Михаил Ходорковский: Экс-олигарх, политический активист және эмигрант

Кіріспе

Ресейлік бизнесмен және бұрынғы олигарх (туған 1963)

Михаил Борисович Ходорковский (Михаил Борисович Ходорковский, ; 26 маусым 1963 жылы туған), кейде MBK деп аталады, – Ресейдің қуғынға ұшыраған бизнесмені, олигарх және оппозициялық белсенді, қазір Лондонда тұрады. 2003 жылы Ходорковский Ресейдегі ең бай адам деп саналды, оның капиталы 15 миллиард долларға бағаланды және Forbes тізімінде 16-шы орында тұрды. Кеңес жылдарында ол комсомол қатарында жұмыс істеді, ал 1980-жылдардың соңында гласность және перестройка кезеңінде бірнеше кәсіпорын ашты. Кеңес Одағының таралуынан кейін, 1990-жылдардың ортасында, ол "ЮКОС" деген атпен біріктірілген бірқатар Сібір мұнай кен орындарын бақылауға алып, көп байлық жинады. Бұл 1990-шы жылдары мемлекеттік мүлікті жекешелендіру нәтижесінде құрылған ірі компаниялардың бірі ("Акцияларға қарыз" схемасы) болды. 2001 жылы Ходорковский елде "азаматтық қоғамды құру және нығайту" мақсатындағы "Ашық Ресей" реформалық ұйымын құрды. 2003 жылдың қазан айында ол Ресей билігі тарапынан ұсталды және алаяқтық жасады деген айып тағылды. Президент Владимир Путиннің үкіметі көп ұзамай салық бойынша ЮКОС акцияларын тоқтатты. Путин үкіметі ЮКОС-қа қарсы тағы шаралар қабылдады, нәтижесінде компания акцияларының құны құлдырап, Ходорковскийдің байлығының көп бөлігі жойылды. 2005 жылдың мамырында ол кінәлі деп танылып, тоғыз жылға бас бостандығынан айырылды. 2010 жылдың желтоқсанында, ол жазасын өтеп жатқанда, Ходорковский мен оның серігі Платон Лебедев тағы да заңсыз иелену және ақша жылыну айыптарымен айыпталды және кінәлі деп танылды. Ходорковскийдің түрмедегі мерзімі 2014 жылға дейін ұзартылды. Ханс Дитрих Геншер босату үшін лобби жасағаннан кейін, Путин Ходорковскийді кешіріп, 2013 жылдың 20 желтоқсанында түрмеден шығарды. Әлемдік қауымдастықта сот процесі мен үкімнің саяси себептермен болғанына қатысты алаңдаушылық күшті болды. Сот процесінің әділ өтпегені үшін шетелде сынға ұшырады. Ходорковский Ресейдің адам құқықтарын бұзғаны үшін Еуропалық адам құқықтары сотына бірнеше шағым түсірді. Оның 2003-2005 жылдардағы оқиғаларға қатысты алғашқы шағымына жауап ретінде, сот Ресей билігінің Ходорковскийге қатысты бірнеше заңбұзушылық жасағанын анықтады. Бұл тұжырымдарға қарамастан, сот сот процесінің саяси мақсатта болмағанын, бірақ "оған қарсы айыптаулардың "нақты күдікке" негізделгенін" мәлімдеді. 2013 жылдың соңында оның жеке мүлкінің құны шамамен 100-250 миллион долларға бағаланды. 2014 жылдың соңында оның байлығы шамамен 500 миллион долларға жететіні хабарланды. 2015 жылы ол Лондонға көшті. 2016 жылдың желтоқсанында Дублин аудандық соты Ирландия Республикасында сақталған Ходорковскийдің 100 миллион долларлық активтерін тоңдыруды жойды. 2014 жылы Ходорковский Ресей азаматтық қоғамын дамыту мақсатында "Ашық Ресей" ұйымын қайта іске қосты, оның бағдарламаларына еркін және әділ сайлаулар, саяси білім беру, журналистер мен белсенділерді қорғау, заң үстемдігін нығайту және БАҚ тәуелсіздігін қамтамасыз ету кірді. "The Economist" журналы оны "Кремльдің эмиграциядағы жетекші сыншысы" деп сипаттады.

Mikhail Borisovich Khodorkovsky (Михаил Борисович Ходорковский, ; born 26 June 1963), sometimes known by his initials MBK, is an exiled Russian businessman, oligarch, and opposition activist, now residing in London. In 2003, Khodorkovsky was believed to be the wealthiest man in Russia, with a fortune estimated to be worth $15billion, and was ranked 16th on Forbes list of billionaires. He had worked his way up the Komsomol apparatus, during the Soviet years, and started several businesses during the period of glasnost and perestroika in the late 1980s. After the dissolution of the Soviet Union, in the mid 1990s, he accumulated considerable wealth by obtaining control of a number of Siberian oil fields unified under the name Yukos, one of the major companies to emerge from the privatization of state assets during the 1990s (a scheme known as "Loans for Shares"). In 2001, Khodorkovsky founded Open Russia, a reform minded organization intending to "build and strengthen civil society" in the country. In October 2003, he was arrested by Russian authorities and charged with fraud. The government of President Vladimir Putin then froze shares of Yukos shortly thereafter on tax charges. Putin's government took further actions against Yukos, leading to a collapse of the company's share price and the evaporation of much of Khodorkovsky's wealth. In May 2005, he was found guilty and sentenced to nine years in prison. In December 2010, while he was still serving his sentence, Khodorkovsky and his business partner Platon Lebedev were further charged with and found guilty of embezzlement and money laundering. Khodorkovsky's prison sentence was extended to 2014. After Hans Dietrich Genscher lobbied for his release, Putin pardoned Khodorkovsky, releasing him from jail on 20 December 2013. There was widespread concern internationally that the trials and sentencing were politically motivated. The trial was criticized abroad for the lack of due process. Khodorkovsky lodged several applications with the European Court of Human Rights, seeking redress for alleged violations by Russia of his human rights. In response to his first application, which concerned events from 2003 to 2005, the court found that several violations were committed by the Russian authorities in their treatment of Khodorkovsky. Despite these findings, the court ultimately ruled that the trial was not politically motivated, but rather "that the charges against him were grounded in 'reasonable suspicion'". At the end of 2013, his personal estate was believed to be worth, as a rough estimate, $100–250 million. At the end of 2014, he was said to be worth about $500 million. In 2015, he moved to London. In December 2016, the Dublin District Court unfroze $100m of Khodorkovsky's assets that had been held in the Republic of Ireland. In 2014, Khodorkovsky re launched Open Russia to promote several reforms to Russian civil society, including free and fair elections, political education, protection of journalists and activists, endorsing the rule of law, and ensuring media independence. He was described by The Economist as "the Kremlin's leading critic in exile".

Ерте өмір және білім

Ходорковскийдің ата-анасы Борис пен Марина Ходорковский Мәскеуде өлшеу құралдарын шығаратын зауытта инженерлер болған. Ходорковскийдің әкесі еврей, ал анасы православие дінін ұстанған. Олар екеуі де коммунизмге қарсы болған, бірақ 1963 жылы туған ұлдарынан мұны жасырған. Мемлекеттік антисемитизмнің күшеюін және Сталиннің өлімін бастан өткерген Ходорковскийлер диссиденттерді сырттай қолдаған, білімді кеңес азаматтарының бір бөлігі болды. Отбасы орташа жағдайда тұрған, Мәскеудің шетіндегі бетон үйдің екі бөлмелі пәтерінде тұрған. Маша Гессен Михаилды тәрбиелеуде олардың екі таңдаудың алдында болғанын жазды: Совет Одағы туралы пікіріңізді айтыңыз және балаңызды тұрақты түрде ойлау қажеттілігімен бақытсыз ету қаупіне тосыңыз, немесе қанағаттанған конформист тәрбиелеуге тырысыңыз. Олар екінші жолды таңдады, нәтижесі олардың күткенінен асып түсті. Михаил ынталы коммунист және совет патриоты болды, ол дерлік жойылып кеткен түрге айналды. Жас Ходорковский амбициялы болды және жақсы баға алды. Ол университетінде – Д. Менделеев атындағы Ресей химиялық технология университетінде Комсомолдың (Коммунистік жастар лигасы) төрағасының орынбасары болды, 1986 жылы химиялық инженерия мамандығы бойынша бітірді. Оқу кезінде Ходорковский Елена есімді студентке үйленді. Олардың Павел есімді ұлы болды. 1986 жылы ол 18 жасар Иннамен танысты, ол Менделеев институтының студенті және Ходорковскийдің Комсомол ұйымындағы әріптесі болды. Ол оған көңіл білдіріп, оны үйіне алғанша көлігінде ұйықтады. Олардың бір қызы мен егіз ұлдары болды. Ол бірінші әйелімен жақсы қарым-қатынаста болды, ал кейін ол түрмеден босату науқанына белсенді қатысты. Перестройканың енгізілуі Ходорковскийге коммунистік құрылымдардағы байланыстарын пайдаланып, еркін нарыққа қадам жасауға мүмкіндік берді. Ол бірнеше ықпалды адамдардың көмегімен Комсомолдың қамқорлығымен өз бизнесін бастады. Басқа Комсомол жетекшісі Алексей Голубовичпен достығы оның жетістіктеріне үлкен әсер етті, өйткені Голубовичтің ата-анасы КСРО Мемлекеттік банкі – Госбанкте жоғары лауазымдарды атқарды. Брюс Раппапортпен тығыз байланысты Нью-Йорк банкінің қызметкерлері оның Menatep компаниясымен тығыз жұмыс істеді, бұл Menatep-ке акцияларын АҚШ-та тізімге қоюға көмектесті. Наташа Гурфинкель Кагаловская, ол бұрынғы банк басшысы Константин Кагаловскийге үйленген, 1992 жылдан бастап Нью-Йорк банкінің Шығыс Еуропа бизнесіне бақылау жасады. Владимир Кириллович Голицын немесе "Микки" Галицзин бұрын Нью-Йорк банкіндегі Шығыс Еуропа бизнесін басқарған және 1990 жылы алғаш рет Ресейге келген. Ол серіктестерімен бірге 1989 жылы екінші қол компьютерлерді сатудан түскен ақшаға банктік лицензия алып, "Менатеп" банкін құрды. Ресейдегі алғашқы жеке меншік банктерінің бірі ретінде "Менатеп" тез кеңейді, жиналған депозиттердің көп бөлігін Ходорковскийдің импорт-экспорт операцияларын қаржыландыруға жұмсады, бұл өзінен-өзі күмәнді практика. Сонымен қатар, үкімет "Менатеп" банкіне Чернобыль ядролық апатынан зардап шеккендерге арналған қаражатты басқару құқығын берді. Ходорковский: <blockquote>Көп жылдар өткен соң мен адамдармен сөйлесіп, неге сіздер де солай істемедіңіздер деп сұрадым. Неге сіздер оған бармадыңыз? Өйткені институттың кез келген басшысы менің мүмкіндіктерімнен әлдеқайда көп мүмкіндіктерге ие болды. Олар бұл жүйеге рұқсат етілген кезеңнен өткенін түсіндірді. Ең жақсы жағдайда, адамдар мансабында табысқа жете алмады, ал ең жаман жағдайда түрмеге түсті. Олардың барлығы да бұл жолы солай болады деп сенді, сондықтан олар оған кірмеді. Мен мұны есімде ұстамадым! Мен тым жас едім! Мен соған барыппын". 1990 жылдары Гессеннің айтуынша, "Ходорковский валюта саудасынан миллиондаған ақша тапқан. Ол сондай-ақ әрбір ресейлік азаматқа таратылған және оларға ұлттық байлықтың үлесіне ие болуға құқық берген жекешелендіру ваучерлерін сатып алды, оларды көптеген ресейліктер қолма-қол ақша үшін жеңілдікпен сатуға дайын болды. Ходорковский ақырында шамамен 30 компанияның бақылау үлесіне ие болды. 1995 жылы Ресейдегі ең ірі мүліктік сауда кезінде Ходорковский оны да пайдалануға ниеттенді. Гессен түсіндіргендей, коммунизм құлағаннан кейін Ресей үкіметі "ірі компанияларын номиналды түрде бақылап отырды, бірақ олар түрлендірілді, тасталды немесе өз басшылары тонады". Бірнеше адам, "жаңа олигархтар", соның ішінде Ходорковский, осы компаниялардағы бақылау үлесін құрайтын акциялар блогына қарсы үкіметке ақша берудің хитроақылды жолын тапты. Олигархтар мен үкімет екеуі де үкімет ақырында төлейтінін және фирмалар осылайша олигархтардың қолына өтетінін білді. Гессеннің жазуынша, "осы амалмен" Ельцин әкімшілігі парламенттік бекітусіз мұнай, газ, минералдар және басқа да кәсіпорындарды жекешелендірді. Осылайша Ходорковский "Юкосқа" ие болды. "Ашық Ресей" қорына негіз салмақтан басқа, Ходорковский "адамдардың бірін-бірімен сөйлесуі үшін провинцияларда интернет-кафелерге қаржы бөлді. Ол ел бойынша журналистерге оқу курстарын ұйымдастырды. [1994 жылы] ол мүңкісіз балаларға арналған пансион ашты және өз ата-анасын зейнеткерлікке шығарып, оны басқаруға шақырды. Бағалау бойынша, ол Ресейдегі барлық коммерциялық емес ұйымдардың жартысына қолдау көрсетті, ал кейбіреулері оның 80 пайызына қаржы бөлгенін айтады. 2003 жылы "Юкос" 10 жыл ішінде Ресей мемлекеттік гуманитарлық университетіне 100 миллион доллар бөлді, бұл елдегі ең жақсы гуманитарлық мектеп, ал жеке компания ресейлік білім беру мекемесіне елеулі сомада қаржы бөлген алғашқы рет болды". Ол сондай-ақ мұғалімдерге арналған интернет оқу орталықтарын, журналистердің реформалар мен демократияны талқылау форумын және археологиялық қазбаларды, мәдени алмасуларды, балалардың жазғы лагерьлерін және жетім балаларға арналған пансионды қаржыландыратын қорлар құрды.

Khodorkovsky's parents, Boris and Marina Khodorkovsky, were engineers at a factory making measuring instruments in Moscow. Khodorkovsky's father was Jewish, and his mother was Orthodox Christian. They were both opponents of communism, though they kept this from their son, who was born in 1963. Having experienced a rise in state anti Semitism and the death of Stalin, the Khodorkovskys were part of a generation of well educated Soviets who were silently supportive of dissidents. The family were moderately well off, living in a two room flat in a concrete block in the suburbs of Moscow. Masha Gessen wrote that they faced a dilemma raising Mikhail: “Speak your mind about the Soviet Union and risk making your child miserable, with the constant need for doublethink and doublespeak, or try to raise a contented conformist. They chose the second path, with results that far exceeded their expectations. Mikhail became a fervent Communist and Soviet patriot, a member of a species that had seemed all but extinct." The young Khodorkovsky was ambitious and received excellent grades. He became deputy head of Komsomol (the Communist Youth League) at his university, the D. Mendeleev University of Chemical Technology of Russia, from which he graduated with a degree in chemical engineering in 1986. While in college, Khodorkovsky married a fellow student, Yelena. They had a son, Pavel. In 1986, he met an 18 year old, Inna, a student at the Mendeleev Institute who was a colleague of Khodorkovsky's at the Komsomol organization. He courted her and slept in his car until she took him in. They had a daughter and twin sons. He and his first wife remained on good terms, and she would later take an active part in the campaign for his release from prison. The introduction of perestroika enabled Khodorkovsky to use his connections within the communist structures to gain a foothold in the developing free market. With the help of some powerful people, he started his business activities under the cover of Komsomol. Friendship with another Komsomol leader, Alexey Golubovich, had a significant impact on his growing success, since Golubovich's parents held top positions in Gosbank, the State Bank of the USSR. Employees of the Bank of New York, which was closely associated with Bruce Rappaport, worked very closely with his Menatep helping Menatep to list its stock in the United States. Natasha Gurfinkel Kagalovskaya, who is married to a former senior executive at Bank Menatep Konstantin Kagalovsky, supervised the Bank of New York's Eastern European business beginning in 1992. Vladimir Kirillovich Golitsyn or "Mickey" Galitzine had previously headed the Eastern European business at the Bank of New York and travelled for the first time to Russia in 1990. He and his partners obtained a banking license, supposedly from money made from selling secondhand computers, to create Bank Menatep in 1989. As one of Russia's first privately owned banks, Menatep expanded quickly, by using most of the deposits raised to finance Khodorkovsky's import export operations, which is a questionable
practice in itself. Moreover, the government granted Bank Menatep the right to manage funds allocated for the victims of the Chernobyl nuclear accident. Khodorkovsky said:

<blockquote>Many years later I talked with people and asked them, why didn't you start doing the same thing? Why didn't you go into it? Because any head of an institute had more possibilities than I had, by an order of magnitude. They explained that they had all gone through the period when the same system was allowed. And then, at best, people were unable to succeed in their career and, at worst, found themselves in jail. They were all sure that would be the case this time, and that is why they did not go into it. And I I did not remember this! I was too young! And I went for it." In the 1990s, noted Gessen, "Khodorkovsky made millions in currency trading. He also bought up privatization vouchers—documents distributed to every Russian citizen and entitling them to a share of the national wealth—which many Russians were happy to unload at a discount for ready cash. Khodorkovsky eventually acquired controlling stakes in some 30 companies. When Russia staged its greatest property giveaway ever, in 1995, Khodorkovsky was poised to take advantage of that too." As Gessen explained, the Russian government, after the fall of Communism, "still nominally controlled Russia's largest companies, though they had been variously re structured, abandoned, or looted by their own executives." A dozen men, the "new oligarchs", including Khodorkovsky, hit upon the stratagem of lending the government money against collateral consisting of blocks of stock that amounted to controlling interests in those companies. The oligarchs and government both knew that the government would eventually default and that the firms would thus pass into the oligarchs' hands. "By this maneuver", wrote Gessen, "the Yeltsin administration privatized oil, gas, minerals, and other enterprises without parliamentary approval." This was how Khodorkovsky came to own Yukos. In addition to founding Open Russia, Khodorkovsky "funded Internet cafés in the provinces, to get people to talk to one another. He funded training sessions for journalists all over the country. [In 1994] He established a boarding school for disadvantaged children and pulled his own parents out of retirement to run it. By some estimates, he was supporting half of all non governmental organizations in Russia, by others, he was funding 80 percent of them. In 2003, Yukos pledged $100 million over 10 years to the Russian State Humanities University, the best liberal arts school in the country—the first time a private company had contributed a significant amount of money to a Russian educational institution." He also founded internet training centres for teachers, a forum for the discussion by journalists of reform and democracy, and foundations which finance archaeological digs, cultural exchanges, summer camps for children and a boarding school for orphans.

Sibneft-пен бірігу

2003 жылдың сәуірінде Ходорковский ЮКОС пен Сибнефть компанияларын біріктіретінін, осы арқылы Батыс мұнай компанияларының қорларымен шайқасатын мұнай компаниясын құратынын жариялады. Ходорковский ExxonMobil және ChevronTexaco компанияларымен ЮКОС акцияларының үлкен үлесін сату бойынша келіссөздер жүргізгені хабарланды. "Сибнефть" 1995 жылы Борис Березовскийдің ұсынысымен құрылды, оның құрамына мемлекеттік мұнай компаниясының ең құнды активтері кірді. Березовский күмәнді аукцион арқылы компанияның 50 пайызын көпшіліктің пікірінше, өте төмен бағаға сатып алды. Березовский Путинмен қарым-қатынаста қиындыққа тап болып, Лондонға (ол жерде оған саяси баспана берілді) кетуге мәжбүр болған кезде, "Сибнефтьтегі" акцияларын Роман Абрамовичке берді. Абрамович одан кейін бірігуге келісті. Біріккен компания 19,5 миллиард баррель (3 км³) мұнай мен газға ие болып, ExxonMobil-ден кейін әлемдегі екінші ірі мұнай және газ қорына және тәулігіне 2,3 миллион баррель (370 000 м³) шикі мұнай өндірісі бойынша әлемдегі төртінші ірі компанияға айналар еді. Компаниялардың бірігуі 2003 жылдың қазан айында, Ходорковский тұтқындалуға дейін аяқталды, бірақ күмәнді заңдық амалдар арқасында бұрынғы "Сибнефть" акционерлері мәмілені күштен шығаруға қол жеткізді.

2003 жыл: Ресейдегі ең бай адам

Ходорковский «ЮКОС» басқару құрылымын реформалау үшін McKinsey & Company компаниясын, ал есеп жүйесін құру үшін PricewaterhouseCoopers компаниясын жалдаған. Мұнай бағасының өсуіне, жаңғыртылған операцияларға және «жаңа ашықтығына» байланысты «ЮКОС» өркендеді. «2003 жылы Ходорковский Ресейдегі ең бай адам болды және әлемдегі ең бай адам болу мүмкіндігіне қол жеткізді. 2004 жылы Forbes журналы оны әлемдегі ең бай адамдар тізімінде 16-шы орынға қойды, оның байлығы 16 миллиард долларға бағаланды». 2003 жылғы 25 қазан күні таңертең Ходорковский Новосибирск әуежайында тұтқындалды. Оны Мәскеуге алып барып, алдау, салықтан қашу және басқа да экономикалық қылмыстар бойынша айыптады. Гессен сот процесін «әділетсіздік» және «Кафкалық процедура» деп сипаттады, үкімет айлар бойы «қылмыс жасалғаннан кейін қылмыстық деп танылған, немесе шын мәнінде заңды әрекеттер болған» күмәнді түсіндірмелер берді. Сотқа дайындық кезінде үкімет «ЮКОС» қызметкерлерін жауапқа тартты. Олардың адвокаты салық заңгері Павел Ивлев болды, ол кейіннен шенеуніктердің оны заңсыз тексеріп, тұтқындаумен қорқытқанын айтты. Прокуратурадан шыққан соң ол дереу елден қашып кетті. Ол отбасымен бірге АҚШ-та қоныстанды. Тұтқындауға дейін саяси стратег Станислав Белковскийдің жетекшілігімен дайындалған «Ресейде олигархтық төңкеріс дайындалуда» атты талдамалық есеп жарияланды. Онда «ЮКОС» басшылығы Путинды құлату және Ресейде президенттік парламенттік республика құруға бағытталған «олигархтардың қастандығын» дайындады деп айтылды. Осы себепті Ходорковский мен оның әріптестері бірнеше саяси партияны – «Яблоко», «Оңшылдар одағы», Ресей Федерациясының Коммунистік партиясын (олар «Бірыңғай Ресейге» қаржы бөлмейтін болса да) демеушілік етті, әртүрлі басылымдардың журналистерімен тығыз байланыс орнатып, жыл сайынғы «Энергия» сыйлығын және көптеген білім беру бағдарламаларын қаржылады.

Khodorkovsky hired McKinsey & Company to reform Yukos's management structure, and Pricewaterhouse to establish an accounting system. Thanks partly to the rising oil prices, partly to modernized operations, and partly to its "new transparency", Yukos thrived. "By 2003, Khodorkovsky was the richest man in Russia, and potentially on his way to becoming the richest man in the world. In 2004, Forbes placed him 16th on its list of the world's wealthiest people, with a fortune estimated at $16 billion." On the morning of 25 October 2003, Khodorkovsky was arrested at Novosibirsk airport. He was taken to Moscow and charged with fraud, tax evasion, and other economic crimes. Gessen describes the trial as a "travesty" and "a Kafka esque procedure", with the government spending months "on an incoherent account of alleged violations that were criminalized after they were committed, or that were in fact legal activities." In preparing the case, the government called in Yukos employees for questioning. Pavel Ivlev, a tax lawyer who went along as their attorney, later explained that officials had illegally interrogated him and threatened to arrest him. After leaving the prosecutor's office, he immediately fled the country. He and his family ended up settling in the U. S.

The arrest was preceded by the publication of an analytical report titled "An oligarchic coup is being prepared in Russia", prepared under the guidance of political strategist Stanislav Belkovsky, in which the Yukos leadership was accused of preparing a "plot of oligarchs" to overthrow Putin and establish a presidential parliamentary republic in Russia instead of a presidential one. It was for this reason that Khodorkovsky and his colleagues allegedly sponsored several political parties at once Yabloko, the Union of Right Forces, the Communist Party of the Russian Federation (although they refused to allocate money to United Russia), maintained close ties with journalists from various publications, and financed the annual Energy Prize and many educational programs.

Ресейдегі және шетелдегі реакциялар

Бастапқыда Ходорковскийдің тұтқындалуы туралы жаңалық ЮКОС акцияларының бағасына айтарлықтай әсер етті. Мәскеу қор нарығы бағаның күрт төмендеуіне байланысты сауданың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін алғаш рет бір сағатқа жабылды. Ресей валютасы – рубль де құнсызданып, кейбір шетелдік инвесторлар Ресей нарығының тұрақтылығына күмән келтірді. Мәскеудегі БАҚ-тың реакциясы көбінесе жағымсыз болды, кейбір іскерлік басылымдар капитализмнің аяқталуын талқылады, тіпті үкіметке қарасты баспасөз Ходорковскийдің тұтқындалу әдісін «абсурдты» деп сынады. ЮКОС Ходорковскийді американдық азамат Саймон Кукеспен ауыстыруға жылдам әрекет етті. «ЮКОС» компаниясының бас директоры болған Кукес бұрыннан тәжірибелі мұнай саласының маманы еді. АҚШ Мемлекеттік департаменті Ходорковскийдің тұтқындалуы «сот жүйесінің тәуелсіздігіне қатысты бірқатар алаңдаушылық туғызды» және Ресейдегі шетелдік инвестицияларға зиян келтіруі мүмкін екенін айтты, себебі «ЮКОС» қызметкерлеріне қатысты «таңдамалы» қудалаулар жүргізіліп жатқан, бірақ басқаларға қатысты емес. Тұтқындалғаннан кейін бір апта өткен соң Бас прокурор Ходорковскийдің акцияларын сатуына кедергі келтіру үшін оның ЮКОС-тағы акцияларын тоңазытты, бірақ ол акциялардың дауыс беру құқығын сақтап, дивидендтер алуға құқылы болды. 2003 жылы Ходорковскийдің ЮКОС-тағы акциялары Ходорковский тұтқындалғанға дейін жасалған келісім бойынша Якоб Ротшильдке өтті. 2005 жылдың 28 маусымында «Известия» газеті «Елудің хаты» – «ЮКОС мұнай компаниясының бұрынғы басшыларына қатысты сот шешіміне байланысты мәдениет қайраткерлерінің, ғалымдардың, қоғамдық белсенділердің үндеуін» жариялады, онда сот шешіміне қолдау білдірілді. Хат авторлары «шешімдердің әділдігіне күмән келтіргендердің дауысы жаңа күшпен естілгеніне» наразылық білдірді және үкімді талқылау, олардың пікірінше, «бүкіл сот жүйесін, мемлекетті және қоғамды жамандап, елдегі заң мен тәртіп негіздеріне күмән тудырады». 2009 жылдың 11 қыркүйегінде «Елудің хаты» жарияланғанынан кейін төрт жыл өткен соң, әйгілі мұзшабақ шебері Ирина Роднина өзінің қолтаңбасы бұл хатта жоқ екенін және мұндай үндеу нысанына қарсы екенін мәлімдеді. Қол қоюшылардың тағы бірі Анастасия Волочкова 2011 жылдың 2 ақпанында «Азаттық» радиосына берген сұхбатында қолтаңбасын түсініспеушілікпен байланыстырды және «Біртұтас Ресей» партиясы оны хаттың мазмұны туралы жаңылыстырғанын айтты. Александр Буинов 2011 жылдың 4 ақпанында «Азаттық» радиосымен сұхбатта осы хатқа қол қоюына өкініш білдірді: «Мен сол кезде қиын жағдайға түскенімді сезінемін. Қалай болғанда да, мен ұялатын ақылға сыймас істер жасадым. Егер «Азаттық» радиосына берген сұхбатым менің орнымнан бас тартуым үшін жеткілікті болса, мен оны қазір айтуға дайынмын».

Initially news of Khodorkovsky's arrest had a significant effect on the share price of Yukos. The Moscow stock market was closed for the first time ever for an hour to ensure stable trading as prices collapsed. Russia's currency, the ruble, was also hit as some foreign investors questioned the stability of the Russian market. Media reaction in Moscow was almost universally negative in blanket coverage, some of the more enthusiastic pro business press discussed the end of capitalism, while even the government owned press criticised the "absurd" method of Khodorkovsky's arrest. Yukos moved quickly to replace Khodorkovsky with a Russian born U. S. citizen, Simon Kukes. Kukes, who became the CEO of Yukos, was already an experienced oil executive. The U. S. State Department said Khodorkovsky's arrest "raised a number of concerns over the arbitrary use of the judicial system" and was likely to be very damaging to foreign investment in Russia, as it appeared there were "selective" prosecutions occurring against Yukos officials but not against others. A week after the arrest, the Prosecutor General froze Khodorkovsky's shares in Yukos to prevent Khodorkovsky from selling his shares although he retained all the shares' voting rights and received dividends. In 2003, Khodorkovsky's shares in Yukos passed to Jacob Rothschild under a deal that they had concluded prior to Khodorkovsky's arrest. On 28 June 2005, the Izvestia newspaper published as an advertisement a "letter of the fifty" "Appeal of cultural figures, scientists, members of the public in connection with the verdict passed on the former leaders of the Yukos Oil Company", expressing support for the guilty verdict. The authors of the letter expressed dissatisfaction with the fact that "the voices of those who doubt the fairness of the decisions made sounded with renewed vigor", and the discussion of the verdict, in their opinion, "has the character of discrediting the entire judicial system, the state, and society and calls into question the foundations of law and order in the country". On 11 September 2009, four years after the publication of the "letter of the fifty", the famous figure skater Irina Rodnina stated that she did not put her signature under this letter and condemned the very form of such an appeal. Another of the signatories, Anastasia Volochkova, on 2 February 2011, in an interview with Radio Liberty, explained her signature as a misunderstanding and that United Russia misled her about the letter's content. As part of the same Radio Liberty project, on 4 February 2011, Alexander Buinov expressed regret about his signature under this letter: "I have a feeling that I got into trouble then. In any case, there are insane acts that I am ashamed of If the interview with Radio Liberty is enough for my abdication, I am ready to say it now."

Бірінші сот, 2004-2005

Ходорковский мен оның серіктестеріне тағылған айып 1994 жылы "Менатэп" компаниясының төрағасы болған кезінде ол "орыс компанияларының акцияларын жекешелендіру кезінде алдау арқылы өз бақылауына алу ниетімен ұйымдасқан топ құрды" деген еді. Бұл оның мемлекеттік тау-кен және тыңайтқыш компаниясы "Апатитті" жекешелендіруде жасаған деп саналатын "заңсыз әрекеттеріне" қатысты. Ходорковскийдің ұзақ жылдар бойы серіктесі болған Платон Лебедев 2003 жылдың 2 шілдесінде тұтқындалып, олар екеуі бірге сотқа тартылды. Бірнеше аптадан кейін "ЮКОС" компаниясының қауіпсіздік басшысы Алексей Пичугин тұтқындалып, оған жеке қылмыстық іс қозғалды. Леонид Невзлин Ходорковскийге "елден шығып, еркіндікте саудаласуға тырысу керек" деп кеңес берді. "Біз ақшамызды алып, жаңа бизнес және жаңа өмір бастауымыз керек" деді ол. Невзлин солай істеп, Израильге көшіп кетті. Ходорковский Ресейде қалды. "Оның құндылық жүйесі бойынша Лебедев түрмеде отырғанда елден қашу, досына көмектесе алмаса да, адалсыздық болар еді", - деп жазды Гессен. Оның орнына Ходорковский Ресейдің әлеуметтік жаңғыруы қажеттігін, ашық және түсінікті экономиканы дамытуы керектігін, табиғи ресурстардан гөрі технологияны қолдауы керектігін айтып сөз сөйлеуге кірісті.

Түрмеде

2005 жылғы 30 мамырда Михаил Ходорковский 9 жылға орташа қауіпсіздік деңгейі бар түрмеге кесілді. Ол сол кезде Мәскеудегі Матросская Тишина түрмесінде ұсталып тұрды. 2005 жылғы 1 тамызда «Ведомости» газетінде Ходорковский түрмеде жазған «Солға бұрылыс» атты саяси эссесі жарияланды, онда ол әлеуметтік жауапкершілігі жоғары мемлекетке бет бұруға шақырды. Ол былай деді: «Келесі ресейлік басшылыққа Ресей Федерациясының Коммунистік партиясы және «Отан» партиясы немесе осы партиялардың тарихи мұрагерлері кіруі керек. Солшыл либералдар, оның ішінде «Яблоко», оңшыл Рыжков, Хакамада және басқалар кең әлеуметтік-демократиялық коалицияға қосылуды немесе саяси шетте ашулы және маңызды емес болуды шешуі керек. Менің ойымша, олар қосылуға тиіс, себебі тек либералды социалистік (социал-демократиялық) көзқарастардың басты рөл атқаратын коалицияның кең құрамы ғана солға бұрылыс процесінде жаңа ультраавторитарлық режимнің пайда болуынан сақтай алады. Ресейдің жаңа билігі солшылдардың күн тәртібін жүзеге асырып, халықтың әділдікке деген толассыз талабын қанағаттандыруы керек. Бұл, ең алдымен, жекешелендіруді заңдастыру және бірнеше салаларда әкешілдік бағдарламалар мен тәсілдерді қайта жаңарту мәселелерін білдіреді». 2005 жылғы 19 тамызда Ходорковский өзінің досы және серіктесі Платон Лебедевтің түрмедегі жазалау камерасына ауыстырылуына наразылық білдіріп, аштық жариялағанын мәлімдеді. Ходорковскийдің айтуынша, Лебедев қант диабеті және жүрек ауруларымен ауырады, сондықтан оны жазалау камерасында ұстау – кісі өлтірумен тең. 2005 жылғы 31 тамызда ол парламентке сайлануға ниеттенгенін хабарлады. Бұл мүмкіндік заңдағы олқылықтың арқасында туды: сотталған адам сайлауға қатыса алмайды, бірақ егер оның ісі апелляциялық сотқа берілсе, ол барлық сайлау құқығын сақтайды. Әдетте апелляциялық соттағы шағымды қарауға бір жылға жуық уақыт кетеді, сондықтан Ходорковскийдің сайлануына жеткілікті уақыт болған болуы керек. Ресей парламентінің мүшесінің түрмеге қамалуы үшін парламент оның иммунитетін алу үшін дауыс беруі керек. Осылайша ол қудалаудан құтылуға үміттенді. Бірақ апелляциялық сот Ходорковскийдің шағымын қарауға ерекше жағдайларда ғана бірнеше апта жұмсады, жазасын бір жылға қысқартып, жазасын өтеу мерзімі аяқталғанға дейін оның сайлау жоспарларын күшсіз деп таныды. 2005 жылғы 20 қазанда хабарланғандай, Ходорковский Забайкальск өңірінің Краснокаменск қаласындағы ЯГ 14/10 (Исправительное учреждение общего режима ЯГ 14/10) жалпы режимдегі түзету мекемесіне жеткізілді. Бұл түзету мекемесі бұрынғы уран кенішінің жанында орналасқан. 2006 жылғы 13 сәуірде Ходорковскийге түрмедегі тұтқын Александр Кучма ұйықтап жатқанда шабуыл жасады, бұл олардың арасындағы қызу пікірталасқа байланысты болды. Кучма Ходорковскийдің бетін пышақпен кесіп, бұл кәсіпкердің жыныстық ұсынысына жауап екенін айтты. Батыс ақпарат құралдары Ресей билігін оқиғаны азайтуға тырысып жатыр деп айыптады. 2009 жылғы қаңтарда сол тұтқын Ходорковскийге қарсы гомосексуалистік мазақтау жасады деп шағымданып, 500 000 рубль (шамамен 15 000 АҚШ доллары) талап етіп сотқа арыз берді. Кучма сұхбатында Ходорковскийге шабуыл жасауға екі офицердің мәжбүр еткенін, оларды ұрып-соғып, шабуыл жасау үшін өліммен қорқытқандарын айтты. 2011 жылы Кучма түрмеге келген белгісіз адамдар оны ұрып-соғып, қорқытқан кезде Ходорковскийге шабуыл жасауды бұйырғанын мойындады. 2007 жылғы 5 ақпанда Ходорковский мен Платон Лебедевке қарсы ұрлық және ақшаны жылыстау туралы жаңа айыптамалар қойылды. Ходорковскийдің қолдаушылары бұл айыптамалар Ходорковский мен Лебедевтің шартты түрде босатылуға құқылы болуына бірнеше ай қалғанда, сондай-ақ Ресейдегі келесі президенттік сайлауға бір жыл қалғанда қойылғанын атап өтті. 2008 жылғы 28 қаңтарда Ходорковский науқас әріптесі Василий Алексанянға көмектесу үшін аштық жариялады, ол түрмеде ұсталып, қажетті медициналық көмек алмай жатқан еді. Алексанян 2008 жылғы 8 ақпанда сотқа дейінгі түрмеден онкологиялық ауруханаға ауыстырылды, содан кейін Ходорковский аштығын тоқтатты. «Ходорковскийден артық ешбір адам орыс тілділерді осылай шабыттандырмады», - деп жазды Гессен 2012 жылы. «Ресейдегі ең көп сатылатын жазушылардың үшеуі Ходорковскиймен хат алмасуын жариялады; композиторлар оған симфония арнады, ондаған суретші оның сотына қатысты және сот залындағы суреттерден көрме ұйымдастырды». Гессен «Советтік кезеңде туған классикалық музыканттар тобы Ходорковскийге құрмет көрсету үшін Страсбургқа концерт қоюға барды» деп атап өтті. «Барак Обаманың АҚШ президенттік сайлауындағы жеңісі – тек бір жеке елдегі, тіпті супердержавадағы биліктің кезекпен алмасуы ғана емес. Біз әлемдік даму парадигмасының өзгеруінің алдында тұрмыз. Рональд Рейган мен Маргарет Тэтчер үш онжылдық бұрын қалаған негіздері аяқталып келе жатыр. Өзімді либералды көзқарастары бар қоғамның бір бөлігі деп есептеймін, алда – солға бұрылыс тұр» деді ол. 2010 жылғы мамырда Ходорковский қаржылық қылмыстарға қатысты айыптамалар бойынша сотталған адамдарды түрмеге қамауға қарсы заңның бұзылуына наразылық білдіріп, екі күндік аштық жариялады. Бұл заң президент Медведевтің 2009 жылы Мәскеу түрмесінде сотқа дейінгі қамауда қайтыс болған Сергей Магнитскийдің өлімінен кейін қабылдаған заңы еді. Апелляциялық сотта Ходорковский мен Платон Лебедевтің жазасы 11 жылдан 10 жыл 10 айға дейін қысқартылды, осылайша олар 2014 жылдың тамызы мен мамырында босатылуы мүмкін болды. Ходорковскийдің апелляциялық шағымында: «Бұл жағдайда, бәрінің заңмен келісілгендігі және негізделгендігі туралы әдеттегі мантр жұмыс істемейді» делінген. Ол түрмеде өткізген уақытын баяндайтын «Менің түрмедегі әріптестерім» атты кітап жазды.

On 30 May 2005, Mikhail Khodorkovsky was sentenced to nine years in a medium security prison. At the time, he was detained at Matrosskaya Tishina, a prison in Moscow. On 1 August 2005, a political essay written by Khodorkovsky in his prison cell, titled "Left Turn", was published in Vedomosti, calling for a turn to a more socially responsible state. He stated:
"The next Russian administration will have to include the Communist Party of the Russian Federation and the Motherland Party, or the historical successors to these parties. The left wing liberals, including Yabloko, and right wing Ryzhkov, Khakamada and others should decide whether to join the broad social democratic coalition or to remain grumpy and without relevance on the political sidelines. In my opinion, they have to join because only the broadest composition of a coalition in which liberal socialist (social democratic) views will play the key role can save us from the emergence, in the process of this turn to the left turn, from a new ultra authoritarian regime. The new Russian authorities will have to address a left wing agenda and meet an irrepressible demand by the people for justice. This will mean in the first instance the problems of legalizing privatization and restoring paternalistic programs and approaches in several areas." On 19 August 2005, Khodorkovsky announced that he was on a hunger strike in protest against his friend and associate Platon Lebedev's placement in the punishment cell of the jail. According to Khodorkovsky, Lebedev had diabetes mellitus and heart problems, and keeping him in the punishment cell would be equivalent to murder. On 31 August 2005, he announced that he would run for parliament. This initiative was made possible by the legal loophole: a convicted felon cannot vote or stand for a parliament, but if his case is lodged with the Court of Appeal he still enjoys all electoral rights. Usually it takes around a year for an appeal to make its way through the Appeal Court, so there should have been enough time for Khodorkovsky to be elected. For a member of Russian parliament to be imprisoned, the parliament needs to vote to lift his or her immunity. Thus he had a hope of avoiding prosecution. But the Court of Appeal, unusually, took only a couple of weeks to process Khodorkovsky's appeal, reducing his sentence by one year and invalidating any electoral plans on his part until the end of his sentence. As reported on 20 October 2005, Khodorkovsky was delivered to the labor camp YaG 14/10 (Исправительное учреждение общего режима ЯГ 14/10) in the town of Krasnokamensk in Zabaykalsky Krai. The labor camp is adjacent to a uranium mine, which it once served. On 13 April 2006, Khodorkovsky was attacked by prison inmate Alexander Kuchma while he was asleep after a heated conversation. Kuchma cut Khodorkovsky's face with a knife and said that it was a response to sexual advances by the businessman. Western media accused the Russian authorities of trying to play down the incident. In January 2009, the same prisoner filed a lawsuit for 500,000 rubles (about $15,000) against Khodorkovsky, accusing him of homosexual harassment. Kuchma said in an interview that he was compelled to attack Khodorkovsky by two officers, beaten and threatened with death to commit the attack. In 2011, Kuchma admitted that he had been told to attack Khodorkovsky "by unknown persons who had come to the prison colony and beaten and threatened him." On 5 February 2007, new charges of embezzlement and money laundering were brought against both Khodorkovsky and Platon Lebedev. Khodorkovsky's supporters pointed out that the charges came just months before Khodorkovsky and Lebedev were to become eligible for parole, as well as a year before the next Russian presidential election. On 28 January 2008, Khodorkovsky began a hunger strike to help his associate Vasily Aleksanyan, who is ill and was held in jail and who was denied the medical treatment he needed. Aleksanyan was transferred from a pre trial prison to an oncological hospital on 8 February 2008, after which Khodorkovsky called off his strike. "No single cause has done more than Khodorkovsky's to inspire Russian speakers everywhere", Gessen wrote in 2012. "Three of Russia's best selling writers have published their correspondence with Khodorkovsky; composers have dedicated symphonies to him, a dozen artists attended his trial and put together an exhibition of courtroom drawings." Gessen noted that "a group of Soviet born classical musicians traveled to Strasbourg to mount a concert in honor of Khodorkovsky." "Barack Obama's victory in the US presidential elections is not simply the latest change of power in one individual country, albeit a superpower. We are standing on the threshold of a change in the paradigm of world development. The era whose foundations were laid by Ronald Reagan and Margaret Thatcher three decades ago is ending. Unconditionally including myself in that part of society that has liberal views, I see: ahead – is a Turn to the Left." In May 2010, Khodorkovsky went on a two day hunger strike to protest what he said was a violation of the recent law against imprisonment of persons accused of financial crimes. The law was pushed by President Medvedev after the death of Sergei Magnitsky who died in pre trial detention in a Moscow prison in 2009. On appeal, Khodorkovsky and Platon Lebedev's sentences were reduced from 11 years to 10 years and 10 months meaning they could be released in August 2014 and May 2014, respectively. Khodorkovsky's appeal read: "In this case, the usual mantra that everything is legal and well grounded just won't do." He wrote a book, My Fellow Prisoners, detailing his time incarcerated.

Саяси өзгерістер

"Экономист" журналы 2010 жылдың сәуірінде Ходорковскийдің алты жыл түрмеде отырғаннан кейін саяси тұтқынға және бостандық үшін күресушіге айналғанын мәлімдеді: "Ол бір кездері Ресейдің ең ірі мұнай компаниясының бас директоры ретінде билікпен сөйлейді. Ол "ЮКОС" және Ресейдің мұнай өнеркәсібінің қалай жұмыс істегенін түсіндіреді, бірақ ол бизнес мәселелерінен асып түседі. Ол ұзақ уақыттан бері жоғалған бизнесін емес, адам құқықтарын қорғайды. Ходорковскийтің қатал олигархтан, дерлік заңсыздық атмосферасында әрекет етуден саяси тұтқынға және бостандық үшін күресушіге айналуы посткоммунистік Ресейдегі ең қызықты оқиғалардың бірі болып табылады". Ходорковский өзінің саяси трансформациясын түрмеде жазған көптеген жазбаларында растайды. 2009 жылдың 26 қазанында Дмитрий Медведевтің "Ведомости" газетінде жарияланған "Алға, Ресей!" мақаласына жауап жазып, "Ресейдегі қазіргі авторитарлық режим өзін заманауи және еуропалық деп санаған кез келген елге тән гуманитарлық талаптардың көптеген негізгі шарттарына сай келмейді" деді. 2010 жылдың 28 қаңтарында "Нью-Йорк Таймс" және "Интернешнл Геральд Трибьюн" газеттерінде жарияланған пікір мақаласында Ходорковский "Ресей тарихи таңдау жасауы керек. Біз соңғы жылдары бағыт алған тұйықтан тез арада кері қайтуымыз керек, әйтпесе осы бағытта жалғастыра берсек, Ресей қазіргі түрінде тоқтап қалады" деді. 2010 жылдың 3 наурызында Ходорковский "Независимая газетада" ресейлік әділет жүйесінің "конвейерлік белдеуі" туралы мақала жариялады. Бұл мақалада ол "әділеттілікті жойған "силовиктердің" конвейерлік белдеуі қазіргі Ресей мемлекетінің қабір қазушысы болып табылады. Өйткені ол елдегі ең белсенді, саналы және тәуелсіз мыңдаған азаматтарды осы мемлекетке қарсы бұрады" деді. Қорытындылай келе, "Экономист" басылымы "Кремльдің заң үстемдігі немесе жаңғырту туралы кез келген сөзі Ходорковский түрмеде отырғанша, құрғақ әңгіме болып қалады" деп мәлімдеді.

Ақылы төлемдер

Ходорковский бастапқы жазасының жартысын өтеп, шартты түрде босатуға құқылы болды, алайда 2007 жылдың ақпан айында мемлекеттік прокурорлар зияткерлік қылмыс жасады деген жаңа айыптаулар дайындауға кірісті, бұл 2009 жылдың наурыз айында басталған екінші сотқа әкелді. Прокуратура Ходорковскийге қарсы 350 миллион тонна мұнай ұрлады деген жаңа айыптаулар қойды, бұл айыптауларды "Коммерсант" газеті "бұрынғы нұсқамен салыстырғанда, тек стильдік қателіктері түзетілді және кейбір абзацтар ауыстырылды" деп сипаттады. Басқалар жаңа айыптаулардың мүмкін емес екенін көрсетті, себебі ол бұрын осы ұрланған деген мұнайға байланысты салықтан қашу үшін сотталған болатын. Ходорковскийдің адвокаты Каринна Москаленконың айтуынша, "прокурорлардың позициясы өзара қайшылықты. Ходорковский қазір салықтан қашу үшін жазасын өтеп жатыр, егер олар оның компаниясы өндірген барлық мұнайды ұрлады деп мәлімдесе, онда ол алғаш рет не үшін түрмеге отырды, егер салық салуға ештеңе болмаса?" "Егер бірінші айыптаулар жұқа болса, екіншісі абсурд болды", - деп кейіннен Гессен жазды. "Ходорковский мен Лебедев 1998-2003 жылдар аралығында ЮКОС компаниясы өндірген барлық мұнайды ұрлады деп айыпталды". 2010 жылдың желтоқсан айында екі айыпталушы да 14 жылға бас бостандығынан айырылды. Гессен ресейлік заңгерлердің "Ресей заңдары [Ходорковскийді] қудалау үшін арнайы қабылданған немесе оны қолдау үшін кейіннен өзгертілген" деген сөздерін келтірді. Көптеген бұрынғы ЮКОС қызметкерлері тұтқындалып, түрмеге қамалды, сондықтан босатылғаннан кейін жұмыс таба алмады, ал Ходорковский "өмір сүруге мүмкіндік таппағандарға қаржылық көмек көрсетуге тырысты". Сот үкімі бастапқыда 15 желтоқсанға белгіленген еді, бірақ ешқандай түсіндірме берілмей 27 желтоқсанға кейінге шегерілді. Сотта үкімді оқып беруге бірнеше күн қалғанда Владимир Путин Ходорковскийдің кінәлі екендігі туралы пікірін жариялап, "ұр түрмеде отыруы керек" деді. 2020 жылдың 14 қаңтарында Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Ресейдің Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 6, 7 және 8-баптарын бұзғанын анықтады.

Khodorkovsky became eligible for parole after having served half of his original sentence, however, in February 2007, state prosecutors began to prepare new charges of embezzlement, leading up to a second trial which began in March 2009. Prosecutors filed new charges against Khodorkovsky, alleging that he stole 350 million tons of oil, charges which Kommersant described as "Compared with the previous version, only stylistic inaccuracy has been improved, and some of the paragraphs have been swapped." Others pointed out that the new charges were impossible given that he was previously convicted on tax evasion of the same allegedly stolen oil. According to Khodorkovsky's lawyer Karinna Moskalenko, "The position of the prosecutors is also self contradictory. Khodorkovsky is now serving a sentence for tax evasion, and if they are asserting that he stole all the oil his company produced, what did he go to prison for the first time if there was nothing to be taxed?" "If the first set of charges was thin, the second was absurd", Gessen later wrote. "Khodorkovsky and Lebedev were now accused of having stolen all the oil that Yukos had produced in the years 1998 to 2003." At the end of the trial, in December 2010, both defendants were sentenced to 14 years' imprisonment. Gessen cited leading Russian lawyers as saying that Russian laws had been "passed specifically to enable [Khodorkovsky's] persecution, or adjusted retroactively to sustain it." Many former Yukos employees were arrested and imprisoned and were therefore unemployable after their release, and Khodorkovsky "tried to provide financial support to those who have not found a way to make a living." The verdict was originally scheduled for 15 December, but was delayed without explanation until 27 December. Just a few days before the verdict was read by the judge before the court, Vladimir Putin made public comments with regard to his opinion of Khodorkovsky's guilt, saying "a thief should sit in jail". On 14 January 2020, the European Court of Human Rights ruled that Russia violated Article 6, Article 7 and Article 8 of the European Convention on Human Rights.

Соттық дау

2011 жылдың 14 ақпанында судья Виктор Данилькиннің көмекшісі Наталья Васильева судьяның үкімді өзі жазбағанын және оны өз еркіне қарсы оқығанын мәлімдеді. Наталья Васильеваның сөзіне қарағанда, судьяның үкімі "Мәскеу қалалық сотынан әкелінген". Ол сондай-ақ "әділет жүйесіндегілердің бәрі бұл – жасалған іс, бұрмаланған сот екенін жақсы біледі" деп көрсетті. Судья Данилькин "Наталья Васильеваның айтқаны – қара жала" деп жауап берді.

Апелляция және Amnesty International мәлімдемесі

2011 жылдың 24 мамырында Ходорковскийдің апелляциялық тыңдалысы өтті, судья Данилькин шағымды қабылдамады. Шағым қабылданбағаннан кейін, Amnesty International халықаралық адам құқығын қорғау ұйымы Ходорковский мен Лебедевті "сенімді тұтқындар" деп жариялады, сондай-ақ мәлімдемесінде: "Михаил Ходорковский мен Платон Лебедевтің алғашқы сотталған жағдайларына қарамастан, олардың екінші сот процесінің терең кемшіліктері болғаны және саяси мақсатта жүргізілгеніне күмән жоқ" деді. 2011 жылдың маусым айында Ходорковский Карелияның солтүстік аймағында, Финляндия шекарасына жақын орналасқан Сегежа қаласындағы №7 түзету колониясына жіберілді.

Шығару

Оның ресми сайтына сәйкес, Ходорковский мерзімінен бұрын босатылуға құқылы еді, бірақ түрме күзетшілері мен камераласының қатысуымен болған деген күдік тудырған сөз байласу салдарынан, ол түрме ережелерінің бірін бұзды деген мәлімдеме жасалды. Осы мәлімдеме оның ісіне тіркелгеннен кейін, оның құқықтарынан айырылуы жеткілікті болды. 2011 жылдың ортасына дейін босатылуы мүмкін деген болжам болғанмен, Ходорковский 2010 жылдың 27 желтоқсанында ұрлық және ақша жылыну сияқты жаңа айыптаулар бойынша кінәлі деп танылды, бұл оған 22,5 жылға дейін жаза тағайындалуына әкелуі мүмкін еді. "Бірінші де, екінші іс те Игорь Сечиннің ұйымдастыруымен жасалды", - деді ол Сибирьдің Чита қаласындағы тергеу изоляторында The Sunday Times газетіне берген сұхбатында. Бұл қала Мәскеуден 6437 шақырым (4000 миль) қашықтықта орналасқан. Екінші сотта прокурорлар судьядан 14 жылдық жаза сұрады, бұл ең жоғары жазадан бір жылға кем болды. 2010 жылдың 30 желтоқсанында судья Данилькин прокурорлардың талаптарын қабылдап, үкім шығарды. Бұрын өткен уақытты ескере отырып, Ходорковскийдің 2017 жылы босатылуы тиіс еді. АҚШ президенті Барак Обама, Германия канцлері Ангела Меркель және Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі Уильям Хейг Ходорковскийге тағайындалған ұзартылған жазаны айыптап, алаңдаушылық білдірді. Ақ үй бұл Ресейдің құқықтық жүйесіне күмән тудыратынын мәлімдеді. 2011 жылдың 15 ақпанында Ресей Жоғарғы Сотының төрағасы Вячеслав Лебедев, бірнеше қылмыс жасаған адамға ең ауыр қылмысы үшін тағайындалған жазадан аспайтын ең жоғары жазаны қайта қарастыруды ұсынды. Ходорковскийдің жағдайында бұл тоғыз жылды құрады. 2012 жылдың желтоқсан айында Мәскеу соты Ходорковскийдің түрме жазасын екі жылға қысқартты, осылайша ол 2014 жылы босатылуға тиіс болды. Сол сот отырысында Ходорковскийдің серіктесі Платон Лебедевтің де жазасы екі жылға қысқартылды. 2010 жылғы іс бойынша олардың екеуі де 2003 жылы тұтқындалғаннан кейін 13 жылдан соң босатылуға тиіс еді.

Түрмеден шыққаннан кейін (2013)

2013 жылдың 19 желтоқсанында президент Владимир Путин жақын арада Ходорковскийді кешіруге ниетті екенін айтты. Ол келесі күні мұны істеді, Ходорковскийдің анасы ауырып жатқанын және Ходорковский мейірімділік сұрағанын мәлімдеді. Путин он жыл түрмеде болуды әлі де "маңызды жаза" деп санайды. Кейбір оппозициялық лидерлер 2014 жылы Сочиде өтетін қысқы Олимпиада кешірім беруге ықпал еткен болуы мүмкін деп болжады. Оған заттарын жинап, бірден Санкт-Петербургке ұшыруға бұйрық берді, онда оған "парка мен паспорт" берілді және ұшақтарды айлап, Берлинге ұшып кетті. Оның босатылуын қамтамасыз ету үшін. Ол Геншерге, сондай-ақ БАҚ-қа және Германия канцлері Ангела Меркельге осы босатуға атсалысқандары үшін тағы да алғыс айтты. 24 желтоқсанда Ходорковский Берлиндегі қонақүй бөлмесінде BBC телеарнасының Hardtalk бағдарламасында сұхбат берді. Бостандыққа шыққаннан кейін Ходорковский 2008 жылы Ресей билігіне оны және сол кездегі ең ірі ресейлік мұнай компаниясы ЮКОС-ты танымал банктер мен қаржы институттарымен байланыстыратын құжаттарды беруден бас тартқан Швейцария Федералды сотынан алған қолдауын мойындады. Швейцария соты бұл құжаттарды беру оның әділ сотқа түсу мүмкіндігіне қауіп төндіретінін мәлімдеді. Ходорковскийдің Швейцариямен де жеке байланысы бар, онда оның әйелі Инна және екі баласы тұрады. Бостандыққа шыққаннан кейін көп ұзамай ол швейцариялық виза алды, ол оған Еуропаның көптеген елдеріне саяхаттауға мүмкіндік беретін еді. Бұл виза швейцариялық билік тарапынан мақұлданды және Ходорковский 2014 жылдың 5 қаңтарында Базельге (Швейцария) келді. 2014 жылдың шілдесінде Гаагадағы тұрақты төрелік соты ЮКОС акционерлеріне 50 миллиард доллар өтемақы берді, бірақ Ходорковский сот процесіне қатыспады. 2015 жылы ол Лондонға көшіп барды. Сол күні BBC арнасында сөйлеген сөзінде Ходорковский "өзінің уақытының көп бөлігін Лондонда өткізгенін" айтып, ол Ұлыбританияда саяси баспана сұрауды "мүмкіндігін қарастырып отырғанын" және Лондонда өзін қауіпсіз сезінгенін айтты. 2016 жылдың желтоқсанында сот Ходорковскийдің Ирландияда сақталған 100 миллион долларын тоңдыруды жойды. Ходорковский Украинада төңкеріс басталғанға дейін көпшілік алдында сирек көрінді. 2014 жылдың 9 наурызында Ходорковский Киевтегі Тәуелсіздік алаңында сөйлеген сөзінде Ресей үкіметін наразылық білдірушілерді өлтіруге қатысқан деп айыптады. 2014 жылдың наурыз айында Ходорковскийге поляк газеті Gazeta Wyborcza "Жыл адамы" сыйлығын табыс етті. Ходорковский сондай-ақ Le Monde фестивалінде, Freedom House сыйлықтарын табыстау кешінде, Сыртқы саясат кеңесінде, Осло еркіндік форумында, Forum 2000 форумында, Вильнюс форумында, Чатем Хауста, Дүниежүзілік экономикалық форумында, Стэнфорд университетінде және Атлантикалық кеңесте басты баяндама жасады. 2014 жылдың мамырында Ходорковскийді Польшаның бұрынғы президенті Лех Валенса мақтады және ресейлік азаматтық қоғамды реформалаудағы еңбегі үшін марапаттады. Ходорковскийдің анасы 2014 жылдың жазында қайтыс болды. 2015 жылдың қаңтарынан бастап Ресей үкіметі ЮКОС акционерлеріне немесе қызметкерлеріне ешқандай төлем жасаған жоқ. 2016 жылдың 20 сәуірінде Гааганың аудандық соты Тұрақты төрелік сотының шешімдерін жоққа шығарды, себебі Энергия хартасы шартының төрелік ережесін алдын ала қолдану Ресей заңын бұзды. 2014 жылдың 20 қыркүйегінде Ходорковский "Ашық Ресей" қозғалысын ресми түрде қайта іске қосты, онда азаматтық қоғам белсенділері мен демократияға қарсы оппозиция өкілдері Калинград, Санкт-Петербург, Воронеж және Екатеринбург қалаларынан тікелей эфирде телеконференция арқылы қатысты. БАҚ хабарлауынша, "Ашық Ресей" жобасы Еуропаға жақтас ресейліктерді біріктіріп, Путиннің билікке деген ұстанымына қарсы тұруды көздеген. Ходорковский ұйым тәуелсіз БАҚ-ты, саяси білім беруді, заң үстемдігін, белсенділер мен журналистерді қолдауды, еркін және әділ сайлауды, сондай-ақ құқық қорғау органдарын және Ресей сот жүйесін реформалау бағдарламасын қолдайтынын айтты. Ол Путиннің әрекеттері "Ресейді Азияның патриархалды даму жолына айқын бағыттап отырғанын" айтып, Мемлекеттік Думаны "реакционерлердің бекінісі" деп атады. Ол "Ашық Ресей" Ресейді еуропалық үлгіде дамытуға ұмтылған кез келген үміткерді қолдауға дайын екенін айтты. Freedom House-та ол "Ресей соңғы 10 жылда уақытты текке жұмсады. Енді осы уақытты өтеуіміз керек" деді. 2014 жылдың 2 желтоқсанында Ходорковский Еуропалық Парламентте сөйледі. Ходорковскийдің "Менің түрмедегі әріптестерім" атты кітабы, түрмедегі өмірі туралы эсселер жинағы 2014 жылы жарық көрді. Financial Times газетінен Джон Ллойд оны "көрікті, адамгершілікке толы және ойлы" деп сипаттады. 2015 жылдың наурызында Ходорковский, басқа оппозициялық саясаткерлермен бірге, Glavplakat деп аталатын көлеңкелі ұйымның шабуылына ұшырады. Шабуылдарға анонимді плакаттар мен Ресей қалаларының үстінен ұшқан оппозициялық саясаткерлерді тарихтан жиреншікті кейіпкерлермен салыстыратын немесе оларды Ресейге опасыз деп айыптайтын баннерлер кірді. Ұйымның кімдердің артында тұрғаны әлі анықталған жоқ және оппозициялық саясаткерлер шабуылдарға алаңдауда. 2015 жылдың тамызында Кремль Ходорковскийдің әкесін жауап беруге шақырды. 2015 жылдың 7 желтоқсанында Ходорковский Ресей Тергеу комитетінен ресми шақыру алды. 2016 жылдың қыркүйегінде Ходорковский "Путиннің орнына" веб-сайтын іске қосты, онда келушілер Путинге баламаларды дауыс бере алады. 2022 жылдың 20 мамырында Ходорковский Ресей Федерациясы Әділет министрлігі тарапынан "шет елдік агент" деп танылды. Сондай-ақ 2022 жылдың мамырында Ходорковский Вильнюсте өткен 8-ші "Ресей форумына" қатысты, онда бұрынғы Ресей премьер-министрі Михаил Касьянов, АҚШ аналитикалық орталығы Freedom House-тың басшысы, АҚШ үкіметі қаржыландырған Radio Free Europe телеарнасының басшысы және басқалар да болды. "Путинге қарсы саммиттың" мақсаты Ресейді "депутаттау" және "орыс аюын өлтіру" стратегиясын әзірлеу болды, яғни Владимир Путинге қарсы. Ходорковский Вильнюсте парламенттің, президенттің емес, билік жүргізуі керек екенін айтты, сондай-ақ Путин үкіметінің аяқталуы "көп ұзамай болады" деді. 2022 жылдың қараша айында Ходорковский интернетте орыс және ағылшын тілдерінде "ҚАЛАЙ ДРАКОНДЫ ӨЛТІРУ КЕРЕК? Стартап революционерлеріне арналған нұсқаулық" атты кітабын жариялады. 2023 жылдың 30 сәуірінде Ходорковский және Дмитрий Гудков, Илья Пономарев, Гарри Каспаров, Леонид Гозман, Кирилл Рогов, Иван Преображенский, Евгений Чичваркин, Борис Зимин, Сергей Гуриев, Андрей Илларионов, Марк Фейгин, Елена Лукьянова, Марат Гельман, Евгения Чирикова, Анастасия Шевченко және тағы 50-ге жуық адамдар Берлинде кездесіп, "Ресейдің демократиялық күштерінің декларациясы" деп аталатын бірлескен мәлімнамаға қол қойды, онда олар Украинаға қарсы Ресейдің соғысының қылмыстық сипатына деген ұстанымдарына берілгендіктерін жариялады. Путин режимі "заңсыз және қылмысты" екенін айтып, осы себепті оны "жою керек" деді. Декларация Change.org сайтында петиция түрінде жарияланды. 2023 жылдың 24 маусымында Ходорковский Вагнер тобының бүлігін қолдады, азаматтарды бүлікшілерге бензин беруге және оларға қарсы күреспеуге шақырды.

On 19 December 2013, president Vladimir Putin said he intended to pardon Khodorkovsky in the near future. He did so on the following day, stating that Khodorkovsky's mother was ill and Khodorkovsky had asked for clemency. Putin also felt that ten years in jail was still "a significant punishment". Some opposition leaders suggested that the upcoming 2014 Winter Olympics in Sochi might have played a role in the granting of the pardon. His guards told him to pack his things and he was flown at once to St. Petersburg, where he was given "a parka and a passport" and, switching planes on the tarmac, put on a flight to Berlin. for securing his release. He again thanked Genscher, as well as the media, and German chancellor Angela Merkel, for their roles in securing his release. On 24 December, Khodorkovsky was interviewed in his Berlin hotel room on the BBC television program Hardtalk. After his release Khodorkovsky acknowledged the support he had received from the Swiss Federal Court which ruled in 2008 against the release of documents to the Russian authorities, that tied him and Yukos, the largest Russian oil company at the time, to prominent banks and financial institutions. The Swiss court argued that handing over the documents would endanger his chance for a fair trial. Khodorkovsky also has personal ties to Switzerland where his wife Inna and two of his children reside. Soon after his step to freedom, he applied for a Swiss visa, which would allow him to travel to most European countries. This visa was approved by Swiss authorities, and Khodorkovsky arrived in Basel, Switzerland, on 5 January 2014. Yukos shareholders were awarded $50 billion in compensation by the Permanent Arbitration Court in The Hague in July 2014, however Khodorkovsky was not a party to the legal action. In 2015, he moved to London. Speaking on the same day on BBC, which claimed Khodorkovsky "spent much of his time in London", he said he was "definitely considering" applying for political asylum in the UK and felt safe in London. In December 2016, a court unfroze $100m of Khodorkovsky's assets that had been held in Ireland. Khodorkovsky made only a few public appearances until the revolution broke out in Ukraine. On 9 March 2014, Khodorkovsky spoke at Maidan Nezalezhnosti in Kyiv, where he accused the Russian government of complicity in the killing of protesters. In March 2014, Khodorkovsky was presented with the "Man of the Year" award by the Polish newspaper Gazeta Wyborcza. Khodorkovsky also delivered keynote speeches at the Le Monde Festival, the Freedom House Awards Dinner, the Council on Foreign Relations, the Oslo Freedom Forum, Forum 2000, the Vilnius Forum, Chatham House, the World Economic Forum, Stanford University, and the Atlantic Council. In May 2014, Khodorkovsky was praised by former Polish president Lech Wałęsa and received an award for his efforts to reform Russian civil society. Khodorkovsky's mother died in the summer of 2014. As of January 2015 the Russian government has not made any payments to Yukos shareholders or employees. On 20 April 2016 the District Court of The Hague quashed the decisions of the Permanent Court of Arbitration, ruling that it had no jurisdiction as provisional application of the Energy Charter Treaty arbitration clause violated Russian law. On 20 September 2014, Khodorkovsky officially relaunched the Open Russia movement, with a live teleconference broadcast featuring groups of civil society activists and pro democracy opposition in Kaliningrad, St Petersburg, Voronezh and Ekaterinburg, among others. According to media around the time of the launch event, Open Russia was intended to unite pro European Russians in a bid to challenge Putin's grip on power. Khodorkovsky said that the organization would promote independent media, political education, rule of law, support for activists and journalists, free and fair elections, and a program to reform law enforcement and the Russian judicial system. He said that Putin's actions were "clearly leading Russia along the patriarchal Asian path to development" and called the State Duma “a bulwark of reactionaries”. He said that Open Russia was willing to support any candidate that sought to develop Russia along the European model. He also said at Freedom House that "Russia has been wasting time these past 10 years Now is when we must begin to make up this lost time." On 2 December 2014, Khodorkovsky addressed the European Parliament. Khodorkovsky's book My Fellow Prisoners, a collection of sketches about his life in prison, was published in 2014. John Lloyd of the Financial Times called it "vivid, humane and poignant". In March 2015, Khodorkovsky, along with other opposition figures, was a subject of attacks by a shadowy organization known as Glavplakat. The attacks included anonymous posters and banners flown across Russian cities likening opposition figures to unsavoury characters from history or labeling them as traitors to Russia. It has yet to be determined who is behind the organization, and opposition figures are concerned over the attacks. In August 2015, the Kremlin summoned Khodorkovsky's father for questioning. On 7 December 2015, Khodorkovsky received an official summons from the Russian Investigative Committee. In September 2016, Khodorkovsky launched an "Instead of Putin" website where visitors can vote for alternatives to Putin. On 20 May 2022, Khodorkovsky was designated as 'foreign agent' by the Ministry of Justice of the Russian Federation. Also in May 2022, Khodorkovsky participated in the 8th "Russia Forum" in Vilnius, together with former Russian Prime Minister Mikhail Kasyanov, the head of the US think tank Freedom House, the head of the US government funded broadcaster Radio Free Europe and others. The aim of the "anti Putin summit" was to develop a strategy on how to "deputise" Russia and "slay the Russian bear", meaning Vladimir Putin. The parliament, and not the president, should exercise power in Russia, Khodorkovsky said in Vilnius, adding that the end of Putin’s government “will not be long in coming”. In November 2022 Khodorkovsky published on the internet, a book in both Russian and English languages entitled "HOW DO YOU SLAY A DRAGON? A Manual for Start Up Revolutionaries". On 30 April 2023 Khodorkovsky and a large group of exiles, among whom were Dmitry Gudkov, Ilya Ponomarev, Garry Kasparov, Leonid Gozman, Kirill Rogov, Ivan Preobrazhensky, Evgeny Chichvarkin, Boris Zimin, Sergey Guriev, Andrei Illarionov, Mark Feigin, Elena Lukyanova, Marat Gelman, Evgenia Chirikova, Anastasia Shevchenko as well as some 50 others, met in Berlin and signed a joint declaration "in which they declared their commitment to fundamental positions, the first of which is the criminal nature of the Russian war against Ukraine." The Putin regime was "illegitimate and criminal", and stated that for this reason it "must be eliminated". The document was entitled "Declaration of Russia’s Democratic Forces", and published in the form of a petition on Change. org. On 24 June 2023, Khodorkovsky wrote in support of the Wagner Group mutiny, urging citizens to give the mutineers gasoline and for their opponents not to fight against the mutiny.

Саясат

Ходорковский Ресейдегі «басқарылатын демократия» деп атаған құбылысқа ашық сын айтады. Ол әдетте қазіргі басшылықты сынаудан сақтанады, бірақ әскерилер мен қауіпсіздік қызметтерінің тым көп билікке ие екенін айтады. 2010 жылы ол The Times газетіне: «Бұл Сингапур моделі, қазір Ресейдегі адамдар осы терминді түсінеді. Бұл теориялық тұрғыдан алғанда, сізде еркін баспасөз бар, бірақ іс жүзінде өзіндік цензура бар дегенді білдіреді. Теориялық тұрғыдан сот бар, бірақ іс жүзінде сот жоғарыдан берілген шешімдерді қабылдайды. Теориялық тұрғыдан конституцияда азаматтық құқықтар бекітілген, бірақ іс жүзінде осы құқықтардың кейбіреулерін пайдалану мүмкін емес». Ходорковский «ЮКОС» арқылы компания жұмыс істейтін өңірлерде әлеуметтік бағдарламаларды іске қосты, мысалы, Ангарскідегі «Жаңа өркениет» жобасы жастар үкіметін дамытуға бағытталған. Скауттық бағдарламаға студенттік басқару элементтері енгізілген. Елдің түкпір-түкпірінен келген қатысушылар жазғы лагерьлерде студенттік ұйымдарды құрумен шұғылданды. 2012 жылы жазған Маша Гессен 2002 жылы Ходорковскиймен кездескенін еске алды, «ол елді аралап жүргенде жас авторлар тобымен кездесіп, болашақтағы негізгі сөзін сынап көрді, Ресейде минералды емес, интеллектуалды ресурстарға негізделген жаңа экономика құруға шақырды». 2013 жылдың 20 желтоқсанында Путин Ходорковскийге кешірім беріп, босатып жіберді. Бостандыққа шыққаннан кейін Ходорковский Берлинде өткен баспасөз конференциясында журналистерге сөйледі. Ол өзін «саяси тұтқын» деп атап, бизнеске немесе саясатқа қайта оралмайтынын мәлімдеді. Ходорковский 2014 жылдың желтоқсанындағы сұхбатында Путинге саясаттан қалысқалықатын уәдесін бұзбайтынын, тек «азаматтық қоғам жұмыстарымен» айналысатынын айтты. «Саясат – бұл, ең алдымен, өзіңді сайлау үшін күрес. Мен мұндай нәрсеге қызығушылық танытпаймын. Бірақ сіздер осы мәселені соңына дейін аяқтауға дайынсыз ба деген сұраққа: иә, дайынмын. Мен мұны өзімнің азаматтық борышым деп санаймын». Ол «өзін дағдарыс менеджері ретінде ұсынып отырғанын» айтты. «Себебі мен сондаймын».

Khodorkovsky is openly critical of what he refers to as "managed democracy" within Russia. Careful normally not to criticise the current leadership, he says the military and security services exercise too much authority. In 2010 he told The Times:"It is the Singapore model, it is a term that people understand in Russia these days. It means that theoretically you have a free press, but in practice there is self censorship. Theoretically you have courts, in practice the courts adopt decisions dictated from above. Theoretically there are civil rights enshrined in the constitution; in practice you are not able to exercise some of these rights." Khodorkovsky promoted social programs through Yukos in regions where the company operated, one example being "New Civilization", in Angarsk, which promoted student government to young adults. The scout program incorporated aspects of student government. Participants from throughout the country spent their holidays organizing student governed bodies at summer camps. Masha Gessen, writing in 2012, recalled meeting Khodorkovsky in 2002, "when he met with a group of young authors to try out what would become his stump speech as he traveled the country, urging the creation of a new kind of economy in Russia, one based on intellectual rather than mineral resources." On 20 December 2013, Putin signed a pardon freeing Khodorkovsky. Following his release, Khodorkovsky addressed the media at a news conference in Berlin, Germany. He referred to himself as a "political prisoner", and stated he would not re enter business or politics. Khodorkovsky stated in a December 2014 interview that he was not violating his promise to Putin to avoid politics, but was only engaged in "civil society work politics is in essence a battle to get yourself elected, personally. I'm not interested in this. But to the question, are you ready to go through to the very end: yes, I am. I see this as my civic duty." He said he was "offering myself as a crisis manager. Because that's what I am."