Борис Березовский: Бизнесмен, саясаткер және пианист

Борис Березовский (1946-2013) – ресейлік бизнесмен, саясаткер, математик. 1990-жылдары мемлекеттік мүлікті жекешелендіруден байлық жинаған. Телеарна иесі.

23 мин оқу

100%

Дереккөз: Boris Berezovsky (businessman) — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Ресейлік бизнесмен (1946–2013), пианист.

Борис Абрамович Березовский (Борис Абрамович Березовский; 23 қаңтар 1946 – 23 наурыз 2013), сондай-ақ Платон Еленин деген атпен де белгілі, – ресейлік бизнес-олигарх, мемлекеттік қызметкер, инженер, математик және Ресей Ғылым академиясының мүшесі. Ол Ресей Федерациясының 1-сыныпты белсенді мемлекеттік кеңесшісі федералды мемлекеттік азаматтық қызмет шеніне ие болған. Березовский 1990-жылдары Ресейде мемлекеттік мүлікті жекешелендіру кезінде байлық жинады. Ол елдің басты телеарнасы Channel One-ды қоса алғанда, активтерді бақылауға алу арқылы пайда тапты. 1997 жылы Forbes Березовскийдің байлығын 3 миллиард АҚШ доллары деп бағалады. Березовский Владимир Путиннің алғашқы парламенттік базасын құраған «Бірлік» саяси партиясын қаржыландыруға көмектесті және 1999 жылғы Ресейдің заң шығарушы сайлауында Думаға сайланды. Бірақ 2000 жылғы наурыздағы Ресей президенттік сайлауынан кейін Березовский оппозицияға өтіп, Думадан кетті. Березовский өмірінің соңына дейін Путинге қарсы сын-ескертулер айтты. 2000 жылдың соңында Ресей Бас Прокурорының орынбасары Березовскийді сауалға алу үшін шақырғаннан кейін, ол шетелден оралмады және Ұлыбританияға көшіп кетті, ол 2003 жылы оған саяси баспана берді. Ұлыбританияға көшкеннен кейін Ресей үкіметі оның телеарналарын басып алды. Интерполдың Березовскийді қамау туралы «Қызыл хабарламасына» қарамастан, Ресей Ұлыбританиядан оны экстрадициялауға бірнеше рет әрекеттенді, бірақ сәтті болмады; бұл мәселе екі ел арасындағы дипломатиялық шиеленістің маңызды факторына айналды. 2012 жылы Березовский Лондон Жоғарғы сотында Роман Абрамовичке қарсы ірі мұнай өндіруші «Сибнефть» компаниясының меншігіне қатысты сот ісін ұтылып, 3 миллиард фунт стерлингтен астам залапты өтеуді талап етті. Березовский 2013 жылдың 23 наурызында Беркширдегі Аскот қаласының жанындағы Саннингхиллдегі Титтнесс Парк үйінде қайтыс тапқан күйі табылды.

Ерте өмір, ғылыми зерттеулер мен инженерлік тәжірибе

Борис Абрамович Березовский 1946 жылы Мәскеуде, құрылыс саласындағы еврей инженері Абрам Маркович Березовскийдің (1911–1979) және оның әйелі Анна Александровна Гелманның (22 қараша 1923 – 3 қыркүйек 2013) отбасында дүниеге келген. Ол қолданбалы математиканы оқып, 1983 жылы докторлық диссертациясын қорғаған. 1968 жылы Мәскеу орман шаруашылығы инженерлік институтын бітіргеннен кейін Березовский 1969 жылдан 1987 жылға дейін инженер болып жұмыс істеді, кіші ғылыми қызметкер, ғылыми қызметкер болып қызмет етіп, соңында КСР Одағы Ғылым академиясының Бақылау ғылымдары институтында бөлім меңгерушісі болды. Березовский оптимизация және басқару теориясын зерттеді, 1975-1989 жылдар аралығында 16 кітап және мақала жариялады.

Байлық жинақтау

Александр Хинштейн (Мемлекеттік Дума депутаты, Біріккен Ресей фракциясының мүшесі) 1979 жылы Борис Березовскийдің Махачкалада (Дагестан Автономиялы Кеңес Социалистік Республикасы) ОБХСС қызметкерлерімен жемқорлық үшін ұсталғанын мәлімдеді. Хинштейннің пікірінше, Березовский 1979 жылдан бастап КГБ офицері болған. 1989 жылы Березовский, перестройка кезеңінде туған мүмкіндіктерді пайдаланып, Бадри Патаркацишвили және ресейлік автомобиль өндіруші «АвтоВАЗ» компаниясының басшыларымен бірге «ЛогоВАЗ» компаниясын құрды. «ЛогоВАЗ» «АвтоВАЗ» үшін бағдарламалық жасақтаманы жасады, советтік автомобильдерді сатты және шетелдік автомобильдерге қызмет көрсетті. Дилерлер гиперинфляциядан пайдаланып, автомобильдерді комиссияға алып, ақшаның құны төмендеген кезде өндірушіге кейіннен төледі. Березовскийдің алғашқы жобаларының бірі – 1993 жылы Александр Волошинмен (Борис Ельциннің болашақ әкімшілік басшысы) және «АвтоВАЗ» төрағасы Владимир Каданниковпен құрылған «Бүкілресейлік автомобиль альянсы» (АВВА) венчурлық қоры болды. 2000 жылға қарай АВВА «АвтоВАЗ» акцияларының шамамен үштен бірін иеленді. 1994 жылы Березовскийге қарсы автомобильге бомба шабуылы жасалды, бірақ ол қастандықтан аман қалды, оның жүргізушісі қаза тапты және өзі жарақат алды. Александр Литвиненко оқиға бойынша ФСБ тергеуін жүргізіп, қылмысты Кеңес дәуіріндегі «АвтоВАЗ» басшылығының қарсылығымен, Березовскийдің Ресей автомобиль нарығындағы өсіп келе жатқан ықпалымен байланыстырды. Березовскийдің ресейлік БАҚ-қа қатысуы 1994 жылдың желтоқсанында басталды, ол сәтсіз советтік Бірінші арнаны алмастыру үшін ОРТ телеарнасын (Бірінші арна қараңыз) бақылауға алды. Ол танымал жүргізуші және продюсер Владислав Листьевті ОРТ-ның бас директоры етіп тағайындады. Үш айдан кейін Листьев жарнамалық сатуды бақылау үшін болған қатыгез күресте қаза болды. Березовский полиция тергеуінде көптеген адамдармен бірге сұраққа тартылды, бірақ қылмыскерлер табылған жоқ. Березовскийдің басшылығымен ОРТ реформаторлар лагерінің маңызды активіне айналды, олар алдағы президенттік сайлауда коммунистер мен ұлтшылдарға қарсы тұруға дайындалды. 1995 жылдан 1997 жылға дейін Березовский мен Патаркацишвили, даулы акцияларға қарыз алмасу аукционы арқылы Роман Абрамовичке Ресейдің ең ірі мұнай компаниясы «Сибнефть» компаниясын бақылауға көмектесті, ол оның байлығының көп бөлігін құрады. 1995 жылы ол «Аэрофлот» компаниясының басқаруын қайта құруда маңызды рөл атқарды және оның корпоративтенуіне қатысты. Бірақ бес айдан кейін мұнай бағасының төмендеуіне байланысты бірігу жобасы тоқтатылды.

Alexander Khinshtein (State Duma deputy, member of the United Russia faction) claimed that in 1979 Boris Berezovsky was detained by the OBKhSS authorities in Makhachkala (Dagestan Autonomous Soviet Socialist Republic) for profiteering. In Khinshtein's opinion, Berezovsky has been a KGB officer since 1979. In 1989, Berezovsky took advantage of the opportunities presented by perestroika to found LogoVAZ with Badri Patarkatsishvili and senior managers from Russian automobile manufacturer AvtoVAZ. LogoVAZ developed software for AvtoVAZ, sold Soviet made cars and serviced foreign cars. The dealership profited from hyperinflation by taking cars on consignment and paying the producer at a later date when the money lost much of its value. One of Berezovsky's early endeavors was All Russia Automobile Alliance (AVVA), a venture fund he formed in 1993 with Alexander Voloshin (Boris Yeltsin's future Chief of Staff) and AvtoVAZ Chairman Vladimir Kadannikov. By 2000, AVVA held about one third of AvtoVAZ. In 1994, Berezovsky was the target of a car bombing incident, but survived the assassination attempt, in which his driver was killed and he himself was injured. Alexander Litvinenko led the FSB investigation into the incident and linked the crime to the resistance of the Soviet era AvtoVaz management to Berezovsky's growing influence in the Russian automobile market. Berezovsky's involvement in the Russian media began in December 1994, when he gained control over ORT Television (see Channel One (Russia)) to replace the failing Soviet TV Channel 1. He appointed the popular anchorman and producer Vladislav Listyev as CEO of ORT. Three months later Listyev was assassinated amid a fierce struggle for control of advertising sales. Berezovsky was questioned in the police investigation, among many others, but the killers were never found. Under Berezovsky's stewardship, ORT became a major asset of the reformist camp as they prepared to face Communists and nationalists in the upcoming presidential elections. From 1995 to 1997, through the controversial loans for shares privatisation auctions, Berezovsky and Patarkatsishvili assisted Roman Abramovich in acquiring control of Sibneft, the sixth largest Russian oil company, which constituted the bulk of his wealth. In 1995, he played a key role in a management reshuffle at Aeroflot and participated in its corporatization, The merger was abandoned five months later amid falling oil prices.

Кремль отбасы және Путиннің билікке көтерілуі

1998 жылдың көктемінде Березовский күтпеген саяси оралды, сәуір айында Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының атқарушы хатшысы лауазымына тағайындалғаннан бастап. Ол Ельциннің қызы Татьяна және бас штаб жетекшісі Юмашевты қоса алғандағы, Ельциннің кеңесшілерінің жақын шеңберін құрайтын "Отбасы" деп аталатын жаңа бейресми билік тобының ортасында пайда болды. Рас айтуынша, "Отбасының" қолдауысыз ешқандай маңызды мемлекеттік тағайындау жасалмайтын еді. 1999 жылға қарай "Отбасы" құрамына Березовскийдің екі серігі – оның бұрынғы AVVA серіктесі Александр Волошин, Юмашевтің орнына Ельциннің бас штаб жетекшісі болып тағайындалған, және Роман Абрамович кірді. "Отбасының" басты мақсаты Ельциннің ізбасары болуға лайықты үміткерді табу болды, сондай-ақ сол кездегі премьер-министр Евгений Примаковтың президенттік амбицияларына тойтарыс беру қажеттігі де еске алынды, өйткені ол мемлекеттік бағытқа көбірек бейімділік танытқан. Ельциннің президенттік өкілеттігінің соңғы екі жылында "Отбасы" мен Примаковтың лагері арасындағы саяси күрес басым болды. 1998 жылдың қарашасында телеарнада өткен баспасөз мәслихатында ФСБ-ның бес офицері, лейтенант-полковник Александр Литвиненко басшылығымен, өздерінің жоғары лауазымдағы адамдарының Березовскийді өлтіру жоспары жасағанын мәлімдеді. 1999 жылдың сәуірінде Ресейдің Бас прокуроры Юрий Скуратов "Аэрофлотта" қаржы жымқыруға қатысты тергеуді бастады және Березовскийді тұтқындауға ордер берді. Березовский бұл тергеуді саяси мақсатта жүргізілгендігін және Примаковтың ұйымдастырғанын мәлімдеді. Кейіннен "Аэрофлоттың" бұрынғы бас директоры Николай Глушков, Примаковтың басшылығымен Ресей Сыртқы барлау қызметінде болған кезде, Березовскийдің басқару тобының мыңдаған шпиондарды жұмыстан босатуына байланысты туған наразылықты айтты. Олар "Аэрофлотты" кеңес кезеңінде жасырын ұйым ретінде пайдаланған. Бір аптадан кейін Березовский прокурорлардың сұрақтарына жауап бергеннен кейін тұтқындау ордері күшін жойды. Қылмыстық іс қозғалмады. Ельцин көп ұзамай Примаковтың үкіметін қызметтен босатып, оның орнына Сергей Степашинды жаңа премьер-министр етіп тағайындады. Вячеслав Аминов Березовскийді қолдады және оның қауіпсіздік қызметін басқарды. Владимир Путиннің 1999 жылдың бірнеше ай ішінде Ресей президенті лауазымына тез өрлеуі Березовский мен Юмашевтың қорғауындағы "Отбасымен" тығыз байланысына байланысты болды. 1999 жылдың соңында "Отбасы" Ельцинге Путинді өзінің саяси мұрагері және президенттікке кандидат етіп тағайындауға көндірді. Березовский мен Путиннің танысуы 1990 жылдардың басына дейін соқты, ол кезде соңғысы Санкт-Петербург қаласының вице-мэрі болып жұмыс істеген кезде Логавазға автосалон ашуға көмектескен. Олар достық қарым-қатынаста болды; кейде Березовский Путинді Швейцарияда шаңғы тебуге шақыратын. 1999 жылдың шілде айының ортасында "Отбасы" Березовскийді Путин демалып жатқан Биаррицке жіберіп, оны премьер-министр лауазымын қабылдауға және мұрагер рөлін атқаруға көндіруге тырысты. 9 тамызда Ельцин Сергей Степашиннің үкіметін қызметтен босатып, Путинді премьер-министр етіп тағайындады, сонымен қатар Березовскийдің қайта құруды ұйымдастырғаны туралы хабарлар тарады. Путиннің басты қарсыластары – бұрынғы премьер-министр Евгений Примаков және Мәскеу мэрі Юрий Лужков, оларды "Отан – барлық Ресей" альянсы қолдады. 1999 жылғы Дума сайлауында осы топқа қарсы тұру үшін Березовский бірнеше ай ішінде Путинді қолдаудан басқа идеологиясы жоқ "Бірлік" партиясын құруға ықпал етті. Кейіннен ол "Бірлік" партиясын Путиннің білімімен және келісімімен "Аэрофлот" қаржыландырғанын мәлімдеді. 1999 жылғы сайлауда Березовский Путинге адал болып, Солтүстік Кавказдың Карачаево-Черкес Республикасын білдіретін Думадағы мандатты жеңіп алды. Бірақ "Бірлік" партиясы сайлауда күтпегендей жоғары нәтиже көрсетіп, 2000 жылдың көктемінде Путиннің сайлаудағы жеңісіне жол ашты. Алайда, 31 мамырда Березовский президент ұсынған конституциялық реформаға қатысты сынға ұшырады, бұл Кремльге сайланған губернаторларды қызметтен босату құқығын беретін еді. 2000 жылдың 17 шілдесінде Березовский "елдің құлдырауына және авторитарлық режимді қалпына келтіруге қатысқысы келмейтінін" айтып, Думадан отставкаға кетті. Тамыз айында Березовскийдің БАҚ-сы Путинге Курск су асты қайығының апатты жағдайда батып кеткенінше, оның қалай әрекет еткені үшін шабуыл жасады, Кремльдің шетелдік көмекті қабылдамауы салдарынан 118 теңізшінің қаза тапқанын айыптады. Қыркүйек айында Березовский Кремльдің ОРТ-дағы үлесін иемденуге тырысқанын мәлімдеді және өзінің үлесін белгілі зиялылардың бақылауына берілетін трастқа беретінін хабарлады. 2000 жылы The Washington Post газетінде жарияланған мақаласында Березовский мықты азаматтық қоғам мен орта таптың болмауы жағдайында капиталистердің Ресейдің саяси процесіне "тікелей араласуы" қажет болуы мүмкін екенін айтты, бұл бұрынғы коммунистерге қарсы тұру үшін қажет, олар "демократияны жек көреді және жоғалған өкілдіктерін қайтару армандайды". Березовский журналист Пол Клебниковқа қарсы сот процесін қозғады, ол оны түрлі қылмыстарда айыптады. Қазан айында Le Figaro газетімен сұхбаттасқанда Путин олигархтар бақылап отырған БАҚ-тың үкіметке сын-ескертпелер жасауына енді төзбейтінін мәлімдеді. "Егер қажет болса, біз осы шантаждың құралдарын жоямыз", - деді ол. Березовский туралы сұраққа жауап бергенде, ол оған арналған "соққысы" бар екенін ескертті. "Мемлекеттің қолында бір рет басып, бірақ басқа соққысы бар. Біз оны әлі қолданбадық. Біз оны тек көрсеттік [Бірақ] біз шынымен ашуланғанда, оны қолданудан тартынбаймыз". 2000 жылдың 7 қарашасында шетелде сапарда болған Березовский, қосымша сұрақтарға келмейтінін және "билік тарапынан маған үздіксіз күшейіп бара жатқан қысым мен жекелеген Президент Путиннің өзінен" қорқатындықтан Ресейге қайтпайтынын мәлімдеді. "Негізінен", - деді ол, "маған саяси тұтқын немесе саяси эмигрант болуды таңдауға мәжбүр етіп отыр". Березовский Путиннің оны "Аэрофлот ісінде" күдікке салуына себеп болғанын, себебі ОРТ "ақиқатты" айтқан, Курск су асты қайығының апатты жағдайда батып кеткені туралы мәлімдегенін айтты. Желтоқсан айының басында оның серігі Николай Глушков Мәскеуде тұтқындалды және Березовский ОРТ үлесін трастқа беру туралы ұсынысын қайтарды.

In the spring of 1998, Berezovsky made an unexpected political comeback, starting with his appointment, in April 1998, to the position of executive secretary of the Commonwealth of Independent States. He emerged in the centre of a new informal power group – the "Family", a close knit circle of advisers around Yeltsin, which included Yeltsin's daughter Tatyana and his chief of staff, Yumashev. It was rumoured that no important government appointment could happen without the Family's support. By 1999, the Family also included two of Berezovsky's associates, his former AVVA partner Alexander Voloshin, who replaced Yumashev as Yeltsin's chief of staff, and Roman Abramovich. The principal concern of the Family was finding an "electable" successor to Yeltsin to counter the presidential aspirations of the then–prime minister, Yevgeny Primakov, who was leaning to more statist positions. Political battles between the Family and Primakov's camp dominated the two last years of Yeltsin's presidency. In November 1998, in a televised press conference, five officers of the FSB, led by Lieutenant Colonel Alexander Litvinenko, revealed an alleged plot by their superiors to assassinate Berezovsky. In April 1999, Russia's Prosecutor General, Yury Skuratov, opened an investigation into embezzlement at Aeroflot and issued an arrest warrant for Berezovsky, who called the investigation politically motivated and orchestrated by Primakov. Nikolai Glushkov, Aeroflot's former General Director, later revealed that conflict with Primakov arose from the irritation that Berezovsky's management team caused in the Russian Foreign Intelligence Service, which Primakov headed before becoming prime minister, over firing of thousands of spies, who used Aeroflot as a front organization in Soviet times. The arrest warrant was dropped a week later, after Berezovsky submitted to questioning by the prosecutors. No charges were brought. Yeltsin sacked Primakov's government shortly thereafter and replaced him with Sergey Stepashin as new prime minister. Vyacheslav Aminov (Вячеслав Аминов) supported Berezovsky and headed Berezovsky's security service. Vladimir Putin's meteoric rise from relative obscurity to the Russian presidency in the course of a few short months of 1999 has been attributed to his intimacy with the "Family" as a protege of Berezovsky and Yumashev. By the end of 1999, the Family had persuaded Yeltsin to name Putin his political successor and candidate for the presidency. Berezovsky's acquaintance with Putin dated back to the early 1990s, when the latter, as Deputy Mayor of St. Petersburg, helped Logovaz establish a car dealership. They enjoyed friendly relations; on occasion, Berezovsky took Putin skiing with him in Switzerland. In mid July 1999, the Family dispatched Berezovsky to Biarritz, where Putin was vacationing, to persuade him to accept the position of prime minister and the role of heir apparent. On 9 August, Yeltsin sacked the government of Sergei Stepashin and appointed Putin prime minister, amid reports that Berezovsky had masterminded the reshuffle. Putin's principal opponents were the former Prime Minister Evgeny Primakov and the Mayor of Moscow Yuri Luzhkov, backed by the Fatherland All Russia alliance. To counter this group in the Duma elections of 1999, Berezovsky was instrumental in the creation, within the space of a few months, of the Unity party, with no ideology other than its support for Putin. Later, he disclosed that the source of Unity's funding, with Putin's knowledge and consent, was Aeroflot. In the 1999 election, Berezovsky campaigned as a Putin loyalist and won a seat in the Duma, representing the North Caucasian republic of Karachaevo Cherkessia. But Unity got a surprisingly high score in the elections, paving the way for Putin's election victory in spring 2000. However, on 31 May, Berezovsky sharply attacked the constitutional reform proposed by the president, which would give the Kremlin the right to dismiss elected governors. On 17 July 2000, Berezovsky resigned from the Duma, saying he "did not want to be involved in the country's ruin and the restoration of an authoritarian regime". In August, Berezovsky's media attacked Putin for the way he handled the sinking of the Kursk submarine, blaming the death of 118 sailors on the Kremlin's reluctance to accept foreign help. In September, Berezovsky alleged that the Kremlin had attempted to expropriate his shares in ORT and announced that he would put his stake into a trust to be controlled by prominent intellectuals. In an article in The Washington Post in 2000, Berezovsky argued that in the absence of a strong civil society and middle class it may sometimes be necessary for capitalists "to interfere directly in the political process" of Russia as a counterweight to ex Communists "who hate democracy and dream of regaining lost positions." Berezovsky took legal action against the journalist Paul Klebnikov, who accused him of various crimes. In October, in an interview in Le Figaro, Putin announced that he would no longer tolerate criticism of the government by media controlled by the oligarchs. "If necessary we will destroy those instruments that allow this blackmail", he declared. Responding to a question about Berezovsky, he warned that he had a "cudgel" in store for him. "The state has a cudgel in its hands that you use to hit just once, but on the head. We haven't used this cudgel yet. We've just brandished it [But] the day we get really angry, we won't hesitate to use it." On 7 November 2000, Berezovsky, who was travelling abroad, failed to appear for further questioning and announced that he would not return to Russia because of what he described as "constantly intensifying pressure on me by the authorities and President Putin personally. Essentially," he said, "I'm being forced to choose whether to become a political prisoner or a political emigrant." Berezovsky claimed that Putin had made him a suspect in the Aeroflot case simply because ORT had "spoken the truth" about the sinking of the submarine Kursk. In early December, his associate Nikolai Glushkov was arrested in Moscow and Berezovsky dropped the proposal to put ORT stake in trust.

Ресейлік компаниялардан бөлінген қаржы

2001 жылы Ресей үкіметі жеке меншік телеарналарды жүйелі түрде басып алды, оның нәтижесінде Березовский, Гусинский және Патаркацишвили көптеген бұқаралық ақпарат құралдарына иелік етуден айырылды, соның салдарынан олардың бірі «Ресейдің бананалық республикаға айналуы мүмкін» екені туралы ескерту жасады, бұл туралы хатты The New York Times газетіне жолдады. Ақпан айында Березовский мен Патаркацишвили ORT-дегі үлестерін Роман Абрамовичке сатты, ол дереу редакциялық бақылауды Кремльге өткізді. Березовский кейіннен Николай Глушковтың түрмеден босатылуы туралы құпия келісім болғанын мәлімдеді, бірақ бұл уәде орындалмады. Сәуір айында үкімет Владимир Гусинскийге тиесілі НТВ телеарнасын бақылауға алды. Содан кейін Березовский кішірек TV 6 телеарнасының бақылау үлесін сатып алып, Патаркацишвилиді оның төрағасы етіп тағайындады және жүздеген НТВ журналисіне жұмыс ұсынды. Дерлік бірден Патаркацишвили полицияның тергеу нысанына айналып, елден қашып кетті. 2002 жылдың қаңтар айында Ресейдің арбитраждық соты TV 6 (Ресей) телеарнасын таратуға мәжбүр етті. TV 6 таратылуына жартылай мемлекеттік меншіктегі азшылық акционері – ЛУКойл компаниясы, дереу күшін жойған заңға сүйене отырып, себеп болды. 2001 жылы Березовский мен Патаркацишвили Роман Абрамовичтен 1,3 миллиард АҚШ доллары алған соң «Сибнефть» компаниясындағы қатысуын тоқтатты, бірақ сот бұл мәлімдемені қабылдамады.

Британиядағы жер аударылу

Ұлыбританиядағы жаңа үйінен, Стэнли Хаустан, ол және оның серіктестері, соның ішінде Ахмет Закаев, Александр Литвиненко және Алекс Голдфарб, орыс эмигранттарының "Лондондық шеңбері" ретінде танылды, Березовский Путин режимін "күшпен" немесе қан төгілмейтін революция арқылы құлату миссиясында екенін жариялады. Березовский Владимир Путинге тағылған айыптарды, сөз бостандығын шектеуден бастап Чеченстандағы соғыс қылмыстарына дейін, ашу үшін белсенді науқан ұйымдастырды. Ол сондай-ақ Ресейдің ФСБ қызметінің 1999 жылы Мәскеудегі үйлерді жаруды Путиннің президенттікке өтуіне көмектесу үшін жасағанын айыптады. Бұл қызметтердің көп бөлігі Березовскийдің досы Алекс Голдфарб басқарған Нью-Йорк негізді IFCL арқылы қаржыландырылды. Березовский Белгравиядағы пәтерді, Суррейдегі Вирджиния Уотер маңындағы 125 акрлық Уентворт Парк мүлікін сатып алды және біраз уақыт Годалмингтегі 172 акрлық Хаскомб Корт мүлігіне ие болды. 2012 жылы ол Уентворт Парктегі үйін сатты. 2003 жылдың 12 қыркүйегінде Лондондағы Боу-стрит магистраттық сотының судьясы Тимоти Уоркман Березовскийге қатысты экстрадиция процесін тоқтатты, себебі Березовскийге берилген саяси баспана мәртебесі істі қарауды мәнсіз ететін еді. Алайда, Березовский 2006 жылдың ақпан айының басында Reuters агенттігіне Ресей президенті Владимир Путин режимін құлату жоспарларымен айналысып жатқанын айтқанда, Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі Джек Стро Лондонға қоныс аударған орыс олигархын Ұлыбританияда тұрып Ресей президентіне қарсы қастандық жоспарлаудан ескертті. Егер ол мұндай мәлімдемелер жасауын жалғастырса, оның босқын мәртебесі қайта қаралуы мүмкін.

Сотталғандардың сырттай шығарылған үкімдері және шетелде тергеу

Березовский Ұлыбританияда саяси баспана алғаннан кейін, Ресей билігі оған қарсы түрлі қылмыстық айыптауларды белсенді түрде қуып жете бастады. Бұл екі түрде сотталуға әкелді, сот өзі қатыспаған күйінде өтті. Лондоннан Березовский оны алты жылға бас бостандығынан айырған сот процесін "фарс" деп атады. Березовскийдің Ұлыбританияда экстрадиция сұраныстарын жоққа шығару және ресейлік сот үкімдерінің саяси мотивацияланғанын көрсетудегі (төменде қараңыз) жетістіктеріне қарамастан, басқа да бірнеше юрисдикциялар Ресей билігімен бірлесіп оның мүлкін тартып алуға және қаржылық операцияларын ақылсыздану деп тануға тырысты. Березовский осы шаралардың бір бөлігін күштен шығаруға қол жеткізді. 2007 жылдың шілдесінде Бразилия прокуратурасы Березовскийді Бразилияның "Коринтианс" футбол клубына инвестиция салғандығы үшін қамауға ордер берді. Бірақ бір жылдан кейін Бразилияның Жоғарғы соты бұл ордерді жойды және тергеуді тоқтатты. Ресей тарапынан түскен сұраныс бойынша француз билігі оның Ниццадағы вилласын құжаттарды іздеу үшін тінту жасады және француз Ривьерасындағы екі яхтасын тәркіледі. Алайда, бірнеше айдан кейін француз соты қайықтарды босатып жіберді. Швейцария прокуратурасы он жылдан астам уақыттан бері Ресейлік әріптестеріне Березовскийдің қаржысын зерттеуге көмектесіп келеді.

Ұлыбританиядағы айыптаулар мен жамандау туралы сот іс-әрекеттері

Березовскийдің шарықтап өркендеген байлығы мен билік үшін күреске қатысуы қарсыластары тарапынан түрлі қылмыстарға қатысты айыптаулармен қатар жүрді. Путинмен араздасып, Лондонға жер аударылғаннан кейін, бұл айыптаулар ресми мемлекеттік бақылаудағы БАҚ-тың тұрақты тақырыбына айналды, оны Леон Троцкиймен және "1984" романының кейіпкері Эммануэль Голдштейнмен салыстырды. 1996 жылы Forbes американдық бизнес журналы Пол Клебниковтың "Кремльдің құдасы ма?" деген мақаласын жариялады, кіріспесі: "Билік. Саясат. Қылмыс. Борис Березовский Сицилиялықтарға бір-екі нәрсе үйрете алады". Мақалада Березовский автомобиль өнеркәсібіндегі сыбайлас жемқорлықпен, чечен мафиясымен және Владислав Листьевтің өлтірілуімен байланыстырылды. 2000 жылы Лордтар палатасы Березовский мен Николай Глушковқа Ұлыбритания соттарында жала жабуға байланысты сотқа жүгінуге рұқсат берді. Дүниежүзілік таралымның 785 000 данасының тек 2000 данасы ғана Ұлыбританияда сатылғандықтан, бұл жағдай көптеген ғалымдарды жамандау туризмінің мысалы ретінде қарастыруға итермеледі. Forbes веб-сайтындағы мақалаға қосымша келтірілген мәлімдемеде былай делінген: "2003 жылдың 6 наурызында іс Лондонның Жоғары сотында қаралып, шешімі жарияланды. Forbes ашық сот отырысында былай мәлімдеді: 1) журналдың Березовскийді Листьевтің өлтірілуіне кінәлі деп айту ниеті болған жоқ, ол тек қылмыстың нәтижесіз полиция тергеуіне қатысқан; 2) Березовскийді осы немесе басқа қылмысқа кінәлі деп айтуға ешқандай дәлел жоқ; 3) ағылшын сотының шешіміне сәйкес, Березовскийді мафия басшысы деп сипаттау дұрыс емес; 4) журнал 1982 жылы Глушковтың мемлекеттік мүлікті ұрлағаны үшін сотталғаны туралы қате мәлімдеме жасады". Клебников өзінің айыптауларын 2000 жылы жарық көрген "Кремльдің құдасы: Борис Березовский және Ресейді тонау" кітабында кеңейтті (2001 жылғы басылымы "Кремльдің құдасы: Бандиттік капитализм дәуіріндегі Ресейдің құлдырауы" деп аталды). 2010 жылдың наурыз айында Березовский, Десмонд Браун QC өкілдігімен, жала жабу ісі бойынша жеңіске жетіп, Лондонның Жоғары соты Александр Литвиненконы өлтіруге қатысқан деген айыптауларға байланысты 150 000 фунт стерлингтік өтемақы алды. Бұл айыптаулар 2007 жылдың сәуірінде Ресейдің мемлекеттік телеарнасы RTR Planeta-ның "Vesti Nedeli" бағдарламасында жарияланған, оны Ұлыбританиядан көруге болады. Өзінің шешімінде судья Иди былай деді: "Мен нақты айта аламын, Березовскийдің Литвиненконың өлтірілуіне қатысы бар екенін көрсететін маған ешқандай дәлел ұсынылмады. Оны күдікті деп санауға да негіз жоқ деп ойлаймын". Березовский телеарнаны да, Владимир Терлук деген адамды да сотқа берді, судья Иди келіскендей, ол бағдарламада "Пётр" псевдонімімен сұхбаттасқан адам еді. Терлук Березовскийдің Ұлыбританияда пана сұрауына байланысты өзіне қарсы адам өлтіру жоспарын жасау үшін оған жүгінгенін және Литвиненконың бұл туралы білгенін мәлімдеді. Судья Иди Терлуктың Березовскийді Литвиненконың өлтірілуіне қатысқан деп айыптап алмағанын мойындады, бірақ оның айыптауларының өзі ауыр екенін және олардың ешқайсысының шындыққа сәйкес келмейтінін атап өтті. RTR іске қатыспағандықтан, Терлук өзі қорғануға қалды, судья атап өткендей, Ресей прокуратурасынан айтарлықтай көмек алды. Айыпталушылар Апелляциялық сотқа шағымданып, бірақ шағым қабылданбады, Лорд Лаус, Жоғары сот канцлері және Леди Рафферти келіскен шешім шығарды. Лорд-судья Андрей Луговойдың куәгерлік сөзін, айыпталушылар жаңадан ұсынған, "сенуге қиын" деп сипаттады.

Berezovsky's meteoric enrichment and involvement in power struggles have been accompanied by allegations of various crimes from his opponents. After his falling out with Putin and exile to London, these allegations became the recurrent theme of official state controlled media, earning him comparisons with Leon Trotsky and the Nineteen Eighty Four character Emmanuel Goldstein. In 1996, Forbes, an American business magazine, published an article by Paul Klebnikov entitled "Godfather of the Kremlin?" with the sub heading "Power. Politics. Murder. Boris Berezovsky could teach the guys in Sicily a thing or two." The article linked Berezovsky to corruption in the car industry, to the Chechen mafia and to the murder of Vladislav Listyev. In 2000, the House of Lords gave Berezovsky and Nikolai Glushkov permission to sue for libel in the UK courts. Given that only 2,000 of the 785,000 copies sold worldwide were sold in the United Kingdom, this led numerous scholars to cite the case as an example of libel tourism. The following statement appended to the article on the Forbes website summarises: "On 6 March 2003, the resolution of the case was announced in the High Court in London. Forbes stated in open court that (1) it was not the magazine's intention to state that Berezovsky was responsible for the murder of Listiev, only that he had been included in an inconclusive police investigation of the crime; (2) there is no evidence that Berezovsky was responsible for this or any other murder; (3) in light of the English court's ruling, it was wrong to characterize Berezovsky as a mafia boss; and (4) the magazine erred in stating that Glouchkov had been convicted for theft of state property in 1982." Klebnikov elaborated his allegations in his 2000 book Godfather of the Kremlin: Boris Berezovsky and the looting of Russia (the 2001 edition was titled Godfather of the Kremlin: The Decline of Russia in the Age of Gangster Capitalism). In March 2010, Berezovsky, represented by Desmond Browne QC, won a libel case and was awarded £150,000 damages by the High Court in London over allegations that he had been behind the murder of Alexander Litvinenko. The allegations had been broadcast by the Russian state channel RTR Planeta in April 2007 on its programme Vesti Nedeli, which could be viewed from the UK. In his judgement, Mr Justice Eady stated: "I can say unequivocally that there is no evidence before me that Mr Berezovsky had any part in the murder of Mr Litvinenko. Nor, for that matter, do I see any basis for reasonable grounds to suspect him of it." Berezovsky had sued both the channel and a man called Vladimir Terluk, whom Mr Justice Eady agreed was the man who had been interviewed in silhouette by the programme under the pseudonym 'Pyotr'. Terluk had claimed that to further his UK asylum application Berezovsky had approached him to fabricate a murder plot against himself, and that Litvinenko knew of this. Mr Justice Eady accepted that Terluk had not himself alleged Berezovsky's involvement in the murder of Litvinenko, but considered that his own allegations were themselves serious and that there was no truth in any of them. As RTR did not participate in the proceedings, Terluk was left to defend the case himself, receiving significant assistance (as the judge noted) from the Russian prosecutor's office. The defendants appealed to the Court of Appeal but the appeal was dismissed, Lord Justice Laws giving a judgment with which the Chancellor of the High Court and Lady Justice Rafferty agreed. The Lord Justice described a witness statement of Andrei Lugovoi, newly adduced by the defendants, as 'not sensibly capable of belief'.

Абрамовичке қарсы жоғары соттың ісі

2011 жылы Березовский Роман Абрамовичке қарсы Лондонның Жоғары сотында азаматтық іс қозғап, Абрамовичті шантаж жасады, сенімді сақтамады және келісімшартты бұзды деп айыптап, 3 миллиард фунт стерлингтен астам өтемақы талап етті. Березовскийдің "Сибнефть" компаниясына бұрынғы иелігі – оның байлығының басым бөлігін құраған – Абрамович тарапынан күмәндандырылды. Абрамович Лондондағы Жоғары сотқа берген мәлімдемесінде Березовскийдің ешқашан "Сибнефть" компаниясының акцияларына ие болмағанын, ал 2001 жылы компаниядағы үлесі үшін төленген 1,3 миллиард АҚШ доллары шын мәнінде Березовскийдің 1995 жылы "Сибнефть" құрылған кезде көрсеткен "саяси көмегі мен қорғауы" үшін берілгенін мәлімдеді. 2011 жылдың 3 қазанында басталған сот отырыстары Березовскийдің Абрамовичке қарсы, активтерін сатуға байланысты "қорқытулар мен қауіп-қатерлер" салдарынан туындаған 5,5 миллиард АҚШ долларын өтемақы ретінде талап етуіне қатысты болды. 2012 жылдың 31 тамызында Жоғары сот Абрамовичтің пайдасына шешім шығарды. Жоғары сот судьясы дәлелдердің мәніне байланысты, іс Березовскийдің немесе Абрамовичтің көрсеткендеріне сенуге байланысты екенін айтты. Өзінің шешімінде судья былай деді: "Мен барлық дәлелдерді талдағаннан кейін, Березовский мырзаның куәгерлік беру қабілеті нашар және оған сену қиын деп таптым. Өкінішке орай, Березовский мырзаның сенімділігін талдау барысында оның өзінің позициясын қолдау үшін кез келген нәрсені айтуға дайын екені анықталды."

Шетелдегі жеке және іскерлік қызмет

Березовский АҚШ президенті Джордж Буштың кіші інісі Нил Бушпен бизнес байланыс жасады. Березовский 2003 жылдан бері Нил Буштың "Ignite! Learning" білім беру бағдарламалық қамтамасыз ету корпорациясына инвестор болды. 2005 жылы Нил Буш Латвияда Березовскиймен кездесті, бұл Березовскийдің іздеуде болуына байланысты Ресеймен қарым-қатынасты шиеленістірді. Нейл Буш Лондонның "Эмиратс" стадионында "Арсенал" футбол клубының ойынында Березовскиймен бірге көрінді. Бұл қарым-қатынас екіжақты ресей-американ қарым-қатынастарында шиеленіс тудыруы мүмкін деген болжамдар айтылды. 2000 жылдардың соңындағы экономикалық дағдарыс Березовскийдің қаржылық мүмкіндіктерін азайтты деген пікірлер болды. "Sunday Times Rich List" мәліметінше, 2011 жылы оның жеке кірісі шамамен 900 миллион АҚШ долларын құрады.

Режимді өзгерту туралы өтініштер

2005 жылдың қыркүйегінде Березовский BBC-ге берген сұхбатында: "Путиннің тіпті 2008 жылғы сайлауға дейін тірі қалу мүмкіндігі жоқ деп сенемін. Оның билік мерзімін қысқарту үшін бар күшімді саламын, және Путин құлағаннан кейін Ресейге қайта оралуды жоспарлап отырма, ол сөзсіз болады". 2006 жылдың қаңтар айында Березовский Мәскеудегі радиостанцияға берген сұхбатында Владимир Путиннің үкіметін күшпен құлатуға жұмыс істеп жатқанын мәлімдеді. Березовский сондай-ақ Путинді "бандит" және "бірінші нөмірлі террорист" деп айыптады. 2007 жылдың 13 сәуірінде The Guardian газетіне берген сұхбатында Березовский президент Путинді құлатуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді: "Осы режимді өзгерту үшін күш қолдану керек. Бұл режимді демократиялық жолмен өзгерту мүмкін емес. Күш пен қысым болмаса, ешқандай өзгеріс болмайды". 2007 жылы Березовскийдің бұл мәлімдемесінен кейін "Басқа Ресей" оппозициялық қозғалысының өкілі және Біріккен азаматтық фронттың жетекшісі Гарри Каспаров өзінің сайтында былай деп жазды: "Березовский көп жылдар бойы эмиграцияда өмір сүрді және қазіргі таңда Ресей қоғамындағы саяси процестерге елеулі әсер ете алмайды. Оның осы сөздері тек назар аудару үшін жасалған әрекет. Сонымен қатар, көптеген ресейліктер үшін ол 90-шы жылдардың саяси символы, президент Ельциннің артынан байлық жинаған "жаман адамдардың" бірі. Березовскийге байланысты ақпараттық шу Кремльге тиімді болды, олар Ресейдің нағыз оппозициясын жоюға тырысты. Березовскийдің "Басқа Ресей" немесе Біріккен азаматтық фронтпен ешқандай қатысы жоқ". Березовский 2007 жылдың маусым айында "Ресейде оны қаржылаған бірде-бір маңызды саясаткер жоқ" деп жауап берді, соның ішінде "Басқа Ресей" мүшелері де бар екенін айтты. Біріккен азаматтық фронттың басқарушы директоры бұл айыптаулар бойынша Березовскийге қарсы сотқа шағымдану мүмкіндігін қарастыратынын мәлімдеді, бірақ сотқа іс ашпады. Ресей Бас прокуратурасы Березовскийге қарсы қылмыстық іс қозғады, оның сөздері Ресей Қылмыстық кодексінде көрсетілгендей "күшпен билікті басып алуға" бағытталған деп танылуы мүмкін бе, жоқ па, анықтау үшін. Егер кінәлі деп танылса, он жылға дейін бас бостандығынан айырылу жазасы қарастырылады. Британдық Сыртқы істер министрлігі Березовскийдің мәлімдемесін айыптап, оның саяси белімгерлік статусы осыған ұқсас мәлімдемелер жасауын жалғастырса қайта қарастырылуы мүмкін екенін ескертті. Сонымен қатар, Скотленд-Ярд Березовскийдің сөздері заңға қайшы келе ме, жоқ па, тексеруге кірісетінін хабарлады. Бірақ келесі шілдеде Корольдік сот қызметі Березовскийге Ұлыбританияда оның сөздері үшін айып тағылмағанын мәлімдеді. Кремльдің өкілдері бұл жағдайды ағылшын-ресейлік қатынастардағы "алаңдатарлық сәт" деп атады.

In September 2005, Berezovsky said in an interview with the BBC: "I'm sure that Putin doesn't have the chance to survive, even to the next election in 2008. I am doing everything in my power to limit his time frame, and I am really thinking of returning to Russia after Putin collapses, which he will." In January 2006, Berezovsky stated in an interview to a Moscow based radio station that he was working on overthrowing the administration of Vladimir Putin by force. Berezovsky also accused Putin of being "a gangster" and the "terrorist number one". Berezovsky declared that he was plotting the overthrow of President Putin on 13 April 2007 during an interview The Guardian conducted: "We need to use force to change this regime. It isn't possible to change this regime through democratic means. There can be no change without force, pressure." Soon after Berezovsky's 2007 statement, Garry Kasparov, a figure in the opposition movement The Other Russia and leader of the United Civil Front, wrote the following on his website: "Berezovsky has lived in emigration for many years and no longer has significant influence upon the political processes which take place in Russian society. His extravagant proclamations are simply a method of attracting attention. Furthermore, for the overwhelming majority of Russian people he was a political symbol of the 90s, one of the 'bad blokes' enriching themselves behind the back of president Yeltsin. The informational noise around Berezovsky was specifically beneficial for the Kremlin, which was trying to compromise Russia's real opposition. Berezovsky has not had and does not have any relation to Other Russia or the United Civil Front." Berezovsky responded in June 2007 by saying that "there is not one significant politician in Russia whom he has not financed" and that this included members of Other Russia. The managing director of the United Civil Front, in turn, said that the organization would consider suing Berezovsky over these allegations, but the lawsuit has never been brought before the court. The Russian Prosecutor General's Office had launched a criminal investigation against Berezovsky to determine whether his comments could be considered a "seizure of power by force", as outlined in the Russian Criminal Code. If convicted, an offender faces up to twenty years imprisonment. The British Foreign Office denounced Berezovsky's statements, warning him that his status of a political refugee might be reconsidered, should he continue to make similar remarks. Furthermore, Scotland Yard had announced that it would investigate whether Berezovsky's statements violated the law. However, in the following July, the Crown Prosecution Service announced that Berezovsky would not face charges in the UK for his comments. Kremlin officials called it a "disturbing moment" in Anglo Russian relations.

2004 жылғы Украина президенттік сайлауына қатысуы

2005 жылдың қыркүйегінде Украинаның бұрынғы президенті Леонид Кравчук Березовскийді 2004 жылғы Виктор Ющенконың Украина президенттік сайлау науқанын қаржыландырғаны үшін айыптады және Березовский бақылауындағы компаниялардан Ющенконың ресми қолдаушылары басқаратын компанияларға ақша аударымдарын көрсететін құжаттардың көшірмелерін ұсынды. 2007 жылдың қыркүйегінде Березовский екі украиналық саясаткерге – бұрынғы президенттік көмекшісі Александр Третьяковқа және бұрынғы төтенше жағдайлар министрі Давид Жваниаға қарсы сот процесін бастады. Березовский олардан 23 миллион АҚШ долларына жуық сома талап етіп, 2004 жылы «Қызыл революцияны» қаржыландыруға бөлген ақшаны дұрыс пайдаланбағанын айыптады. Березовский 2010 жылғы қаңтардағы президент сайлауында Ющенконы қолдауға украин бизнесін шақырды, сайлаудан кейін мүлікті қайта бөлуге жол бермеуге кепілдік беру мақсатында. 2009 жылдың 10 желтоқсанында Украинаның ішкі істер министрі Юрий Луценко Ресейдің ішкі істер министрлігі сұраған жағдайда Березовский Украинаға келген кезде ұсталатынын мәлімдеді.

2005 жылдың қазанынан бастап Латвияда Persona non-grata

2005 жылдың қазан айында Латвия премьер-министрі Айгарс Калвитис Борис Березовскийді «персона нон грата» тізіміне қою туралы жарлыққа қол қойды. Березовскийді қара тізімге енгізудің нақты себептері жарияланбады. Калвитис Березовскийді ұлттық қауіпсіздікке «құдай қондырған қатер» деп атады. Бұрын Латвияның Ұлттық қауіпсіздік кеңесі Березовскийге Латвияға кіруіне тыйым салуды ұсынған болатын. Бұл ресейлік олигархқа кіруге тыйым салу туралы шешім Березовскийдің 2005 жылдың қыркүйегінде Ригаға жасаған сапарынан кейін дереу қабылданды. Березовский Нил Бушпен бірге латвиялық бизнесмендермен жобаны талқылау үшін Ригаға келді. Baltic News Service агенттігі бұрынғы ресейлік олигархтың Латвияның оны «персона нон грата» деп жариялау шешімі Ресейдің және Джордж Сороспен байланысты құрылымдардың күшті ықпалының нәтижесі деп санайтынын хабарлады. Алайда Калвитис бұл тыйым Кремль немесе Ақ үйдің қысымымен жасалған деген пікірді жоққа шығарды.

2003 жылғы соғыс туралы сөз

Александр Литвиненконың сөзінше, 2003 жылдың қыркүйегінде Ресей Федералды қауіпсіздік қызметінің (ФСБ) Лондондағы офицері Березовскийді екі компонентті қарумен өлтіруге дайындалып жатқан. Бұл күдікті жоспар туралы британдық полицияға хабарланған. Сол кездегі Ішкі істер министрі Хейзел Блирс [осы мәлімдемелерге қатысты] жүргізілген тергеулердің «бұл ақпаратты растай алмағанын және қандай да бір қылмыстық құқық бұзушылық жасалғанына дәлел таба алмағанын» айтты.

2007 жылғы соғыс туралы сөз

2007 жылдың маусым айында Березовский Шотландия арнасының кеңесі бойынша Ұлыбританиядан қашқанын мәлімдеді. Оған Ресейлік кәсіби кісі қолынан өлтіру қаупі төнгенін хабарлаған болатын. 2007 жылдың 18 шілдесінде британдық "The Sun" таблоиді күдікті өлтіруші Парк-Лейндегі "Хилтон" қонақ үйінде полицияға ұсталғанын жариялады. Олар МИ5 бір апта бойы іздегеннен кейін, терроризмге қарсы полиция ұстаған күдіктіге қару табылмай, оны қудалауға жеткілікті дәлел болмағандықтан Ресейге қайтарылып жіберілгенін хабарлады. Сонымен қатар, британдық полиция Ахмет Закаевтың Солтүстік Лондондағы үйіне бір топ полицей орналастырды және Литвиненконың жесірі Маринаға телефон соғып, қауіпсіздік шараларын күшейтуге кеңес берді. Березовский Владимир Путин оны өлтіру жоспарының артында тұр деген айыптауын қайталады. Кремль мұндай мәлімдемелерді бұрын да жоққа шығарған. 2008 жылдың шілдесінде BBC Two телеарнасына берген сұхбатында жоғары лауазымды британдық қауіпсіздік шенеунігі "А" деп танылатын Ресейлік агенттің чечен ұлтынан екенін айтты. "Коммерсант" басылымы оны чечен мафиозі Мовлади Атлангериев деп анықтады; Ресейге оралғаннан кейін, 2008 жылдың қаңтар айында Мәскеуде белгісіз біреулер оны күштеп жоғалтты.

Александр Литвиненконың 2006 жылдың қарашасында қайтыс болуы

Александр Литвиненко, Березовскийдің ең жақын серіктестерінің бірі, 2006 жылдың қарашасында Лондонда сирек кездесетін радиоактивті у - 210 полониймен өлтірілді. Ұлыбритания билігі бұрынғы ФСБ офицері және ОРТ қауіпсіздік бөлімінің бастығы Андрей Луговойды кісі өлтіруде айыптады және оның экстрадициясын сұрады, бірақ Ресей одан бас тартты. Осы оқиғаға байланысты бірнеше ресейлік дипломаттар Ұлыбританиядан қуылды. Ұлыбритания үкіметі бұл мәселе бойынша ресми түрде пікір білдірген жоқ, алайда BBC хабарлағандай, «Ұлыбритания үкіметіндегі дереккөздер» және АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілдері бұл кісі өлтірудің артында Ресей мемлекеті тұрғандығы туралы күдік білдірді. Бұл туралы ақпараттар құпия дипломатиялық жеңілдемелер арқылы жария болды және 2008 жылғы АҚШ Конгресінің қаулысында көрініс тапты. Кісі өлтірудің күрделі жайттары, Литвиненко мен Березовский арасындағы қарым-қатынас және оқиғаның салдары 2007 жылы жарық көрген Алекс Голдфарб пен Марина Литвиненко еңбегі «Диссиденттің өлімі: Александр Литвиненконың улануы және КГБ-ның қайта оралуы» атты кітапта толық сипатталған. Сонымен қатар, күмәнді нұсқа – Литвиненконы өлтіруді Березовский мен оның серіктесі Алекс Голдфарб Ресей үкіметін «қылқыландыру» және оның беделін әлемдік аренада түсіру мақсатымен ұйымдастырды деген мәлімдемелер Lugovoy, Литвиненконың Италияда тұратын әкесі, Никита Чекулин және ресейлік шенеуніктер тарапынан Ресей мемлекеттік БАҚ-та таралды. Березовский 2010 жылы осы айыптауларға қатысты Ресей мемлекеттік теледидарына қарсы Ұлыбританиядағы жала жабу ісін жеңіп алды (жоғарыда көрсетілгендей) және одан кейін: «Мен британдық тергеушілердің қорытындысына сенемін, олардың іздері Ресейге жетеді және бір күні әділдік орнатылады деп үміттенемін» деді. Президенттікке үміткер ретінде Грузия президенті Михаил Саакашвилиді биліктен ығыстыруға тырысқан Патаркацишвили өзінің соңғы күнін Лондон қаласындағы «Дебевоис пен Плимптон» халықаралық заң фирмасының кеңсесінде өткізді. Ол өзінің адвокаты лорд Голдсмитпен және елден қуылған ресейлік азаматтар Николай Глушков пен Юлий Дубовпен бірге дайындық жұмыстарын жүргізіп жатқан болатын. Downside Manor-да кешкі ас ішкеннен кейін Патаркацишвили отбасына нашар сезініп, жоғары қабатқа көтеріліп, жатын бөлмесінде есінен танып қалды. Жансақтау шаралары нәтижесіз болды. Кез келген күтпеген өлім жағдайындағы стандартты тәртіп бойынша, Суррей полициясы оқиғаны «күмәнді» деп бағалап, ресми тергеуді бастады. Алдын ала сараптамалар жүрек талмасы салдарынан қайтыс болғандығын көрсетті. Березовский жақын досының өлімін «қорқынышты трагедия» деп сипаттады.

Alexander Litvinenko, one of Berezovsky's closest associates, was murdered in London in November 2006 with a rare radioactive poison, Polonium 210. The British authorities charged a former FSB officer and head of security at ORT, Andrey Lugovoy, with the murder and requested his extradition, which Russia refused. Several Russian diplomats were expelled from the UK over the case. The UK government has not publicly expressed a view on the matter, but allegations that the murder was sponsored by the Russian state have been expressed by "sources in the UK government", according to the BBC, and by officials of the US Department of State, as revealed by leaked diplomatic cables; they were reflected in a 2008 resolution by the US Congress. The intricate details of the murder, the relationship between Litvinenko and Berezosvsky, and the implications of the case have been described in the 2007 book, Death of a Dissident: The Poisoning of Alexander Litvinenko and the Return of the KGB by Alex Goldfarb with Marina Litvinenko. An alternative, more dubious narrative – that the murder was orchestrated by Berezovsky and his associate Alex Goldfarb with the aim of "framing" the Russian government and discrediting it on the global stage – has aired in Russian state funded media by Lugovoy, by Litvinenko's Italy based father, by Nikita Chekulin and by Russian officials. Berezovsky won a UK libel suit against Russian State Television over these allegations in 2010 (see above), following which he commented, "I trust the conclusions of the British investigators that the trail leads to Russia and I hope that one day justice will prevail." Patarkatsishvili, who as a presidential candidate had also been campaigning to oust Georgia's President Mikhail Saakashvili, spent his last day in the City of London office of international law firm Debevoise and Plimpton. He was preparing along with his lawyer Lord Goldsmith QC and fellow exiles, the Russians Nikolai Glushkov and Yuli Dubov. Shortly after dining at Downside Manor, Patarkatsishvili told his family he felt unwell and went upstairs to his bedroom where he was found unconscious after a heart attack. Resuscitation attempts were unsuccessful. As in any other case of unexpected death, Surrey police treated the case as "suspicious" and launched an official investigation. Preliminary reports indicated a heart attack as the cause of death. Berezovsky described the death of his closest friend as "a terrible tragedy".

Өлім

2013 жылдың 23 наурызында Березовский Беркширдегі Аскоттың жанында, Саннингхиллдегі Титтнесс Парктегі үйінде қайтыс болған күйде табылды. Денесін күзетші құлыпталған ванна бөлмесінен мойнына бау тағылған күйде тапты. Оның өлімі туралы күйеу баласы Facebook-тағы жазба арқылы хабарлады. Березовскийдің өзін-өзі өлтірген болуы мүмкін екенін айтқан заңгер Александр Добровинский, Березовский Абрамовичке қарсы сот процесін ұтырғаннан кейін қарызға батып, соңғы айларын сот шығындарын жабу үшін мүлкін сатумен өткізгенін мәлімдеді. Сондай-ақ, Березовскийтің жақында депрессияға түсіп, достарынан оқшауланғаны айтылды. Ол депрессиядан зардап шегіп, антидепрессанттар қабылдаған; өлімінен бір күн бұрын Лондондағы тілшіге өмір сүруге себеп қалмағанын айтқан. Темза аңғары полициясы оның өлімін "нақты себебі белгісіз" деп жіктеді және осы оқиғаның мән-жайларын анықтау үшін ресми тергеу бастады. Сақтық шарасы ретінде химиялық, биологиялық, радиологиялық және ядролық материалдар мамандары Березовскийдің үйіне жіберілді. Березовский 2013 жылдың 8 мамырында Суррейдегі Бруквуд зиратында жекелеген рәсімде жерленді. Ресейлік БАҚ-тың назарынан аулақ болу үшін жерлеу күні бірнеше рет өзгертілді. Ішкі істер министрлігінің патологоанатомы жасаған сараптама нәтижесінде өлімнің себебі мойын ілгенмен сәйкес келетіні және күрес болғанын көрсететін ешқандай белгі табылмағаны анықталды. Бірақ 2014 жылдың наурыз айында өткен өлімге қатысты сот отырысында Березовскийдің қызы Елизавета неміс патологы Бернд Бринкманның есебін ұсынды, ол оған тікелей қараған кезде денедегі іздің V пішінде емес, дөңгелек пішінде екенін атап өтті, және сондай-ақ, жедел жәрдем қызметкерлерінің бірінің мойны көкшіл болғанын, әдетте мойын ілген адамдардағыдай ақ болмағанын байқағанын атап өтті. Денесінде басының артында жаңа жара және бір қабырғасы сынған (полиция Березовскийдің мойын ілген кезде құлап жарақаттанғанын болжады). Денесінің жанынан белгісіз саусақ іздері табылды, ал бір жедел жәрдем қызметкері үйге кіргенде радиациялық дабыл естілді.

On 23 March 2013, Berezovsky was found dead at his home, Titness Park, at Sunninghill, near Ascot in Berkshire. His body was found by a bodyguard in a locked bathroom, with a ligature around his neck. His death was announced in a post on Facebook, by his son in law. Alexander Dobrovinsky, a lawyer who had represented Berezovsky, wrote that he may have committed suicide, adding that Berezovsky had fallen into debt after losing the lawsuit against Abramovich, and had spent the final few months of his life selling his possessions to cover his court costs. Berezovsky was also said to have recently been depressed and to have isolated himself from friends. He reportedly suffered from depression and was taking antidepressant drugs; a day prior to his death he told a reporter in London that he had nothing left to live for. The Thames Valley Police classified his death as "unexplained" and launched a formal investigation into the circumstances behind it. Specialists in chemical, biological, radiological and nuclear materials were deployed to Berezovsky's home as a "precaution". Berezovsky was buried on 8 May 2013 in a private ceremony at Brookwood Cemetery in Surrey. The burial timing had been changed on several occasions to try to avoid interest from the Russian media. A post mortem examination carried out by the Home Office pathologist found the cause of death was consistent with hanging and there was nothing pointing to a violent struggle. At the March 2014 inquest into the death, however, Berezovsky's daughter Elizaveta introduced a report by German pathologist Bernd Brinkmann, with whom she had shared the autopsy photos, noting that the ligature mark on her father's neck was circular rather than V shaped as is commonly the case with hanging victims, and called the coroner's attention to a statement by one of the responding paramedics who found it strange that Berezovsky's face was purple, rather than pale as hanging victims usually are. The body also had a fresh wound on the back of the head and a fractured rib (injuries police believed Berezovsky could have suffered in the process of falling as he hanged himself). An unidentified fingerprint was found near the body, and one paramedic's radiation alarm sounded as they entered the house.

Путиннен кешірім сұраңыз

Березовскийдің қайтысынан кейін президент Путиннің өкілі Березовскийдің Ресей президентіне хат жіберіп, Ресейге оралуға рұқсат сұрап, "қателіктері үшін кешірім тілегенін" хабарлады. Березовскийдің бірқатар жақтастары хаттың бар екеніне күмән келтіріп, оның мінезіне сай емес екенін айтты. Дегенмен, оның сол кездегі әйелі Катерина Сабирова кейін берген сұхбатында ол шындығында хатты жібергенін растады:

Анонимді деректерге сәйкес, қарсыласы Роман Абрамович бұл хатты Путинге жеке өзі жеткізген, ал бұрын Березовскийдің өзінен кешірім алған. Путиннің бас штаб бастығы Сергей Иванов пен Абрамовичтің өкілі де хатты "бір белгілі адам" жеткізгенін айтты, бірақ мәселенің жеке сипатымен байланысты толық мәлімет бермеді.

Березовскийдің басылымдары

Березовский техникалық ғылымдар докторы және "Көп өлшемді оңтайландырудағы екілік қатынастар" және "Көп өлшемді оңтайландыру: математикалық аспектілер" сияқты көптеген академиялық еңбектер мен зерттеулердің авторы болды. MathSciNet математикалық шолу индексінде B. А. Березовскийтің 1975 жылдан 1989 жылға дейінгі операциялық зерттеулер және математикалық бағдарламалау салаларындағы 16 жарияланымы тіркелген, олар басқа жарияланымдарда 9 рет сілтемеленген. Ең көп сілтеме алған кітабы – А. В. Гнединмен бірлескен "Оптималды таңдау мәселесі" (Наука, Мәскеу, 1984), ол хатшылардың мәселелеріне арналған. Академиялық жарияланымдарынан өзге, ол мақалалар жазып, сұхбаттар берген, олар "Қол жетпестің өнері" (3 томдық) жинағында топтастырылған. Ол жер аударылу кезінде де мақалалар жазуын жалғастырды, Ресейдің саяси басшыларына қатысты сынды көзқарас білдірді.