Кіріспе

Химияның қайта құрылуы 17 және 18 ғасырларда

Химия тарихында химиялық революция, сондай-ақ бірінші химиялық революция деп аталатын, 17-ші және 18-ші ғасырлардағы химияның қайта құрылуы, массаның сақталу заңы мен жанудың оттегі теориясымен аяқталды. 19-шы және 20-шы ғасырларда бұл трансформация француз химигі Антуан Лавуазьенің ("қазіргі химияның әкесі") еңбегімен байланыстырылды. Алайда, ерте замана химиясы тарихы бойынша жақында жасалған зерттеулер химиялық революцияны екі ғасыр бойында қалыптасқан химиялық теория мен практикадағы кезеңдік өзгерістердің жиынтығы деп қарастырады. Ғылыми революция 16-шы және 17-ші ғасырларда болса, химиялық революция 17-ші және 18-ші ғасырларда өтті.

Негізгі факторлар

Бірінші химиялық революцияға бірнеше фактор себеп болды. Біріншіден, алхимиядан пайда болған гравиметриялық талдау түрлері және медициналық және өнеркәсіптік салаларда жаңа құралдар жасалды. Осы орайда химиктер ежелгі гректер ұсынған гипотезаларды күмәнмен қарастырды. Мысалы, химияшылар барлық заттар гректердің төрт элементінен немесе ортағасырлық алхимиктердің сегіз элементінен ғана емес, одан да көп элементтен тұрады деп мәлімдеді. Ирландиялық алхимик Роберт Бойль өзінің механикалық корпускулярлық философиясымен Химиялық революцияның негізін қалады, ол псевдо-Геберге дейінгі алхимиялық корпускулярлық теория мен тәжірибелік әдіске тікелей сүйенді. Ян Баптист ван Гельмонт сияқты химиктердің бұрынғы еңбектері ауаның бір элемент ретінде қарастырылуынан, әртүрлі газдардың қоспасы ретінде қарастырылуына көшуге ықпал етті. Ван Гельмонттың деректерді талдауы 17 ғасырда оның массаның сақталу заңы туралы жалпы түсінігі болғанын көрсетеді. Басқа факторларға жаңа тәжірибелік әдістер және 18 ғасырдың ортасында Джозеф Блэкпен «бейінді ауа» (көмірқышқыл газы) ашылуы кірді. Бұл жаңалықтың маңыздылығы, «ауа» тек бір заттан тұрмайтынын тәжірибелік тұрғыдан дәлелдеуі және «газды» маңызды тәжірибелік зат ретінде орнықтыруында болды. 18 ғасырдың соңына қарай Генри Кавендиш пен Джозеф Пристлидің тәжірибелері ауаның элемент емес, бірнеше түрлі газдан тұратынын нақтылады. Лавуазье химиялық заттардың атауларын 19 ғасыр ғалымдарына көбірек ұнайтын жаңа номенклатуралық тілге аударды. Мұндай өзгерістер өнеркәсіптік революция химияны оқуға және тәжірибелеуге қоғамдық қызығушылықты арттырған ортада жүзеге асты. Химиялық номенклатураны қайта құру міндетін сипаттағанда Лавуазье химияның жаңа орталық ролін пайдаланып, шамадан тыс мәлімдеме жасады:

Дәлдік аспаптар

Антуан Лавуазье "қазіргі химияның әкесі" деп аталуының және химиялық революцияның басталуының көп бөлігі оның осы саланы математикалық тұрғыдан қарау қабілетіне байланысты болды, химияны басқа "нақты ғылымдарда" қолданылатын тәжірибелік әдістерді пайдалануға итермеледі. Лавуазье химия саласын өзгертіп, зерттеулерінде ең мұқият есептерді жүргізіп, химиялық түрлердің өзгеруі арқылы заттың жалпы мөлшері сақталады деп көрсетуге тырысты. Лавуазье эксперименттерінде термометриялық және барометриялық өлшеулер үшін құралдарды қолданды және Пьер Симон де Лапласпен бірлесіп реакциядағы жылу өзгерістерін өлшейтін калориметр құралын ойлап тапты. Массаның сақталу заңы Лавуазьемен ашылған деп болжанғанымен, бұл мәлімдеме ғалым Марселин Бертело тарапынан жоққа шығарылды. Генри Герлак массаның сақталу заңының ертерек қолданылуын ұсынды, ол ғалым Ян Баптист ван Гельмонттың 16 және 17 ғасырлардағы жұмысында осы әдістемені қолданғанын атап өтті. Массаның сақталу заңы туралы және оның қолданылуы туралы алғашқы сілтемелерді Жан Рей 1630 жылы жасады. Бұл өткелге Джон Далтонның атомдық салмақтар теориясына негізделген химиялық қосылыстарды сипаттау үшін жеңілдетілген жазу тәсілін ұсынған Йёнс Якоб Берзелиус жұмысы көмектесті. Көптеген адамдар Лавуазьені және оның флогистон теориясын құлатуын дәстүрлі химиялық революция деп санайды, Лавуазье революцияның басталуын, ал Джон Далтон оның қақпасын белгіледі.

Химиялық номенклатура әдісі

Антуан Лавуазье Луи Бернард Гютон де Морво, Клод Луи Бертоле және Антуан Франсуа де Фуркроймен бірлесіп 1787 жылы «Méthode de nomenclature chimique» атты еңбегін жариялады. Бұл жұмыс Лавуазье құратын «жаңа химия» үшін терминологияны қалыптастырды, ол стандартталған терминдер жиынтығына, жаңа элементтерді анықтауға және тәжірибелік зерттеулерге бағытталды. «Méthode» басылымда шыққан кезде қарапайым құрамдас бөліктерге жіктелмейтін 55 элементті белгіледі. Лавуазье жаңа терминологияны енгізу арқылы басқа химиктерді оның теориялары мен практикасын қабылдауға, оның терминдерін пайдалануға және химия саласындағы жаңалықтарды ұстануға шақырды.

Химияның негізгі трактаты

Лавуазьеге ең үлкен ықпал еткендердің бірі Кондилак абысы Этьен Бонне болды. Кондилақтың ғылыми зерттеуге қатысты көзқарасы, Лавуазьенің "Трайт" еңбегіндегі әдісінің негізі болды, ол адамдар жинаған деректерді пайдаланып әлемді ақыл-ой арқылы бейнелей алатынын көрсетуге бағытталған. Лавуазье "Трайт" кітабының кіріспесінде былай дейді: "Геометрияда және, шындығында, білімнің барлық салаларында зерттеу процесінде белгілі фактілерден белгісіз нәрселерге көшу керек деген қағида барлыққа мәлім. Осылайша, сезімдер, байқаулар және талдаулар тізбегінен бір-бірімен байланысқан идеялардың тізбегі пайда болады, сондықтан мұқият бақылаушы адам адам білімінің барлық жиынтығының реті мен байланысын белгілі бір нүктеге дейін анықтай алады." Лавуазье химия саласын реформалауды көздеп, өз идеяларын Кондилакпен байланыстырады. Оның "Трайт" еңбегіндегі мақсаты – осы саланы болжамдарға емес, тікелей тәжірибе мен байқауға негіздеу болды. Оның еңбегі химиялық идеялардың негізіне жаңа тұғыр қалап, химия ғылымының болашақ бағытын анықтады.

Хамфри Дэви

Хамфри Дэви - ағылшын химигі және 1800-жылдардың басында Лондон Корольдік институтында химия профессоры болған. Ол онда Лавуазьенің оттегінің қышқылдығы және калориялық элемент туралы сияқты негізгі идеяларына күмән тудыратын тәжірибелер жасады. Дальтон атмосфералық ауаның құрамында 75,55% азот газы, 23,32% оттегі газы, 1,03% су буы және 0,10% көмірқышқыл газы бар екенін анықтады.

Жонс Якоб Берзелиус

Йонс Якоб Берзелиус – швед химигі, Уппсала университетінде медицинаны оқыған және Стокгольмде химия профессоры болған. Ол Дейви мен Дальтонның идеяларын пайдаланып, элементтердің қалай бірігетіні туралы электрохимиялық көзқарас жасады. Берзелиус элементтерді гальваникалық батареяның қай полюсінен бөлінетініне қарай екі топқа – электронегативті және электропозитивті деп жіктеді. Ол заряд шкаласын құрды, онда оттегі ең электронегативті, ал калий ең электропозитивті элемент болды. Бұл шкала кейбір элементтердің оң және теріс зарядтарымен байланысты екенін көрсетті, ал элементтің осы шкаладағы орны мен заряды оның басқа элементтермен қалай бірігетінін анықтады. Берзелиус электрохимиялық атом теориясы бойынша еңбегін 1818 жылы «Essai sur la théorie des proportions chimiques et sur l'influence chimique de l'électricité» деген атпен жариялады. Ол сондай-ақ химияға жаңа номенклатура енгізді, элементтерді әріптермен және аббревиатуралармен белгілеу арқылы, мысалы, оттегі үшін О және темір үшін Fe. Элементтердің қосылыстары осы символдардың тізбектері түрінде көрсетілді, ал атомдар саны бастапқыда үстін сызылған индекстермен, кейін астын сызылған индекстермен белгіленді.