшін ақпараттың маңыздылығына сәйкес келетін рұқсат пен оны алудың заңды қажеттілігі болуы керек. Мысалы, АҚШ әскери ұшқыштарының барлығы кем дегенде құпия рұқсатын алуға міндетті, бірақ олар тек өздерінің бұйрықтарына тікелей қатысты құжаттарға ғана қол жеткізе алады. Ақпаратқа тек қана оны алуға заңды құқығы бар адамдар ғана қол жеткізе алатынын қамтамасыз ету үшін құпия ақпаратқа қосымша санаттамалар/белгілер мен қолжеткізуді бақылау шаралары қойылуы мүмкін, тіпті жеткілікті деңгейдегі рұқсаты бар адам да оны көре алмайды. Мұндай мысалдарға: Арнайы қолжетімділік бағдарламасы (SAP), Сезімтал бөлінген ақпарат (SCI), Шешілген деректер (RD) және Баламалы немесе толықтыру шаралары (ACCM) жатады. Ақпаратты құпиялау жүйесі заңмен емес, Президенттің жарлығымен реттеледі. Бірақ, 1954 жылғы «Атом энергиясы туралы» заңда көрсетілгендей, ядролық қару, материалдар және қуат туралы ақпаратқа қатысты ерекшелік бар, онда қорғау деңгейі белгіленген. Әдетте, әрбір президент жаңа жарлық шығарады, ол құпиялауды күшейтуге немесе жеңілдетуге бағытталған болады. Клинтон әкімшілігі құпиялау жүйесінде маңызды өзгеріс жасады, ол алғаш рет барлық құпия құжаттарды 25 жылдан кейін құпиясынан босатуды талап етті, егер оларды жасаған мекеме қарап шығып, құпиялылықты сақтау қажеттігін анықтамаса. 2003 жылы президент Джордж Буш шығарған 13292-ші жарлық құпиясынан босату талаптарын жеңілдетті.
Құпия
Бұл екінші жоғары жіктеме. Ақпараттың рұқсатсыз жариялануы ұлттық қауіпсіздікке "ауыр зиян" келтіретін жағдайда "Құпия" деп жіктеледі. "Ауыр зиянның мысалдары: ұлттық қауіпсіздікке елеулі әсер ететін шетелдік қатынастардың бұзылуы; ұлттық қауіпсіздікке тікелей байланысты бағдарламаның немесе саясаттың елеулі бұзылуы; маңызды әскери жоспарлар немесе барлау операцияларының ашылуы; маңызды әскери жоспарлардың немесе барлау операцияларының құпиясының ашылуы; және ұлттық қауіпсіздікке қатысты маңызды ғылыми немесе технологиялық жетістіктердің құпиясының ашылуы". USS Liberty оқиғасы бойынша, жартылай құпиясы ашылып, 2003 жылдың шілдесінде жарияланды. Беттің бастапқы жалпы жіктемесі, "Жоғары құпия" кодты сөзі UMBRA, жоғарғы және төменгі жағында көрсетілген. Жеке абзацтар мен сілтеме атауларының жіктемесі жақшаларда көрсетілген – осы бетте өзіндік алдына алты түрлі деңгей бар. Жоғарғы және төменгі жағындағы сызықтармен белгіленген түсіндірмелер нақты бөлімдерді құпиясынан шығармауға заңдық негіздерді көрсетеді. Қауіпсіздіктің ең жоғары деңгейі. "Жоғары құпия" ақпаратқа қолданылады, оның рұқсатсыз жариялануы ұлттық қауіпсіздікке "өте ауыр зиян" келтіруі мүмкін деп күтіледі, оны бастапқы жіктемелік орган анықтай немесе сипаттай алады." 2019 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 1,25 миллион адамға "Жоғары құпия" рұқсаты берілген. "Өте ауыр зиянның мысалдары: АҚШ-қа немесе оның одақтастарына қарсы қарулы қақтығыс; ұлттық қауіпсіздікке әсер ететін шетелдік қатынастардың бұзылуы; маңызды ұлттық қорғаныс жоспарларының немесе күрделі криптография және байланыс барлау жүйелерінің құпиясының ашылуы; құпия барлау операцияларының ашылуы және ұлттық қауіпсіздікке маңызды ғылыми немесе технологиялық жетістіктердің ашылуы". Заңда белгіленген ядролық ақпарат құпия емес құжаттарда кездейсоқ түрде пайда болуы мүмкін және ол табылған жағдайда қайтадан құпияландырылуы керек. Тіпті жеке тұлғалар жасаған құжаттар да ядролық ақпарат қамтығандықтан тартылып алып, құпияландырылған. Ядролық ақпаратты құпиясынан босатуға тек Энергетика министрлігі ғана құқылы. NOFORN (мағынасы "шетелдік азаматтар жоқ") мәлімдемесі АҚШ азаматы емес ешбір адамға берілмеуі мүмкін ақпаратқа қолданылады. NOFORN және тарату туралы мәлімдемелер көбінесе құпия ақпаратпен бірге немесе жеке "Сезімтал, бірақ құпия емес" (SBU) ақпаратпен бірге қолданылады. Экспорттық бақылауға жататын құжаттарда осыған қатысты арнайы ескерту жазылған. "Жеке тұлғаны анықтауға қатысты" ақпарат 1974 жылғы Құпиялылық туралы заңмен реттеледі және оның жіктеме деңгейіне қарамастан қатаң бақылауға жатады. Сонымен қатар, бір деңгейдегі ақпарат "агрегация арқылы" жоғары деңгейге көтерілуі мүмкін. Мысалы, қару-жарақ жүйесінің белгілі бір техникалық мүмкіндіктері "Құпия" деп жіктелуі мүмкін, бірақ жүйенің барлық техникалық мүмкіндіктерінің жиынтығы бір құжатқа біріктірілген жағдайда "Жоғары құпия" деп жіктелуі мүмкін. АҚШ үкіметінде жіктеу жүйесінен тыс ақпаратты шектеуді қолдану артып келеді. 2005 жылдың қыркүйек айында АҚШ Ұлттық мұрағатының Ақпараттық қауіпсіздік жөніндегі басқарма директоры Дж. Уильям Леонард баспасөз құралдарында: "Үкіметте бірде-бір адам барлық құпия емес [санаттарды] анықтап бере алмайды, тіпті олардың ережелерін де айта алмай отыр", - деген сөзді келтірді.
Бақыланатын құпия емес ақпарат (CUI)
9/11 комиссиясының бірінен шыққан қорытындыда «үкімет тым көп құпияны сақтайды» делінген. Бұл мәселені шешу үшін комиссия «агенттіктер салық төлеушілердің қаражаты есебінен жинаған ақпаратты өздеріне тиесілі деп есептеуден, оның орнына салық төлеушілердің инвестициясын қайтару міндетін сезініп, сол ақпаратты қолжетімді етуге дайын болу керек» деп ұсынды. АҚШ үкіметі сол кезде құпия емес ақпаратты белгілеу үшін 100-ден астам түрлі атауды пайдаланғандықтан, президент Джордж Буш 2008 жылдың 9 мамырында президенттік жарлық шығарды. Осы жарлықтың мақсаты – қолданыстағы әртүрлі атауларды «Басқарылатын құпия емес ақпарат» (CUI) деп аталатын жаңа санатқа біріктіру болды. CUI санаттары мен кіші санаттарының атқарушы билік тармағындағы құпия емес ақпаратты анықтау үшін, 12958-ші жарлық немесе 1954 жылғы «Атом энергиясы туралы» заң (өзгертілген, бірақ қазір CUI//SP UCNI де бар) қолданылмаған, бірақ сақтау және таратуды бақылау қажеттілігі бар ақпаратты белгілеуге арналған эксклюзивті атаулар ретінде қызмет етуі күтілді. Бұл, сол кездегі қолданыстағы заңдарға, ережелерге және үкіметтік саясаттарға сәйкес жасалатын болады. CUI «Тек қызметтік пайдалану үшін» (FOUO), «Сезімтал, бірақ құпия емес» (SBU) және «Құқық қорғау саласындағы сезімтал» (LES) сияқты санаттарды алмастыруға тиіс болды. Президенттік жарлықта Ұлттық мұрағат жаңа CUI жүйесін іске асыруды қадағалау және басқаруға жауапты орган ретінде белгіленді. Алайда, бұл жарлық 2010 жылдың 4 қарашасындағы 13556-шы жарлықпен күшін жойды, ал жарлықта бұрын баяндалған нұсқаулар барлық федералдық агенттіктерде ақпаратты басқаруды жақсарту және бақылаудағы құпия ақпаратты ашу процесін стандарттау мақсатымен кеңейтілді. АҚШ Конгресі бұл мәселені шешуге тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. АҚШ Өкілдер палатасы 2009 жылдың 17 наурызында «Ақпаратты бақылау атауларын азайту туралы» заңды қабылдады. Бұл заң жобасы Сенаттың Ішкі қауіпсіздік және үкіметтік істер комитетіне жіберілді. Комитетте ешқандай шара қабылданбағандықтан және заң жобаларының мерзімі әрбір Конгресс аяқталысымен тоқтатылатындықтан, қазіргі таңда құпия емес ақпаратты белгілеу мәселесін шешетін заң жобасы жоқ.
Тек ресми пайдалану үшін (FOUO)
АҚШ үкіметі ақпаратының ішінде FOUO негізінен АҚШ Қорғаныс министрлігі, Ақпараттық еркіндік туралы заңның (FOIA) 2-ден 9-ға дейінгі ерекшеліктеріне сәйкес жария етуден босатылуы мүмкін Бақыланатын Жіктелмеген Ақпаратты (CUI) өңдеуге арналған нұсқау ретінде қолданды. Бұл 24 ақпан 2012 жылы ресми түрде CUI ретінде біріктірілген, қатаң түрде құпия емес ақпараттың түрлерінің бірі. Бұл белгіні пайдалануды жалғастыратын басқа ведомстволардың қатарында Ішкі қауіпсіздік департаменті де бар.
Қоғамдық сенім
Қорғаныс министрлігінің мәліметінше, "Қоғамдық сенім" – бұл қызметтік лауазымның түрі, қауіпсіздік деңгейі емес, алайда Жалпы қызмет көрсетулер басқармасы оны қауіпсіздік деңгейі ретінде қарастырады.
АҚШ үкіметінің құжаттарын жіктеудің дұрыс тәртібі
Дұрыс жіктелу үшін, жіктеу органы (АҚШ үкіметі жіктеу деңгейін және жіктеу себебін дұрыс анықтау құқығы мен жауапкершілігі бар тұлға) тиісті жіктеу деңгейін, сондай-ақ ақпараттың жіктелу себебін анықтауы керек. Құжаттың құпиялылығы қалай және қашан жойылатындығы туралы шешім қабылдануы тиіс, және құжат сәйкес түрде белгіленуі керек. 13526-шы атқарушы бұйрық ақпаратты құпиялау және құпиялылықтан босату себептерін және талаптарын сипаттайды (1-бөлім). Үкіметтегі жекелеген мекемелер қандай ақпаратты қандай деңгейде құпиялау керектігін анықтайтын нұсқаулар әзірлейді. Алғашқы шешім – бастапқы жіктеу. Құпия құжаттардың көп бөлігі туынды жіктеу арқылы жасалады. Мысалы, егер құпия құжаттан алынған бір ақпарат 100 беттік құпия емес ақпаратпен бірге бір құжатқа енгізілсе, онда құжаттың өзі құпия болып саналады. Дұрыс ережелерге сәйкес, әрбір абзацқа (U) – құпия емес, (C) – құпия, (S) – құпия және (TS) – өте құпия белгілері қойылуы тиіс. Сондықтан, осы мысалда тек бір абзацқа ғана (S) белгісі қойылады. Егер осы абзацты қамтитын бет екі жақты болса, онда екі жағының да жоғарғы және төменгі бөлігіне SECRET деп белгіленуі керек. Ұлттық барлау директорының кеңсесі құпиялылық саясатын қарау мақсатында бірыңғай құпиялылық саясатын және АҚШ барлау қауымдастығының барлық мүшелері қолдана алатын бірыңғай құпиялылық нұсқаулығын әзірлеуді көздеді. Агенттіктер арасындағы маңызды айырмашылықтар ынтымақтастық пен жұмыстың сапасын нашарлатты. 2008 жылдың қаңтар айында аяқталған ODNI-дің алғашқы тексеруі көрсетті: "Топ қараған жіктеу нұсқаулықтарында жіктеу деңгейлері туралы ортақ түсінік жоқ, сондай-ақ ұлттық қауіпсіздікке "залал", "ауыр залал" немесе "өте ауыр залал" дегеннің қандай мағынасы бар екені туралы біртұтас нұсқаулық та жоқ".
Жіктеу санаттары
Жіктеу процесінің 3-қадамы – жіктеу себебін анықтау. Жіктеу санаттары "1.4" санымен және содан кейін бір немесе бірнеше әріптермен (a) – (h) белгіленеді:
1.4(a) әскери жоспарлар, қару-жарақ жүйелері немесе операциялар;
1.4(b) шетелдік үкімет ақпараты;
1.4(c) барлау қызметі, көздері немесе әдістері, немесе криптология;
1.4(d) АҚШ-тың сыртқы қатынастары немесе шетелдегі қызметі, соның ішінде құпия көздер;
1.4(e) ұлттық қауіпсіздікке қатысты ғылыми, технологиялық немесе экономикалық мәселелер, оның ішінде трансұлттық терроризмге қарсы қорғаныс;
1.4(f) АҚШ үкіметінің ядролық материалдарды немесе нысандарды қорғау бағдарламалары;
1.4(g) ұлттық қауіпсіздікке қатысты жүйелердің, құрылыстардың, инфрақұрылымдардың, жобалардың немесе жоспарлардың осалдықтары немесе мүмкіндіктері, сондай-ақ трансұлттық терроризмге қарсы қорғаныс; және/немесе
1.4(h) жаппай қырып-жою қаруын жасау, өндіру немесе пайдалану.
1.4(a) military plans, weapons systems, or operations;
1.4(b) foreign government information;
1.4(c) intelligence activities, sources, or methods, or cryptology;
1.4(d) foreign relations or foreign activities of the United States, including confidential sources;
1.4(e) scientific, technological or economic matters relating to national security; which includes defense against transnational terrorism;
1.4(f) United States Government programs for safeguarding nuclear materials or facilities;
1.4(g) vulnerabilities or capabilities of systems, installations, infrastructures, projects or plans, or protection services relating to the national security, which includes defense against transnational terrorism; and/or
1.4(h) the development, production, or use of weapons of mass destruction.
Үкіметтің емес ұйымдары шығарған ақпаратты жіктеу
1951 жылғы өнертабыс құпиялылығы туралы заң ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретін өнертабыстардың патенттерін (белгілі бір мерзімге) жасыруға мүмкіндік береді. 1954 жылғы Атом энергиясы туралы заңда қарастырылғандай, ядролық қаруларға қатысты ақпараттың конституциялық тұрғыдан "бастапқыда құпия" болып тууы сотта тексерілген жоқ. Гуантанамодағы тұтқындар лагері Гуантанамодағы тұтқындардың мәлімдемелерін құпия деп санау үшін "алдын ала жіктеу" жүйесін қолданды. 11 қыркүйекке қатысты іс бойынша Гуантанамо әскери комиссиясында Аммар әл Балучи наразылық білдірген кезде, прокуратура бұл тәжірибені тоқтатты. Алдын ала жіктеу Гуантанамодағы тұтқындардың habeas corpus талаптарына қатысты істерде жалғасуда.
Құрылыстар мен өңдеу
Мемлекеттік құпияларды сезімталдық деңгейлеріне жіктеудің бір себебі – тәуекелді қорғау деңгейіне бейімдеу. АҚШ үкіметі құпия ақпаратты қорғау процедураларын егжей-тегжейлі сипаттайды. Классификацияланған материалды сақтауға және жұмыс істеуге арналған бөлмелер мен ғимараттар, өңделетін ең сезімтал материал деңгейімен сәйкес келетін ғимаратқа рұқсат алуы керек. Төменгі деңгейдегі классификация үшін, әдетте, сапалы коммерциялық физикалық қауіпсіздік стандарттары жеткілікті. Ең жоғары деңгейде, адамдар кейде банк сейфі сияқты құрылған бөлмелерде жұмыс істеуге мәжбүр болады (Сезімтал бөлінген ақпарат құралы – SCIF қараңыз). АҚШ Конгресінің Капитолий ғимаратында мұндай құрылыстар бар, сондай-ақ құпиялылықты қорғау үшін Конгресс басқа да процедураларды қолданады. АҚШ-тың Бас қызмет көрсету басқармасы құпия материалды сақтауға арналған құлыптар мен контейнерлерге стандарттар белгілейді. Мақұлданған қауіпсіздік контейнерлері көбінесе бір шумағының ортасында комбинациялық құлып бар, берік файлдық шкафтарға ұқсайды. Механикалық комбинациялық құлыптарды бұзу әдістерінің жетістіктеріне жауап ретінде, АҚШ үкіметі оларды ашуға жасалатын әрекеттердің санын шектейтін электромеханикалық құлыптарға көшті. Белгілі бір мөлшерде сәтсіз әрекеттен кейін, олар тұрақты түрде құлыпталады, оларды ашу үшін құлыпшыны шақыру қажет. Ең сезімтал материал екі адамның қатысуын талап етеді, яғни материал үшін екі тазаланған адам әрқашан жауапты болады. Мұндай материалға арналған мақұлданған контейнерлерде екі жеке комбинациялық құлып болады, олардың екеуін де ашқаннан кейін ғана ішкі мазмұнына қол жеткізуге болады.
Белгілеу
АҚШ үкіметінің құпия құжаттары әдетте мұқабасында, сондай-ақ әрбір беттің жоғарғы және төменгі жағында олардың құпия деңгейімен мөрленуі тиіс. Авторлар құжаттағы әрбір абзацтың, тақырыптың және суреттің сипаттамасының қамтитын ең жоғары деңгейдегі ақпаратты көрсетуі керек, әдетте абзацтың, тақырыптың немесе суреттің сипаттамасының басында тиісті аббревиатураларды жақшада орналастыру арқылы, мысалы (Қ), (С), (ҚС), (ҚС ҚБ), және т.б., немесе (ҚЕ) құпия емес үшін.
Қаптамалар
Көбінесе, құпия материалдарды рұқсатсыз көруге жол бермеу (мәліметтерді иелену) және пайдаланушыларды қараусыз қалған құжаттарды құлыптауға ескерту үшін әрбір құпия құжаттың сыртына айқын түсті қаптама парағын жабыстыру қажет. Қаптама парақтары көрермендерді құжаттағы құпиялы ақпараттың жоғары деңгейі туралы ескертеді, бірақ олардың өзі құпияланбаған. Көк түс – құпиялы, қызыл түс – аса құпиялы, ал қызғылт түс – ең жоғары құпиялы деңгей үшін қолданылады.
Беріліс
Шектеулер құпия құжаттарды жіберу әдістерін анықтайды. «Жоғары құпия» материалдар арнайы курьермен, «Құпия» материалдар АҚШ ішінде тіркелген пошта арқылы, ал «Құпиялы» материалдар хабарламалы пошта арқылы жіберілуі тиіс. Құпия ақпаратты электрондық түрде беруде көбінесе Ұлттық қауіпсіздік агенттігі бекіткен/сертификатталған «1-типті» криптожүйелерді пайдалану қажет, олар NSA-ның жарияланбаған және құпия «А» алгоритмдерін қолданады. «А» алгоритмдерінің жіктелуі оларды сақтайтын аппаратты Халықаралық қару-жарақ саудасы ережелері немесе ITAR бойынша Бақыланатын криптографиялық зат (CCI) ретінде жіктейді. CCI жабдықтары мен кілттік материалдарды бақылау және сақтау жоғары физикалық қауіпсіздікпен жүргізілуі тиіс, тіпті құрылғыда құпия ақпарат өңделмеген немесе криптографиялық кілт болмаған жағдайда да. NSA қазіргі уақытта «B Suite» деп аталатын коммерциялық алгоритмдер жиынтығын енгізуде, мысалы, Advanced Encryption Standard (AES), Secure Hash Algorithm (SHA), Эллиптикалық қисық цифрлық қолтаңба алгоритмі (ECDSA) және Эллиптикалық қисық Diffie–Hellman (ECDH). «B Suite» CCI емес құрылғыларда «Жоғары құпия» деңгейіне дейінгі деректерді қорғауды қамтамасыз етеді, бұл әсіресе жоғары тәуекелді орталарда немесе «А» Suite-тің құпиялылығын бұзу қаупін болдырмау үшін қажетті операцияларда пайдалы. Бұл аппараттық талаптардың азайтылуы құрылғының «А» Suite алгоритмдерін «қорғауға» міндетті болмауынан туындайды. Іс жүзінде, құпиялы деректерге қол жеткізу қажеттілікке қарай тиісті рұқсаттары бар қызметкерлерге беріледі. Бір кезде адам «Жоғары құпия» және «Q» рұқсаттарын бірдей иеленуі мүмкін еді, бірақ бұл қайталау мен шығындар енді қажет емес. Практикалық тұрғыдан алғанда, «Q» – «Жоғары құпияға», ал «L» – «Құпияға» тең. Көпшілік пікірге қарамастан, Президентпен тікелей жұмыс істейтін қызметкерлерге берілген «Янки Уайт» рұқсаты жіктеме емес. «Янки Уайт» рұқсаты бар адамдар жан-жақты тексеруден өтеді. Бұл критерийлерге АҚШ азаматтығы, күмәнсіз адалдық және жеке тұлғаға, оның отбасына немесе «жеке тұлғамен тығыз байланысты адамдарға» ешқандай шетелдік ықпалдың болмауы кіреді. Сонымен қатар, олар (мемлекеттік қызметте болған кезде және АҚШ-тың нұсқауы бойынша) АҚШ-қа жағымсыз елдерге бармаған болуы керек. «Янки Уайт» рұқсаты бар қызметкерлерге құпиялылық деңгейіне қарамастан, оларға қажетті барлық ақпаратқа қол жеткізуге рұқсат беріледі. Сондай-ақ, төмендегі Single Scope Background Investigation және ашық бөлінген кіру туралы нұсқаулықты қараңыз. Кейбір бөлімдер, әсіресе барлау саласындағылар, полиграфтық тексеруді талап етуі мүмкін, бірақ полиграфтың сенімділігі күмәнді. NSA тексеру процесінің басында полиграфты қолданады, ал ЦРУ оны соңында қолданады, бұл полиграфты дұрыс пайдалану туралы әртүрлі пікірлерді көрсетеді.
312 үлгілік нысаны
Стандартты 312 формасы (SF 312) – АҚШ Федералды үкіметінің қызметкерлері немесе оның мердігерлерінің біріне құпия ақпаратқа қол жеткізу үшін қауіпсіздік рұқсаты берілген кезде, 13292-ші атқарушы бұйрыққа сәйкес қол қоюға міндетті құпиялылық туралы келісім. Бұл нысанды Ұлттық архивтер мен құжаттар басқармасының Ақпараттық қауіпсіздікті бақылау кеңсесі шығарады және оның атауы – «Құпия ақпаратты жарияламау туралы келісім». SF 312 рұқсатсыз тұлғаларға құпия ақпаратты растауға немесе қайталауға тыйым салады, тіпті егер бұл ақпарат бұрыннан белгілі болса да. SF 312 бұрынғы SF 189 немесе SF 189 A нысандарын алмастырады. SF 312-ні күшінен шығару құпияны ашуға қарсы шараларға және ақшалай өтемақыға, сондай-ақ «сөгіс, қызметтен шеттеу, төмендету немесе жұмыстан босату, қауіпсіздік рұқсатының жоғалуымен қоса» әкімшілік санкцияларға дейін шектеледі.
Классификация емес санаттар
Сондай-ақ, нақты жобаларға қатысты кодты сөздерді пайдаланатын және жеке қолжетімділік талаптарын басқаруды жеңілдетуге арналған бөлімдер де бар. Кодты сөздер өздері жіктеу деңгейлері емес, бірақ жобада жұмыс істейтін адамға сол жобаның кодты сөзі оның іс қағазына қосылып, одан кейін тиісті құжаттарға қолжетімділік беріледі. Кодты сөздер түрлі құжаттардың көзін көрсетуі мүмкін; мысалы, құжаттың мазмұны жария болған жағдайда, ол құпия қызметкерлердің жасырындығын ашуы мүмкін екенін көрсету үшін қолданылады. Екінші дүниежүзілік соғыстағы Ultra кодты сөзі – «Энигма» машинасы сияқты неміс шифрларын бұзу арқылы алынған ақпаратты білдірді, және ол өзінің маңыздылығына қарамастан, егер немістер оның белгілі екенін білсе, «Энигманы» бұзғанын анықтап алуы мүмкін еді.
Атом энергиясы туралы ақпаратқа бақылау
1954 жылғы Атом энергиясы туралы заң ядролық қару мен арнайы ядролық материалдар туралы ақпаратты қорғау талаптарын белгілейді. Мұндай ақпарат "туылғаннан құпия" болып табылады, басқа құпия ақпараттардан айырмашылығы, оны уәкілетті тұлға құпиялауы керек. Дегенмен, уәкілетті классификаторлар құжаттар мен материалдардың құпиялылығын немесе шектелуін анықтауын қажет етеді. АҚШ Энергетика министрлігі шектеулі деректердің екі түрін мойындайды:
Шектеулі деректер. Атом қаруын жобалауға, өндіруге немесе пайдалануға, арнайы ядролық материалдарды өндіруге немесе энергия өндіруде арнайы ядролық материалдарды пайдалануға қатысты мәліметтер. RD SIGMA #, # SIGMA нөмірін білдіреді, ол 14, 15, 18 немесе 20 болуы мүмкін. Бұрын шектелген деректер. Энергетика және Қорғаныс министрліктері бірлесіп атом қаруын әскери мақсатта пайдаланумен байланысты деп анықтаған және шектеулі деректер санатынан алынған құпия ақпарат. FRD SIGMA #, # SIGMA нөмірін білдіреді, ол 14, 15, 18 немесе 20 болуы мүмкін. Мұндай ақпаратты қамтитын құжаттарда басқа құпия белгілерімен қатар "ШЕКТЕУЛІ ДЕРЕКТЕР" (RD) немесе "БҰРЫН ШЕКТЕУЛІ ДЕРЕКТЕР" (FRD) деп белгіленуі тиіс. Шектеулі деректер мен бұрын шектелген деректер одан әрі "Жоғары құпия", "Құпия" немесе "Құпиялы" деп жіктеледі.
Restricted Data. Data concerning the design, manufacture, or utilization of atomic weapons; production of special nuclear material; or use of special nuclear material in the production of energy. RD SIGMA #, # represents the SIGMA number which may be 14, 15, 18, or 20. Formerly Restricted Data. Classified information jointly determined by the DOE and the Department of Defense to be related primarily to the military utilization of atomic weapons and removed from the Restricted Data category. FRD SIGMA #, # represents the SIGMA number which may be 14, 15, 18, or 20. Documents containing such information must be marked "RESTRICTED DATA" (RD) or "FORMERLY RESTRICTED DATA" (FRD) in addition to any other classification marking. Restricted Data and Formerly Restricted Data are further categorized as Top Secret, Secret, or Confidential.
SIGMA санаттары және ядролық қаруды жобалау туралы маңызды ақпарат
ҚҰПИЯ ДАТАЛАР қосымша бөлімдерді қамтиды. Энергетика министрлігі, ҚҰПИЯ ДАТАЛАРДАН гөрі дәлдігі жоғары бақылау үшін SIGMA категорияларының тізімін белгілейді. Ядролық қару дизайны туралы маңызды ақпарат (CNWDI, әдетте "Sin Widdy" деп аталады) ядролық қару компоненттерінің жұмыс істеу принципін немесе құрылымын ашады. Сондықтан, ақпаратта лазерлік синтез болмаса, бұл SIGMA 1 немесе SIGMA 2 материалы болып табылады. CNWDI-ге қол жеткізу қажетті адамдар санының ең аз мөлшерімен шектелуі керек. Жазбаша құжаттарда материалды қамтитын абзастар, егер ол жоғары құпиялы болса, (TS//RD CNWDI) деп белгіленеді. SIGMA ақпаратының ерекше сезімталдығы SAP немесе SCI материалдарымен салыстырылатын болады (қ. б.).
Әскери-теңіз ядролық қозғалтқышы туралы ақпарат
Көптеген әскери-теңіз ядролық қозғалтқыштары туралы ақпарат құпия болып саналады, бірақ олар міндетті түрде жасырын болмайды. Әскери реакторлардың қажетті қуат тығыздығы олардың жоғары сусыру және жоғары жылдамдықты кемелерге арналған ерекше конструкциясын анықтайды. Жаңа, тыныш немесе жоғары өнімділікке ие теңіздік қозғалтқыш жүйелерінің таралуы АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігіне қатер төндіреді. Осы себепті, NNPI-ге қатысты ең қарапайым ақпаратты қоспағанда, барлық ақпарат жасырын болып табылады. АҚШ Әскери-теңіз күштері халықтың қоршаған орта, қауіпсіздік және денсаулық туралы ақпаратқа қызығушылық танытатынын, сондай-ақ әскери-теңіз күштері жүргізетін негізгі зерттеулердің өнеркәсіпке пайдалы болуы мүмкін екенін мойындайды.
Басқа елдермен құпия ақпаратты ортақтастыру
Құрама Штаттар екіжақты (немесе көпжақты) ақпарат алмасу туралы келісім шарттары бар елмен құпия ақпаратты бөліскісі келген жағдайда, ақпарат "REL TO USA" (таратуға рұқсат) және үш әріпті ел кодымен белгіленеді. Мысалы, егер АҚШ Канада үкіметіне құпия ақпаратты таратуды қаласа, құжат "REL TO USA, CAN" деп белгіленеді. Сондай-ақ, NATO, FVEY немесе UKUSA сияқты топтық таратулар да бар. Бұл елдер құжаттың құпия деңгейін бастапқыда белгіленген деңгейде (Жоғары құпия, Құпия, т.б.) сақтауға міндетті.
Құпия ақпаратты жария еткені үшін айыптау
Пентагон құжаттары ісі бойынша құпия зерттеу жарияланды, онда төрт әкімшілік Вьетнам соғысы бойынша американдық қоғамды адасқандығы және сенімсіздік айрығын күшейткені анықталды. Тони Руссо мен Дэниел Эллсберг тыңшылық заңы бойынша қудаланды. Бұл жағдайға байланысты Харольд Эдгар мен Бенно С. Шмидт 1973 жылы Колумбия құқылы журналында тыңшылық заңына шолу мақаласын жазды. Олардың мақаласы "Тыңшылық заңдары және қорғаныс ақпаратын жариялау" деп аталды. Онда олар тыңшылық заңдары құпия ақпаратты қылмыстық қылмыс деп қарастырмайды, тек ұлттық қорғанысқа қатысты ақпаратты ғана қылмыстық қылмыс деп санайтынын көрсетті. Конгресс бірнеше рет құпия ақпаратты жариялауды қылмыстық қылмыс деп қарастыруға қарсылық танытты немесе мұндай қадам жасаудан бас тартты. Керісінше, Конгресс қандай құпия ақпараттың жариялануы қылмыстық қылмыс болып саналатынын және қандай жағдайларда заң бұзылатынын нақты шектеді. Мысалы, Конгресс құпия криптографиялық ақпаратты таратуды қылмыстық қылмыс деп белгіледі, бірақ заң қабылданған кезде, бұл заңның басқа түрдегі құпия ақпаратты жариялауды қылмыстық қылмыс деп қарастырмайтынын нақты айтты. Бұл мәселені талқылайтын тағы бір мақала – Конгресс зерттеу қызметінің қызметкері Дженифер Элсидің мақаласы.
Құпиялық деңгейінен жоғары
Әртүрлі НЛО-ға қатысты құпия теорияларында НЛО-ның жобалау ақпараты мен оған байланысты деректер үшін "Құпиядан да жоғары" деңгейі қолданылатыны айтылады. Олар мұндай жіктелудің, шетелдіктер сияқты болуы мүмкін емес деп жоққа шығарылатын нәрселерге қатысты ақпаратқа қолданылуы керек екенін ұсынады. Ал, олардың болуы танылса да, нақты бағдарламалар туралы ақпаратқа қол жеткізуге тыйым салынады. Кейбіреулер "Құпиядан да жоғары" жіктелуінің шетелдіктердің бар екенін жасыру үшін қажет емес деп санайды, себебі "Құпия" деңгейіндегі немесе кез келген деңгейдегі ақпаратты білу қажеттілігіне байланысты шектеуге болады. Осылайша, АҚШ үкіметі басқа деңгейдегі рұқсатсыз-ақ шетелдік жобаны жасыра алады, себебі білу қажеттілігі ақпаратқа қол жеткізуді шектейді. Кейбіреулер мұндай жіктелу деңгейінің бар екендігі туралы айғақтардың, жіктелу деңгейлерінің өзі құпия екен деген негізсіз сенімге құрылғанын болжайды. Сондықтан, НЛО немесе қашықтықтан көру туралы "Құпиядан да жоғары" ақпарат бар деп мәлімдейтін кітаптарға күдікпен қарау керек деп санайды.
Жауапты агенттіктер
Президент тағайындаған кез келген мекеме мазмұндық критерийлерге сай келсе, құпия ақпаратты бастамамен шығара алады. Әрбір мекеме өз құжаттарын қорғауға және құпиясын ашуға жауапты. Ұлттық архивтер және құжаттар басқармасы (NARA) таратылған мекемелердің құпия құжаттарын сақтайды, сондай-ақ 2010 жылдан бері Ұлттық құпияны ашу орталығы мен Ақпараттық қауіпсіздікті бақылау кеңсесі орналасқан. Агенттіктер аралық қауіпсіздік жіктемесіне шағымдар жөніндегі комиссияға АҚШ Мемлекеттік департаменті, АҚШ Әділет департаменті, Ұлттық архив, Ұлттық барлау директорының кеңсесі (DNI), Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші (NSA), Орталық барлау агенттігі (CIA) және Ақпараттық қауіпсіздікті бақылау кеңсесінің өкілдері кіреді.
Тағайындаудан босату
Құжаттан құпия белгісін алып тастау – бұл құжаттың құпиялылығын жою және оны қалың жұртқа ашық ету процесі.
Автоматты түрде құпияны жою
2010 жылғы 5 қаңтарда жарияланған 13526-шы атқару бұйрығына сәйкес (өзгертілген 12958-ші атқару бұйрығының күшін жойғаннан кейін), егер құжаттар бұйрықтың 3.4-тармағында белгіленген тоғыз тар ерекшеліктердің біріне жатпаса, атқарушы агенттік 25 жылдан кейін құжаттарының құпиялылығын жоюға міндетті. 25 жылдан астам мерзімі өткен құпия құжаттарды құжаттағы құпия ақпаратқа қызығушылық танытқан барлық агенттіктер қарап шығуы керек. 50 жылдан астам уақыт бойы құпия сақталған құжаттар адамдардан алынған барлау деректеріне немесе жаппай қырып-жою қаруларына қатысты болуы керек немесе арнайы рұқсат алуы тиіс. 75 жылдан астам сақталған барлық құжаттарға арнайы рұқсат қажет.