Кіріспе

Ресейлік бизнесмен және олигарх Сүлейман Әбусаидович Керимов (Сулейма́н Абусаи́дович Кери́мов; 1966 жылдың 12 наурызында туған) – Ресейдегі миллиардер, олигарх және лезгин тегінен шыққан саясатшы. Керимов Ресейдегі Владимир Путин үкіметімен тығыз байланыста.

Ол 1990 жылдары саясатқа қатысты. 1999 жылға қарай, ол бұрынғы мемлекеттік мұнай саудагері "Нафта Москва" компаниясын бақылауға алды. 2000 жылдары Керимов Сбербанк және ВТБ сияқты ірі ресейлік мемлекеттік банктерден миллиардтаған доллар көлемінде несие алды. 2008 жылдан бері Керимов Ресей Федерациясы Кеңесінде Дағыстан Республикасының өкілі болып табылады. 2011 жылы ол "Анжи Махачкала" футбол клубын сатып алды, содан кейін клуб көптеген атақты ойыншыларды шартқа алды. Бұл клуб Самуэль Эту'о сатып алып, оны әлемдегі ең көп жалақы алатын футболшы етіп қойды. 2018 жылдың сәуір айында АҚШ Қаржы министрлігі оған санкция салды. Керимовтың ұлы Саид Керимов 2022 жылдың сәуір айында Polyus Gold компаниясының директорлар кеңесінен кетіп, отбасы компаниядағы 6,3 миллиард долларлық үлесін сатып, Polyus Gold-тың бақылау акционері болудан бас тартты.

Ерте өмір және білім

Керимов Дербентте, Дагестанда дүниеге келген. 1986 жылы әскери қызметін аяқтағаннан кейін Керимов Дагестан мемлекеттік университетінде оқуын жалғастырды. 1989 жылы қаржылық есеп және экономика мамандығы бойынша диплом алды. Оқу кезінде ДСУ-дың кәсіподақ комитеті төрағасының орынбасары болды. Университетте ол бұрынғы кәсіподақ жетекшісінің қызы Фирузамен танысып, үйленді. Керимов бала кезінен ақша табуды армандағанын айтады, осы арман оны 1990-шы жылдардың басында туған Дагестанынан кетуге жетеледі.

Ерте мансап

1989 жылы университетті бітіргеннен кейін Керимов Дағыстанның астанасы Махачкаладағы «Эльтав» электр зауытында экономист болып жұмысқа орналасты. Мемлекеттік бақылаудағы зауыт теледидар өндірушілерге транзисторлар мен жартылай өткізгіштерді, сондай-ақ диодтар, микрочиптер және галогендік шамдарды өндірді. Керимовке айына 150 рубль (шамамен 250 доллар) жалақы төленді, ол әйелімен бірге зауытқа тікелей қосылған жұмысшылар жатақханасында тұрды, онда олар екі бөлмелі пәтерде бір бөлмемен бөлісті. Кейін Керимов «Эльтав» компаниясының бас директордың орынбасары болып тағайындалды және Кеңес Одағы құлаған кезде инвестициялармен айналыса бастады. 1995 жылы Керимов «Soyuz Finans» банктік және сауда компаниясының басшысы болып тағайындалды, ал 1997 жылға қарай Керимов «Vnukovo Airlines» компаниясының 50% үлесіне ие болды және бұл үлесін пайдаланып «Fedprombank» банкін толығымен сатып алды, серіктестерінің үлесін өтеді. 2000 жылға қарай ол «Нафта Москва» компаниясындағы үлесін 100%-ға дейін арттырды. Керимов компанияны жаппай қайта құрылымдады, мұнай саласына қатысты барлық активтерді сатты және инвестициялық-холдингтік компания құрды. 2000-жылдардың ортасында «NAFTA» компаниясының инвестицияларына «Смоленский Пассаж» бизнес-орталығы мен «AvtoBank» сатып алынулары кірді.

"Газпром" және "Сбербанк" инвестициялары

2003 жылы Керимов мемлекеттік «Внешэкономбанк»тен 43 миллион доллар несие алуға қол жеткізді, оны «Газпром» мұнай-газ компаниясына инвестициялады. 2004 жылы қазіргі Ресей мен Шығыс Еуропаның ең ірі банкі «Сбербанк» Керимовке 3,2 миллиард доллар несие берді, ол кейін қайтарылды, және бұл қаражат та акцияларға инвестицияланды. 2008 жылға қарай Керимов «Газпром» компаниясының 5% акцияларын, «Сбербанк» банкісінің 6% акцияларын жинап, шамамен 17,5 миллиард долларлық қор жинады, осылайша ол әлемдегі 36-шы бай адам атанды.

Полиметалл

2005 жылдың қарашасында Керимовке тиесілі "Нафта Москва" компаниясы Ресейдің ірі алтын және күміс кенін өндіруші компанияларының бірі – "Полиметалл" АҚ-ны сатып алды. 2007 жылы ол компанияны Лондон қор биржасында ашық саудаға шығарды, ал 2008 жылы алтын бағасы 2011 жылы рекордтық деңгейге жеткенге дейін акцияларының 70 пайызын сатты. 2008 жылы Керимов "Полиметалл" компаниясының бақылау үлесінен бас тарды.

2008 жылғы дағдарыстағы рөлі

2007 жылы әлемдік нарықтар тартыла бастаған кезде Керимов пен оның байланыстылары Ресейдің алдағы экономикалық дағдарыстан Батысқа қарағанда ауыррақ зардап шегуін күтті. Керімовтің немесе батыстық банктердің инвестициясының нақты көлемін жарияламағанымен, ол көлем Керімовке экономикалық дағдарыстың ең қиын күндері АҚШ Қаржы министрлігінен қоңырау шалып, ресейлік олигархты үлестерін сатпауға шақыруға жеткілікті болды.

Polyus Gold (Алтын)

Экономикалық дағдарыс кезіндегі шығындарынан кейін Керимов инвестициялық стратегиясын өзгертті, ол инвестиция салатын компаниялардың стратегиясына ықпал ете алатын үлестерді сатып алуға көшті. 2009 жылы «Нафта Москва» Ресейдің ең ірі алтын өндірушісі «Полюс Голд» АҚ-ның 1,3 миллиард долларлық (37% үлесі) акцияларын Владимир Потаниннен сатып алды. Кейін үлес 40,2%-ға дейін ұлғайтылды. 2012 жылы компания Лондон қор биржасында IPO өткізді. 2015 жылы Керимовтің «Полюс Голдтағы» үлесі оның ұлы Саидқа ауыстырылды.

Жылжымайтын мүліктерді дамытушы PIK Group

2009 жылдың көктемінде Ресейдің құрылыс алып компаниясы PIK Group акционерлері компания акцияларының 25 пайызын Керимовке сатты. PIK-тің қарызы 1,98 миллиард долларға жеткен соң қосымша қаржыландыру қажет болды, ал олардың капиталының құны 40 еседен астам азайып 279,9 миллион долларға дейін түсті. Кейіннен "Нафта Москва" PIK Group-тағы үлесін 38,3 пайызға дейін ұлғайтты. 2013 жылдың желтоқсанында Керимов акцияларын жылтыс металдарды өндіретін "Полиметалл" компаниясында үлесі бар мүлікке инвестиция салатын Сергей Гордеевке және кәсіпкер Александр Мамутқа сатты.

Оралкалий

2010 жылдың маусым айында Керимов және оның серіктестері Александр Несис пен Филарет Галчев Дмитрий Рыболовлевке ресейлік калий гиганты "Уралкалий" компаниясының 53% үлесі үшін шамамен 5,3 миллиард доллар төледі. "Уралкалий", Belaruskali-мен бірге сол кезде әлемдік калий нарығының 70% -ын бақылаған дуополияны құрады: Белоруссиялық калий компаниясы (BPC). Керімов "Уралкалий" компаниясын сатып алу үшін Ресейдің ВТБ банкінен айтарлықтай сомада қарыз алды. "Уралкалий" компаниясының шілдедегі хабарламасынан екі апта өткен соң, Беларусь премьер-министрі Михаил Мясникович Керімов пен "Уралкалий" басшыларын Минске шақырып, ағымдағы жағдайды талқылауға шақырды. Керімовтің орнына "Уралкалий" компаниясының сол кездегі бас директоры қатысты, ол мемлекеттік қауіпсіздік күштерімен тұтқындалды және "қызметтік өкілеттіктерін асыра пайдалану" айыбы тағылды. Осы уақытта Беларусь "Уралкалий" компаниясының басқа да қызметкерлеріне және оның негізгі акционері Сүлеймен Керимовке қатысты қылмыстық тергеуді де бастады. Баумгертнер "Уралкалий" компаниясының меншік құрылымын өзгерту жоспары жарияланғанға дейін Беларусь КГБ түрмесінде ұсталды, содан кейін Беларусь Баумгертнерді Ресейге экстрадициялады. Беларусь Керимовті ұлттық іздеу тізіміне енгізді, сондай-ақ Интерполдан оған қатысты "Қызыл хабарлама" жариялауды сұрады. Кейін Интерпол "Қызыл хабарлама" берілмегенін және бұл сұраудың саяси сипатта екенін нақтылады. Беларусь билігі кейіннен Керимовқа қатысты істі тоқтатты және қылмыстық тергеуді жапты. 2013 жылдың желтоқсанына қарай Керимов "Уралкалий" акцияларының 21,75%-ын Михаил Прохоровқа 3,7 миллиард АҚШ долларына және 19,99% (шамамен 2,9 миллиард АҚШ долларына) "Уралхим" компаниясына сатты.

Бизнес стильді медиа арқылы бейнелеу

Forbes журналы Керимовті 20 жылдан бері бизнесте бірде-бір сұхбат бермеген, ең құпия Ресей миллиардерлерінің бірі деп сипаттайды. Moscow Times Forbes Russia журналының бұрынғы орынбасар редакторы Кирилл Вишнепольскийдің Керимовті осыған ұқсас салымды инвестициялық стилі үшін «ресейлік Уоррен Баффет» деп сипаттағанын цитаталайды. Қаржыгерлер мен банкирлердің мәліметінше, Керимов өз инвестициялары үшін қаржы рычагын кеңінен пайдаланған. 2012 жылдың наурызында Керимов клубқа келесі үш маусымда УЕФА Чемпиондар лигасына ілігу мақсатымен 230 миллион еуродан астам жазғы трансферлік бюджет бергені хабарланды. «Анжи» футбол клубынан басқа, Керимов «Анжи» жастар футбол академиясы үшін 30 000 көрерменге арналған заманауи «Анжи Арена» футбол стадионының құрылысын қаржылады. 2013 жылдың тамызында клубтың жаңа, ұзақ мерзімді стратегиясы аясында клубтың жылдық бюджеті бұрынғы 180 миллион доллардан 50-70 миллион долларға дейін қысқартылды.

"Нафта Москва" туралы іскерлік дау

Керимов "Нафта-Москва" компаниясының үлесін сатып алғаннан кейін көп ұзамай, компания кәсіпкер Андрей Андреевпен қақтығысқа түсті. 2010 жылдың қыркүйегінде Ресей парламентінің депутаты Ашот Эгазарян Керимовті Мәскеу қалалық әкімдігімен бірігіп, жобадағы 25% үлесін күштеп иеленуге тырысып барып жатыр деп айыптады. Керимовтің адвокатының сөзіне сүйенсек, Эгазарян "Москва" қонақ үйіндегі үлесін заңды түрде жасалған келісім арқылы өткізген, бірақ қаржылық жағдайы нашарлап, үлкен қарызға батқан. Эгазарян мырза қаржылық қиындыққа тап болды. Сот шешімі шыққанға дейін Керимовтің активтері сақталды, бұл "Уралкалийдің" Қытайдың "Синохим" компаниясымен бірлесіп жасаған 39 миллиард долларлық "Канадалық калий корпорациясын" сатып алу жоспарына кедергі келтірді. 2011 жылдың ақпан айында Кипрдің Никосия аудандық соты Керимовтің миллиард долларға жуық активтерін тікелей тоқтату туралы шешімді күштен шығарды, талапкерлер "өтініштерінің шұғыл екенін дәлелдемегенін" айтты. Эгазарянның адвокаты Андреас Хавиарас мәлімдеме жасап, Кипрдегі сот шешімінің "формальды мәселелерге" негізделгенін және істің мәнін алдын ала қарастырмағанын хабарлады.

Франциядағы салық төлеуден жалтару ісі

2017 жылдың қарашасында Керимов Ницца әуежайында француз полициясы тарапынан салықтан қашу ісіне байланысты ұсталды. Ол Франциялық Ривьерадағы бірнеше сәнді үйлерді фирмалар арқылы сатып алғаны туралы айыптаулар бойынша ұсталған болатын. Алғашқы айыптаулар келесі маусымда алынып тасталды. 2019 жылдың наурыз айында француз прокурорлары Керимовті "салық алаяқтығына қатысқан деген күдікпен" ресми тергеуге алды. Ол 20 миллион евро көлемінде кепілдік төлеп босатылды және оның адвокаты алаяқтық туралы айыптауға шағымдануды жоспарлап отыр.

Санкциялар

2018 жылдың сәуір айында АҚШ Керимов пен тағы 23 ресейлік азаматқа санкциялар салды. Керимов – 2017 жылы президент Дональд Трамп қол қойған «Американың қарсыластарына қарсы санкциялар арқылы іс-қимыл туралы» заңда аталған көптеген ресейлік олигархтардың бірі. 2022 жылғы 15 наурызда Ұлыбритания үкіметі де Ресей-Украина соғысымен байланысты оған санкциялар енгізді. 2003 жылдан 2007 жылға дейін Қауіпсіздік комитетіндегі қызметін жалғастырған ол, сонымен бірге 4-ші шақырылымның депутаты және Дене шынықтыру, спорт және жастар комитеті төрағасының орынбасары болды. Ол алғаш рет Владимир Жириновский басқарған Либералды-демократиялық партия тізімінен парламентке өтті. Осылайша ол Федерация Кеңесіндегі лауазымын және бизнес активтеріне меншік құқығын сақтап қалды. Сүлеймен Керимов 2016 жылдың қыркүйегінде Федерация Кеңесіне қайта сайланды.

Жеке өмір

Керимовтің әкесі қылмыстық тергеу мекемесінің заңгері, ал анасы Ресейдің «Сбербанк» банкінің есепшісі болды. 2014 жылы оның таза байлығы 6,9 миллиард долларды құрады, ал алдыңғы жылдардағы таза байлығы 7,1 миллиард (2013) және 6,5 миллиард (2012) долларға бағаланды. 2020 жылы алтын бағасының күрт өсуіне байланысты Керимовтің байлығы екі есеге артты. 2020 жылдың тамызында ол қысқа мерзімге Ресейдегі ең бай бизнесмен атанды. Оның отбасының мүлкі, негізінен «Полюс» алтын компаниясының 77 пайыз үлесіне негізделген, 24,7 миллиард долларға бағаланды. 2020 жылдың соңында Керимовтар отбасының активтерінің құны 20,9 миллиард долларға бағаланды. 2022 жылға қарай оның байлығы 11 миллиард долларға дейін төмендеді. Оның Францияның Кап-д’Антиб қаласында вилласы бар. Эми Уайнхаус оның шараларында өнер көрсеткен. 2005 жылдан 2015 жылға дейін Керимов әлемдегі ең ірі жеке яхталардың біріне ие болды, ол «Ice» деп аталды. Бұрын «Air» деп аталған бұл яхта 2005 жылы неміс «Lürssen» компаниясымен салынған. Оның ұзындығы 90 метрге жетеді және жоғары жылдамдыққа ие. 2006 жылы «Дүниежүзілік Суперяхталар» сыйлығында «Жылдың Суперяхтасы» атағын жеңіп алды және қазіргі уақытта әлемдегі 78-ші ең үлкен яхта болып табылады. 2015 жылы «Ice» яхтасын Экваторлық Гвинея Республикасының Қорғаныс министрлігіне сатты. 2022 жылы ол «Amadea» суперяхтасының иесі екендігі туралы хабарлар тарады. 2022 жылдың сәуір айында Фиджи полициясы оны Лаутока портында ұстады, себебі Фиджи жоғарғы соты Фиджи полициясына яхтаның Керімовпен байланысты болуы мүмкін деген күдікпен оны ұстап тұруға рұқсат берді. 2022 жылдың мамырында Фиджи жоғарғы соты АҚШ билігіне яхтаны тәркілеуге рұқсат берді. Яхтадан Фаберже жұмыртқасының болуы мүмкін екендігі анықталды. 2024 жылдың ақпан айында АҚШ билігі яхтаның «шамадан тыс» күтімін қамтамасыз етуге байланысты оны аукционға шығару ниетін білдірді. Яхтаны күтіп ұстауға жылына 7 миллион доллар жұмсалады, оның ішінде ай сайын экипажға 360 мың доллар, техникалық қызмет көрсетуге және басқа да шығындарға 165 мың доллар, ал жанармайға 75 мың доллар жұмсалады.

Қайырымдылық

Керимов 2007 жылы Сүлеймен Керимов қорын құрды. Керимов қоры мешіттер мен шіркеулер салуға қаржылай көмек көрсетті, сондай-ақ жыл сайын мыңдаған қажыларды Меккеге қажылық сапарына жіберді. Керимов Мәскеу соборлық мешітінің құрылысына 100 миллион доллар жұмсады. Керимов Мәскеудің батысындағы Зареченская орта мектебінің реконструкциясына қатысты, ол батыс Мәскеудегі озық білім беретін мектеп. Керимов Сочи мен Дагестанда орналасқан дарынды балаларға арналған "Сириус" білім беру орталығының демеушісі. Керимов Ресей күресі федерациясының қадағалау кеңесінің төрағасы және Горчаков қорының қадағалау кеңесінің мүшесі. Халықаралық күрестік стильдер федерациясы (FILA) 2013 жылы Керимовты "Алтын медальмен" марапаттады. 2017 жылдың 20 наурызында Керимовке парламентаризм мен заңнаманы дамытуға қосқан еңбегі үшін Президент Владимир Путин "Отанға қызметі үшін" ІІ дәрежелі орденін табыс етті.