Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Архитектуралық техника
Architectural technique
Корбел аркасы (немесе корбельді / корбельді аркасы) – кеңістікті немесе құрылымдағы бос орынды (мысалы, қабырғадағы кіреберіс немесе көпірдің арақашықтығы) қамтитын, корбелдеу архитектуралық техникасын қолданатын арка тәрізді құрылыс әдісі. Корбельді күмбез осы техниканы ғимараттың шатырының жоғарғы құрылымын ұстап тұру үшін пайдаланады. Корбельді арка қабырғалардың бастапқы нүктесінен (қабырғалар тік сызықтан бұрылып, арканың ортасындағы шыңына қарай доға жасап тұратын нүкте) басталатын тас (немесе кірпіш) қатарларын көлденең жылдыру арқылы салынады, осылайша олар әр тіреу жағынан арканың ортасына қарай жылға беріледі, қатарлар арканың шыңында кездеседі (көбінесе соңғы саңылау тегіс таспен жабылады). Қақпақпен жабылған күмбезді құрылыс үшін бұл техника екі қарама-қарсы қабырғаның бойымен үш өлшемде кеңейтіледі. Тіреу және қабырға конструкциясына қарағанда жүк көтергіштік жақсарғанмен, корбельді аркалар толығымен өздігінен тұра алмайтын құрылымдар, сондықтан оларды кейде «жалған арка» деп атайды. «Нағыз» аркалардан айырмашылығы, «жалған» немесе корбельді аркалар көлденең қаланған тастардан немесе кірпіштерден салынады, емес, үшбұрышты пішіндес тастардан (voussoirs) құрастырылмайды, олар орталық кілт тасымен біріктіріледі. «Нағыз» аркалардан айырмашылығы, құрылымның барлық созылу кернеулері жоғарғы құрылыстың салмағынан туындамайды және қысым кернеулеріне толығымен айналмайды. Корбель аркалары мен күмбездеріне қабырғалардың айтарлықтай қалыңдығы және басқа тас немесе толтырудың тіреуі қажет, әйтпесе гравитация күшінің әсерінен арканың екі жағы да ішке қарай құлап түсуі мүмкін. Кейбір аркалар сатылы стильде жасалады, блоктардың беті тікбұрышты болып сақталады, ал басқалары аркаға тегіс жиектер беру үшін пішінделген немесе таңдалған тастарды қолданады, көбінесе үшкір пішінмен.
A corbel arch (or corbeled / corbelled arch) is an arch like construction method that uses the architectural technique of corbeling to span a space or void in a structure, such as an entranceway in a wall or as the span of a bridge. A corbel vault uses this technique to support the superstructure of a building's roof. A corbel arch is constructed by offsetting successive horizontal courses of stone (or brick) beginning at the springline of the walls (the point at which the walls break off from verticality to form an arc toward the apex at the archway's center) so that they project towards the archway's center from each supporting side, until the courses meet at the apex of the archway (often the last gap is bridged with a flat stone). For a corbeled vault covering, the technique is extended in three dimensions along the lengths of two opposing walls. Although an improvement in load bearing efficiency over the post and lintel design, corbeled arches are not entirely self supporting structures, and the corbeled arch is sometimes termed a false arch for this reason. Different from "true" arches, "false" or corbelled arches are built of horizontally laid stones or bricks, not of wedge shaped voussoirs converging towards, and being held together by a central keystone. Unlike "true" arches, not all of the structure's tensile stresses caused by the weight of the superstructure are transformed into compressive stresses. Corbel arches and vaults require significantly thickened walls and an abutment of other stone or fill to counteract the effects of gravity, which otherwise would tend to collapse each side of the archway inwards. Some arches use a stepped style, keeping the block faces rectangular, while other form or select them to give the arch smooth edges, usually with a pointed shape.
Тарихи мәдениеттердегі қолданысы
Қабырғаны қадау әдісі алғашқыда ежегіт мысырлықтар мен халдейлер қолданған.
Corbelling is a technique first applied by the ancient Egyptians and Chaldeans.
Ирландия
Неолит дәуірінде б.з.б. 3200 және 2500 жылдар аралығында салынған Ньюграндж өткелінің қабірінде басты камераның төбесін тіреп тұрған толық сақталған кербель аркасы (көмеш) бар. Скелиг-Майклдегі монастырьдың ортағасырлық құрылыстары да осы техникамен салынған.
The Newgrange passage tomb, built sometime between 3200 and 2500 BC during the Neolithic period, has an intact corbel arch (vault) supporting the roof of the main chamber. The medieval buildings of the monastery at Skellig Michael are also constructed using this method.
Ежелгі Мысыр
Снеферу фараоны билік еткен төртінші династия кезінде (б.з.д. 2600 ж. шамасында) ежелгі Мысыр пирамидалары кейбір бөлмелерінде қақпақ аркаларын қолданған. Бұл ескерткіштерге Меид пирамидасы (б.з.д. 2600 жыл), Иілген пирамида (б.з.д. 2600 жыл) және оның серік пирамидасы, сондай-ақ Қызыл пирамида (б.з.д. 2590 жыл) жатады. Гизаның Ұлы пирамидасында (б.з.д. 2580–2560) Үлкен галереяда қақпақ аркалары қолданылған. Мысырлықтар нағыз арканың принципін ертерек ашқан, бірақ көптеген құрылыстарда қақпақ аркасын пайдалануды жалғастырды, кейде екеуін бір ғимаратта үйлестірді. Атап айтқанда, храмдарда нағыз аркадан қашып, тік сөресі бар төртбұрышты ашылуларды артық көрді.
During the Fourth Dynasty reign of Pharaoh Sneferu (c. 2600 BC), the Ancient Egyptian pyramids used corbel vaults in some of their chambers. These monuments include the Meidum Pyramid (around 2600 BC), the Bent Pyramid (c. 2600 BC) and its satellite pyramid, and the Red Pyramid (c. 2590 BC). The Great Pyramid of Giza (c. 2580–2560 BC) uses corbel arches at the Grand Gallery. The Egyptians discovered the principle of the true arch early on, but continued to use the corbel arch in many buildings, sometimes mixing the two in the same building. In particular they avoided the true arch in temples as long as these were constructed, preferring rectangular openings with a straight lintel.
Ежелгі Жерорта теңізі (Жакын Шығыс, Еуропа)
Корбель аркалары мен күмбездер ежелгі Жерорта теңізі аймағының әртүрлі жерлерінде кездеседі. Атап айтқанда, еден астына салынған, қорамен көмкерілген қабірлер Сириядағы Орта қола дәуірінің II-III кезеңіндегі Эбла қаласында, сондай-ақ Қанандағы Телл-эль-Аджул, Хазор, Мегиддо және Таанахта (қазіргі Израиль мен Палестина) табылған. Сирияның солтүстігіндегі ежелгі порты қаласы Угаритте де қорамен салынған құрылыстар бар. Ежелгі Сардиниядағы Нураге құрылыстары, б.з.д. 18 ғасырға дейін салынған, сондай-ақ 3000 жылға дейін сона келіп, Пиреней түбегінде және Жерорта теңізі айналасындағы аралардың шоғырлы қабірлерін пайдалану да осыған ұқсас.
Corbel arches and vaults are found in various places around the ancient Mediterranean. In particular, corbelled burial vaults constructed below the floor are found in Middle Bronze II III Ebla in Syria, and in Tell el Ajjul, Hazor, Megiddo and Ta'anach in Canaan (today's Israel and Palestine). Ugarit, an ancient port city in northern Syria, also has corbelled structures. Nuraghe constructions in ancient Sardinia, dating back to the 18th century BC, use similar corbel techniques. The use of beehive tombs on the Iberian peninsula and elsewhere around the Mediterranean, going back to 3000 BC, is also similar.
Хеттілер (Анатолия)
Ежелгі Анатолиядағы хеттер де қақпалы күмбездер салған. Ең ертегілері б.з.б. 16 ғасырға дейін жетеді. Хеттер мен Микен құрылыс техникаларында кейбір ұқсастықтар бар. Дегенмен, хеттердің қақпалы күмбездері Микендікіден шамамен 300 жыл ертерек салынған.
The Hittites in ancient Anatolia were also building corbelled vaults. The earliest ones date to the 16th century BC. Some similarities are found between the Hittite and Mycenaean construction techniques. Yet the Hittite corbelled vaults are earlier by about 300 years.
Грекия (микендік, классикалық, эллиндік)
Грецияда сақталған немесе археологиялық зерттелген көптеген көпірлер мен басқа да құрылыстарда қолданылған арқалы және күмбезді конструкциялардың ұзақ тізімі бар, олар Микен және Миной, соңғы классикалық және эллинистік кезеңдерге дейін жетеді. Ежелгі Микеннің қираған жерлерінде көптеген арқалы және күмбезді конструкциялар кездеседі, б.з.б. 1250 жылы салынған Атрей қазынасы оның көрнекті мысалы. Аркадико көпірі – Грецияның Пелопоннес аймағындағы Тиринт пен Эпидавр арасындағы бұрынғы жол желісінің бөлігі болған төрт Микен арқалы көпірінің бірі, ол көліктерге арналған. Грек қола дәуіріне (б.з.б. 13 ғасыр) жататын бұл, әлі де қолданыстағы ең көне арқалы көпірлердің бірі. Криттегі жақсы сақталған Элеутерна көпірінің аралығы шамамен 4 метрге жетеді.
Greece has a long list of surviving or archaeologically studied corbelled arches and vaults used for bridges and a multitude of other structures, dating from the Mycenean and Minoan, the late Classical, and the Hellenistic periods. The ruins of ancient Mycenae feature many corbel arches and vaults, the Treasury of Atreus, built around 1250 BC, being a prominent example. The Arkadiko Bridge is one of four Mycenean corbel arch bridges, which are part of a former network of roads, designed to accommodate chariots, between Tiryns and Epidauros in the Peloponnese, in Greece. Dating to the Greek Bronze Age (13th century BC), it is one of the oldest arch bridges still in existence and use. The well preserved Hellenistic Eleutherna Bridge on Crete has an unusually large span of nearly 4 metres.
Майя өркениетінің
Қисық аркалар – Колумбияға дейінгі Мезоамериканың кейбір құрылыстарының және тарихи/аймақтық сәулет стилдерінің ерекше белгісі, әсіресе Майя цивилизациясында. Майя сәулетіндегі кіреберістер мен күмбездер үшін осы қабаттау техникасының кең таралғаны көптеген Майя археологиялық ескерткіштерінде дәлелденген, және ол Формативтік немесе Колумбияға дейінгі дәуірге жататын құрылымдардан белгілі. Классикалық дәуірдің басында (шамамен 250 ж.б.э.) қабаттаулы күмбездер – Орталық Майя жазықтарының орталық Петен алқабындағы құрылыс салудың дерлік барлық құрылыстарында кездесетін ерекшелік.
Corbeled arches are a distinctive feature of certain pre Columbian Mesoamerican constructions and historical/regional architectural styles, particularly in that of the Maya civilization. The prevalence of this spanning technique for entrances and vaults in Maya architecture is attested at a great many Maya archaeological sites, and is known from structures dating back to the Formative or Preclassic era. By the beginning of the Classic era (ca. 250 CE) corbeled vaults are a near universal feature of building construction in the central Petén Basin region of the central Maya lowlands.
Үндістан
Үнді-ислам сәулетінде нақты арка енгізілгенге дейін, Үнді ғимараттарындағы барлық аркалар дерлік трабеатты немесе консольдік болған. Солтүстік Үндістандағы Орисса штатында «Бхубанешвардағы кейінгі храмдар консольдік күмбез қағидасы бойынша салынған, бұл алғаш рет Муктешвардың кіреберіс бөлігінде [шамамен 950 жылға дейін Солтүстік Үндістан сәулетінің бейнесі саналатын храмда] көрінеді және техникалық тұрғыдан алғанда, осы уақыттан бастап ешқандай маңызды өзгеріс болған жоқ». 1206 жылы мұсылман басқыншылығынан кейін құрылған Дели сұлтандығының алғашқы ірі ғимараттары индуистік храм сәулетіне дағдыланған үнді жұмысшыларын пайдаланды, бірақ қолдау көрсетушілер Орталық Азия стильдеріне дағдыланған, онда нақты аркалар кеңінен қолданылды. 1193 жылы салына бастаған Делидегі Кувват-ул-Ислам мешітінің алдындағы массивті экрандарда және шамамен 1229 жылғы Адхай Дин Ка Джонпра мешітінде (Адджмер, Раджастан) ең ірілері ерекше өлшемде болған консольдік аркалар қолданылды. Бұл Персия мен Орталық Азияға негізделген исламдық сәулет үлгілері, онда шеберлер нақты аркаға, ал үнді шеберлері консольдік аркаға жақсы үйренген. Дели сұлтандығының 1206 жылы құрылуынан бастап нақты арка пайда болуына шамамен бір ғасыр уақыт кетті. 1300 жылға қарай визуарлары бар нақты күмбездер мен аркалар салынды; Делидегі Кутб кешеніндегі Балбанның қираған мазары (1287 ж. қайтыс болған) бұл дәуірде сақталған ең ерте мысал болуы мүмкін.
Before the true arch was introduced in Indo Islamic architecture, almost all the arches in Indian buildings were either trabeated or corbelled. In North India in the state of Orissa, "the later temples at Bhubaneswar were built on the principle of corbelled vaulting, which is seen first in the porch of the Mukteswar [a temple said to epitomize North Indian architecture, circa AD 950] and, technically speaking, no fundamental change occurred from this time onwards." The earliest large buildings of the Delhi Sultanate established in 1206 after a Muslim invasion used Indian workers used to Hindu temple architecture, but the patrons were used to Central Asian styles that used true arches heavily. Corbel arches, the largest of exceptional size, were used in the massive screens in front of the Quwwat ul Islam Mosque in Delhi, begun in 1193, and the Adhai Din Ka Jhonpra mosque, Ajmer, Rajasthan, c. 1229. These are examples of Islamic architecture drawing on Persia and Central Asia, where builders were well used to the true arch, that stick with the corbelled arch that Indian builders were used to. It took almost a century from the start of the Delhi Sultanate in 1206 for the true arch to appear. By around 1300 true domes and arches with voussoirs were being built; the ruined Tomb of Balban (d. 1287) in the Qutb complex in Delhi may be the earliest survival.
Индонезия
Индонезияның 8-15 ғасырлар аралығында салынған храмдары қақпа немесе храмның ішкі бөлмесі үшін кеңістік жасау үшін корбель аркасы техникасын пайдаланған. Индонезияның классикалық храм архитектурасындағы корбель аркасының ең танымал мысалы – Боробудур аркалары. Корбель аркасын құрайтын бір-бірімен байланысқан андезит тас блоктары, арканың ортасының жоғарғы бөлігіндегі "Т" пішіндес құлыптамасымен ерекшеленеді.
The candi or temples of Indonesia which were constructed between 8th to 15th century, made use of corbel arch technique to create a span opening for gate or inner chamber of the temple. The notable example of corbel arch in Indonesian classic temple architecture are the arches of Borobudur. The interlocking andesite stone blocks creating the corbel arch, are notable for their "T" formed lock on the center top of the corbel arch.
Қазақстан
Ангкордағы барлық ғибадатханалар 9-шы мен 12-ші ғасырлар аралығында корбель аркасын пайдаланған.
All the temples in Angkor made use of the corbel arch, between the AD 9th and 12th centuries.