Украина атының тарихы мен этимологиясы

Кіріспе

Украина атауының тарихы мен этимологиясы

Украина (Україна, Вкраїна, ;) атауының ең ерте белгілі қолданылуы 1425 жылғы Гипатий кодексінде 1187 жылға қатысты, Киев Русінің аумағының бір бөлігін атау үшін пайдаланылған. Украин үкіметі және көптеген ағылшын тіліндегі бұқаралық ақпарат құралдары "the Ukraine" деген қолданысты ресми түрде қолдануға кеңеш бермейді.

Тарих

Украина сөзі ең алғаш рет 15 ғасырдың басында жазылған Гипатий кодексінде кездеседі. 1187 жылы Переяславль княздігінің билеушісі, Киевтің оңтүстік қалқаны болған Володимир Глібовичтің қайтысына байланысты, Гипатий кодексінде «Украина оған күйінді» (o nem že Ukraina mnogo postona) делінген. Келесі онжылдықтар мен ғасырларда бұл термин нақты географиялық орны белгіленбеген, Русь княздықтарының әртүрлі бекітілген шекаралық аймақтарына қолданылды: Галич-Волынь, Псков, Рязань және т.б. 1569 жылы бұрынғы Русьтің оңтүстік-батыс жерлері Польша тәжіне бағынышқа өткеннен кейін, шығыс Подиллиядан Запорожьеға дейінгі аймақ оңтүстіктегі көшпелі татар әлеміне қарама-қарсы шекаралық орналасқандықтан «Украина» деген бейресми атау алды. 1660 жылы Хмельницкий көтерілісі туралы жазған поляк шежірешісі Украина сөзін «Польша патшалығының шетіндегі жер» деп түсіндірді. Осылайша, 16-18 ғасырларда Украина, Подиллия, Северия немесе Волыния сияқты басқа тарихи аймақтармен қатар нақты аймақтық атауға айналды. Ол казактар бақылаған Днепр өзенінің орталық бөлігін қамтыды. Кейіннен Украина термині Днепрдің екі жағындағы Гетмандық жерлеріне қолданылды, бірақ ол мемлекеттің ресми атауы болған жоқ.

Этимология

Бастапқыда, «укра́ина» (вкра́ина) сөзі, осыдан-ақ ел атауы туындаған, негізінен «краи» (krai) түбірінен және «у/в» префиксінен құралған, кейіннен метатез процесі салдарынан префикс түбірмен бірігіп кеткен. Бұл екіұштылық «край» түбірінің көп мағыналы болуынан туындайды, себебі ол белгілі бір аймақтың шекарасын/шетін немесе белгілі бір шекаралармен белгіленген аймақты білдіруі мүмкін. Дегенмен, екі мағына да дұрыс топоним жасауға мүмкіндік береді. Мысалы, «Danmark» ел атауы – «Дания» және «шекара» сөздерінің бірігісінен құралған.

"Шекаралық жер" деп түсіндіру

Украина (Україна) алғаш рет шамамен 1187 жылы Гипатий кодексінде айтылған, Переяславль княздығының аумағын атау ретінде. Кодекс шіркеу славян тілінің шығыс славян нұсқасында жазылған. Одан бері, дерлік 18 ғасырға дейін, жазбаша көздерде бұл сөз «шекаралық жерлер» мағынасында қолданылып келді, нақты шекаралары бар, тіпті қазіргі Украина аумағынан тыс жатқан аймақтарға сілтеме жасамай. «Шекаралық жер» деген сөздің қалыпты «қабылданған» және жиі қолданылатын мағынасы, өзін-өзі тануға ұмтылыс тудырған қайта қараулардың нәтижесінде күшейе түсті. 16 ғасырда, поляк және русин мәтіндерінде жиі кездесетін жалғыз «Украина» – Киевтің оңтүстік-шығыс аймағы еді, сондықтан «Украина» Киев воеводствосымен, кейін Киев маңындағы аймақпен синонимге айналды. Кейін бұл атау елдің аты ретінде қабылданып алынды. Украина сөзінің этимологиясы барлық негізгі этимологиялық сөздіктерде осылай түсіндіріледі, мысалы, Макс Васмердің орыс тілінің этимологиялық сөздігі; сондай-ақ Орест Субтельный, Пол Магочи, Омелян Прицак, Михайло Грушевский, Иван Охиенко, Петро Толочко және басқалардың еңбектерін қараңыз. Ярослав Рудныцкий Украина энциклопедиясында және украин тілінің этимологиялық сөздігінде (жоғарыда аталған Васмерге негізделген) осы пікірді қолдайды. 1603 жылы жарық көрген Радзивилл картасында бұл атау «Вкраина» деп жазылған. 1645 жылы Амстердамда жарияланған картада Азов теңізінің солтүстігіндегі сирек қоныстанған аймақ «Украина» деп аталады және Дикое поле (Жабайы далаларға) жақындығымен, түркі көшпелілерінің (Қырым татарлары мен Ноғай Ордасы) шабуылдарының тұрақты қаупін көрсетеді. Алайда, 1648 жылы Guillaume Le Vasseur de Beauplan жариялаған Төменгі Днепр аймағының арнайы картасы да бар, ол «Шөл жазықтардың жалпы суреті, жалпы тілде Украина» (Delineatio Generalis Camporum Desertorum vulgo Ukraina) деп аталады, бұл «Украина» термині де қолданыста болғандығын куәландырады.

Ukraina (Україна) was initially mentioned in the Hypatian Codex in approximately 1187, referring to the name of the territory of the Principality of Pereyaslavl. The codex was written in the East Slavic version of Church Slavonic language. Since then, and almost until the 18th century, in written sources, this word was used in the meaning of "border lands", without reference to any particular region with clear borders, including far beyond the territory of modern Ukraine. The generally "accepted" and frequently used meaning of the word as "borderland" has increasingly been challenged by revision, motivated by self asserting of identity. In the 16th century, the only specific ukraina mentioned very often in Polish and Ruthenian texts was the south eastern region around Kyiv, and thus ukraina came to be synonymous with the Kyïv Voivodeship and later the region around Kyiv. Later this name was adopted as the name of the country. The etymology of the word Ukraine is seen this way in all mainstream etymological dictionaries, see e. g. Max Vasmer's etymological dictionary of Russian; see also Orest Subtelny, Paul Magocsi, Omeljan Pritsak, Mykhailo Hrushevskyi, Ivan Ohiyenko, Petro Tolochko and others. It is supported by Jaroslav Rudnyckyj in the Encyclopedia of Ukraine and the Etymological dictionary of the Ukrainian language (based on already mentioned Vasmer). Radziwiłł map published as early as 1603 spells the name as Vkraina. On a map, published in Amsterdam in 1645, the sparsely inhabited region to the north of the Azov sea is called Okraina and is characterized to the proximity to the Dikoye pole (Wild Fields), posing a constant threat of raids of Turkic nomads (Crimean Tatars and the Nogai Horde). There is, however, also a specialised map published in 1648 of the Lower Dnieper region by Guillaume Le Vasseur de Beauplan called "General illustration of desert plains, in common speech Ukraine" (Delineatio Generalis Camporum Desertorum vulgo Ukraina), attesting to the fact that the term Ukraina was also in use.

"Өңір, ел" деп түсіндіру

Украиналық ғалымдар мен украин және славян филологиясының мамандары «украина» терминін «аймақ, князьдік, ел», «облыс» немесе «бір орталыққа қатысты жер», «айналасындағы жер» деген мағынада түсіндіреді. Тілші Григорий Пивторак (2001) «україна» (Украина, «аумақ») және «окраїна» (okraina, «шекара») терминдерінің арасында айырмашылық бар екенін айтады. Екеуі де «шекара, шет, аяқ, жиек, аймақ, жақ, қатар» мағынасын білдіретін «край» түбірінен туындаған, бірақ препозицияның айырмашылығы бар: U (ѹ) – «де», ал o (о) – «жайында, айналасында». Осыған сәйкес, *ukrai және *ukraina «бөлек жер учаскесі, тайпаның аумағының бөлек бөлігі» дегенді білдіреді. Литва Ұлы Князьдігінің құрамына кірген жерлер (Чернигов княздігі, Сиверск княздігі, Киев княздігі, Переяславль княздігі және Волын княздігінің көп бөлігі) кейде «Литва Украинасы» деп, ал Польшаның құрамына кірген жерлер (Галич княздігі және Волын княздігінің бір бөлігі) «Польша Украинасы» деп аталған. Пивторак Украинаның 16 ғасырдан бері Запорожье Сішінің украиндық қазақтары өз аумағын атау үшін қолданғанын, ал «окраина» – «шекаралық жерлер» деген ұғымның Ресей империясының туындысы екенін айтады. Ресей ғалымдары бұл пікірге қарсы шығады. <! Екі түсіндіруде де «крайна» сөзі *kraj – «кесу» түбірінен шыққан, «бөлу» мағынасында, яғни «шетіне, бөліну сызығына» немесе «бөліну, аймаққа». Ежелгі славян тілінде (kroiti), (krajati) – «адам өзі үшін қазып алған жер». Мысалы, Associated Press 1991 жылдың 3 желтоқсанында «the» артиклін жойды. Алайда, британдық ағылшын тілінде «Ливан» 1945 жылдан кейін де ондаған жылдар бойы қолданылып келді, мысалы, 1984 жылы The Human League тобының әнінің атауында немесе Маргарет Тэтчер мен Джон Мейджор сияқты британдық саясаткерлердің сөздерінде. 1993 жылы украин үкіметі елдермен, емес, аймақтармен тілдік келісімде орыс тіліндегі Lang ru орнына Lang ru қолдануды талап етті. 2012 жылы Лондон қаласындағы украин елшілігі Украина есіміне анықталған артикльдің саяси және грамматикалық тұрғыдан дұрыс еместігін мәлімдеді (және The Times).

Ukrainian scholars and specialists in Ukrainian and Slavic philology have interpreted the term ukraina in the sense of "region, principality, country", "province", or "the land around" or "the land pertaining to" a given centre. Linguist Hryhoriy Pivtorak (2001) argues that there is a difference between the two terms україна (Ukraina, "territory") and окраїна (okraina, "borderland"). Both are derived from the root krai, meaning "border, edge, end, margin, region, side, rim" but with a difference in preposition,
U (ѹ)) meaning "at" vs. o (о) meaning "about, around"; *ukrai and *ukraina would then mean "a separated land parcel, a separate part of a tribe's territory". Lands that became part of the Grand Duchy of Lithuania (Chernihiv Principality, Siversk Principality, Kyiv Principality, Pereyaslavl Principality and most of Volyn Principality) were sometimes called Lithuanian Ukraina, while lands that became part of Poland (Halych Principality and part of Volyn Principality) were called Polish Ukraina. Pivtorak argues that Ukraine had been used as a term for their own territory by the Ukrainian Cossacks of the Zaporozhian Sich since the 16th century, and that the conflation with okraina "borderlands" was a creation of tsarist Russia. Russian scholars contest this. <! in either interpretation, krajna is derived from the root *kraj "to cut",
in the sense of "division", either "at the edge, division line", or "a division, region". Church Slavonic (kroiti), (krajati) – that is, 'the land someone carved out for themselves'. For example, the Associated Press dropped the article "the" on 3 December 1991. However, the British English usage, "the Lebanon," actually lingered for decades after 1945, for instance in the title of a 1984 single by the band The Human League, or in remarks by British leaders such as Margaret Thatcher and John Major

In 1993, the Ukrainian government explicitly requested that, in linguistic agreement with countries and not regions, the Russian preposition Lang ru, be used instead of Lang ru, and in 2012, the Ukrainian embassy in London further stated that it is politically and grammatically incorrect to use a definite article with Ukraine. and The Times).

Славян тілінде препозицияларды қолдану

Украин тілінде v Ukraini (preposition v "ішінде") және na Ukraini (preposition na "үстінде") қолданылып келген, бірақ preposition v ресми түрде қолданылады және күнделікті сөйлеуде жиі кездеседі. Қазіргі орыс тілінде "на" қолданылуы қалыптасқан, ал бұрынғы ресми орыс тілінде кейде "в" қолданылған, орыс ұлттық санасының қалыптасуына үлес қосқан авторлар да осылай жазған. Ағылшын тіліндегі анықталған артикльді қолдану мәселесіне ұқсас, v орнына na қолдану тәуелсіздікті жоққа шығаратындығы айтылады. v "ішінде" дегенді "ішкі кеңістікте" деген мағынаны білдірсе, na "ішінде" дегенді "үстінде, шекарасында" деген мағынаны білдіреді. Пивторак v misti ("қалада") мен na seli ("ауылда") мысалдарын келтіріп, "қаладан тыс" деген түсінікпен байланыстырады. Пивторак украин әдебиеті мен халық әндерінде Украина деген атаумен екі сөздің де қолданылатынын (na Ukraini және v Ukraini) атап көрсетеді, бірақ 1991 жылы құрылған тәуелсіз мемлекетті атау үшін тек v Ukraini қолданылуы тиіс деп санайды. Украинаға қатысты na препозициясы Батыс славян тілдерінде (поляк, чех, словак) қолданыла береді, ал Оңтүстік славян тілдері (болгар, серб-хорват, словен) тек v ғана қолданады.