"ЮКОС: Мұнай компаниясының тарихы мен құлдырауы"

Кіріспе

1993–2007 жылдар аралығындағы ресейлік мұнай және газ компаниясы

«ЮКОС» АҚ ([ [Акционерлік қоғам#Ресей]], ) – Ресейдің Мәскеу қаласында орналасқан мұнай және газ компаниясы. «ЮКОС» компаниясы 1990-шы жылдардың ортасында өткен «акциялар үшін қарыз» аукционы барысында Ресей үкіметінен Ресей олигархы Михаил Ходорковскийге тиесілі «Менатеп» банкіне сатылды. 1996 жылдан 2003 жылға дейін «ЮКОС» Ресейдің ең ірі және табысты компанияларының біріне айналып, Ресейдің мұнай өндірісінің 20 пайызын өндірді. 2004 жылғы Fortune 500 тізімінде «ЮКОС» әлемдегі 359-шы ірі компания ретінде танылды. 2003 жылдың қазан айында Ходорковский – сол кезде Ресейдегі ең бай адам және әлем бойынша 16-шы орындағы ең бай адам – тұтқындалды. Ал компания, көп ұзамай, төленбеген салықтар бойынша күштеп таратылып, 2006 жылдың тамызында банкрот деп жарияланды. Кейіннен бірнеше елдегі соттардың шешімімен «ЮКОС» компаниясын жоюдың және оның активтерін үкіметке берудің, сондай-ақ Ходорковскийге қарсы саяси шаралар қолданудың мақсаты болғаны анықталды. 2014 жылы «ЮКОС» компаниясының бұрынғы иелері Ресейге қарсы тарихтағы ең ірі төрелік сот ісін жеңіп, 50 миллиард доллар (37,2 миллиард евро) өтемақы алды. Тұрақты төрелік сотының 50 миллиард долларлық бұл шешімі 2016 жылы Гаагадағы аудандық сот тарапынан жарамсыз деп танылды, бірақ 2020 жылы Гаага апелляциялық соты оны қайта күшіне енгізді. 2003 жылдан 2004 жылға дейін Ресей үкіметі «ЮКОС» компаниясына жалпы сомасы 27 миллиард АҚШ долларын (20,1 миллиард евро) құрайтын салық талаптарын ұсынды. Үкімет «ЮКОС» компаниясының активтерін бірден тоңазытқандықтан және компанияның келісімге келуге жасаған балама әрекеттері қабылданбағандықтан, компания осы салық талаптарын төлей алмады. 2004-2007 жылдар аралығында «ЮКОС» компаниясының көп бөлігінің активтері тәркіленіп, олардың құнының бір бөлігі мемлекеттік мұнай компанияларына берілді. Еуропа Кеңесі Парламенттік Ассамблеясы Ресейдің «ЮКОС» компаниясына және оның иелеріне қарсы науқанын саяси мақсатта жасалған және адам құқықтарын бұзу деп айыптады. 2011-2014 жылдар аралығында бұрынғы компанияның басшылығы мен инвесторлары Ресейге немесе «ЮКОС» компаниясының активтерін сатып алған компанияларға қарсы бірнеше сот ісін жеңіп алды. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот заңдық және салық жүйесін әділетсіз пайдаланғанын анықтады. Стокгольм сауда палатасының Арбитраж институты, Ресей мен Батыс 1970 жылдан бері сауда дауларын шешу үшін пайдаланатын бейтарап орган, үкіметтің әрекеті «заңсыз иемдену» болды деген қорытындыға келді, бұл үшін «заңсыз» салық талаптары қолданылды, олардың салдары «ЮКОС» компаниясын жою және оның активтерін бақылауға алу болып табылды. Гаагадағы тұрақты төрелік соты компанияның активтері үшін 50 миллиард доллар өтемақы тағайындағаннан кейін бірауыздан шешім шығарды, бұл «ЮКОС» Ресей билігінің саяси мақсаттағы шабуылдарына ұшырады, нәтижесінде оның жойылуына әкелді және Ресей «ЮКОС» компаниясының активтерін Энергия Хартиясы туралы шартты бұза отырып, иемденді. Бұл шарт үкіметтердің коммерциялық активтерді тәркілеуіне немесе мемлекеттік меншікке айналдыруына тыйым салмайды, бірақ инвесторларға әділ өтемақы төлеуді талап етеді. Ресей толық шартты ешқашан ратификацияламаса да, осы баптар шартқа және Ресей заңдарына сәйкес 2029 жылға дейін заңды түрде міндетті болды. Тұрақты төрелік сотының шешімі бойынша Ресей Федерациясының басты мақсаты салық жинау емес, «ЮКОС» компаниясын банкротқа ұшырату, оның активтерін Ресей мемлекеті мен мемлекеттік компаниялары «Роснефть» және «Газпром» пайдасына иелендіру, сондай-ақ Ходорковскийді саяси аренадан алып тастау болды.

OJSC "Yukos Oil Company" ([[Joint stock company#Russia, ) was an oil and gas company based in Moscow, Russia. Yukos was acquired from the Russian government by Russian oligarch Mikhail Khodorkovsky's Bank Menatep during the controversial "loans for shares" auctions of the mid 1990s. Between 1996 and 2003, Yukos became one of the largest and most successful Russian companies, producing 20% of Russia's oil output. In the 2004 Fortune 500, Yukos was ranked as the 359th largest company in the world. In October 2003, Khodorkovsky—by then the richest person in Russia and 16th richest person in the world—was arrested, and the company was forcibly broken up for alleged unpaid taxes shortly after and declared bankrupt in August 2006. Courts in several countries later ruled that the real intent was to destroy Yukos and obtain its assets for the government, and act politically against Khodorkovsky. In 2014, the largest arbitration award in history, $50 billion (€37.2 billion), was won by Yukos' former owners against Russia. This $50 billion award by the Permanent Court of Arbitration was ruled invalid by the District court in The Hague in 2016, but reinstated by the Court of Appeal of the Hague in 2020. From 2003 to 2004 onwards, the Russian government presented Yukos with a series of tax claims totaling US$27 billion (€20,1 billion). As the government froze Yukos' assets at the same time, and alternative attempts to settle by Yukos were refused, the company was unable to pay these tax demands. Between 2004 and 2007, most of Yukos's assets were seized and transferred for a fraction of their value to state owned oil companies. The Parliamentary Assembly of the Council of Europe condemned Russia's campaign against Yukos and its owners as manufactured for political reasons and a violation of human rights. Between 2011 and 2014 several court cases were won by the former company's management and investors against Russia or against the companies that acquired Yukos assets. The European Court of Human Rights ruled that there had been unfair use of the legal and tax system; the Arbitration Institute of the Stockholm Chamber of Commerce, an established neutral body used by Russia and the West since the 1970s for trade disputes, concluded that the government's action was an "unlawful expropriation" using "illegitimate" tax bills, whose effect was intended to "destroy Yukos and gain control over its assets". The Permanent Court of Arbitration in The Hague ruled unanimously upon awarding compensation of $50 billion for the company's assets, that Yukos was the target of a series of politically motivated attacks by Russian authorities that eventually led to its destruction, and that Russia had expropriated Yukos' assets in breach of the Energy Charter Treaty. The treaty does not prohibit governments seizing or nationalizing commercial assets, but requires investors to be fairly compensated. Though Russia never ratified the full treaty, these clauses were still legally binding under both the treaty and Russian law until 2029. According to the Permanent Court of Arbitration's ruling, the primary objective of the Russian Federation was not to collect taxes but rather to bankrupt Yukos, appropriate its assets for the sole benefit of the Russian state and state owned companies Rosneft and Gazprom, and remove Khodorkovsky from the political arena.

Тәрбие және алғашқы жылдары

Компания 1993 жылғы 15 сәуірде Ресей үкіметінің №354 қаулысымен, 1992 жылғы 17 қарашадағы №1403 Президент жарлығына сәйкес құрылды. Аталған жарлық үкіметті тікелей меншігіндегі мұнай және газ операцияларын жеке компанияларға беруге бағытталған, бұл Ресейде мұнай-газ секторын дамыту және жекешелендіруге дайындық мақсатында жасалған. ОАО «ЮКОС» мұнай компаниясы, «ЮКОС» (ЮКОС) деп белгілі, осылай құрылған компаниялардың бірі болды, ол 1993 жылғы 12 мамырда тіркелді. Үкіметтік меншікте болған «ЮКОС» компаниясын басқаруға тағайындалған алғашқы төраға және президент – Сергей Муравленко (Сергей Муравленко) болды, ол бұрын «Юганскнефтегаз» бас директоры қызметін атқарған және Кеңес үкіметі кезінде мұнай және газ секторының басшысы болған Виктор Муравленконың ұлы.

Жекешелендіру (1995)

1995 және 1996 жылдары Ресей экономикалық қиындыққа тап болғанда, көптеген ірі мемлекеттік өнеркәсіптік кәсіпорындар екінші рет қайта ұйымдастыру кезеңінде жекешелендірілді («Акцияларға қарыз» жобасы бойынша), онда ірі мемлекеттік активтер ресейлік коммерциялық банктер арқылы сатылды, көбінесе оларға ғана бұл мүмкіндік берілді. Бұл аукциондарға қатысушылар саяси байланыстары бар белгілі бір тұлпаралармен шектелді. Ашық нарықтағы құнынан әлдеқайда төмен бағаға құнды мемлекеттік өнеркәсіптік кәсіпорындарды сатып алу, сонымен қатар, Ресей олигархтарының толқынының пайда болуына әкелді – зор саяси ықпалы бар, өте бай ресейлік бизнесмендер, олар біраз уақыт бойы Ресей бизнесі мен саясатында үстемдік құрды. (1980 жылдардағы «Перестройкадан» кейін байлыққа ие болғандардың алғашқы толқыны банк және экспорт салаларына қатысты.) Ричард Саква «Путин және олигарх» кітабында мұнай бағасы барреліне 16-25 доллар аралығында ауытқып, саяси және экономикалық жағдай тұрақсыз болған кезде, аукцион кезінде «ЮКОС» сияқты компанияның «нақты құны» белгісіз болды деген екінші пікірді ұсынады. Ол аукциондар осы жағдайды ескергенде, тым дұрыс бағаланбаған жоқ деген қорытындыға келеді, бірақ оларға қарамастан, бұл жекешелендірудің жалпы кемшіліктерін көрсететін, жағдайды нашарлататын қоғамдық қатынастар апаты болды. Отын және мұнай өнеркәсібіне көмек көрсету жөніндегі инвестициялық қордың бұрынғы төрағасы (1992), Отын және энергетика министрлігінің бұрынғы вице-министрі (1993 жылы қысқа мерзімге), және «Роспром» инвестициялық және холдинг компаниясының бас директоры, ол «Менатэптің» 30-ға жуық ірі өнеркәсіптік компаниясынан (140 000 қызметкер) тұратын портфелін басқару үшін құрылған. «Менатэп» компаниясының 78%-ына Ходорковский ие болды, ол бас директор, ал 1997 жылдан бастап төрағасы болды.

Жекешелендіруден кейінгі кезең (1996-2003)

"Олигархиялық жекешелендірудің" алғашқы кезеңі қатыгездік пен қантөгіске толы болды, кейде билікті иеленушілер 19 ғасырдағы қарақшы барондармен салыстырылды, ал "ЮКОС" ерекшелік емес еді. Мысалы, "ЮКОС"-тың бұрынғы қауіпсіздік бастығы Алексей Пичугин бірнеше рет адам өлтіру және адам өлтіруге талпыну қылмыстары бойынша, соның ішінде (ЮКОС-тың 1-ші вице-президенті Невзлинмен бірге) 1998 жылы Ходорковскийдің туған күніне орай Ханты-Манси автономды округінің "Юганск" мұнай провинциясының мэрі Владимир Петуховты, "ЮКОС"-қа қарсы күрескен белсенді қарсыласын өлтіргені үшін сотталды. Бастапқыда "ЮКОС", көптеген басқа ресейлік энергетикалық компаниялар сияқты, 1990-шы жылдардағы экономикалық төмендеуден қатты зардап шекті. "ЮКОС"-ты сатып алғаннан кейін, басқа тараптарды ығыстырды деген айыптар тағылды және "ЮКОС" ресми түрде "Роспромға", "Менатэп" холдингіне тиесілі болды. 1990-шы жылдардың соңында Ресейге экономикалық дағдарыс тереңдеп, "Bank Menatep" банкротқа ұшырады. Алайда "ЮКОС" тез қалпына келді және келесі бірнеше жылда Ресейдің ең ірі мұнай компанияларының біріне, әлемдегі ең ірі мемлекеттік емес мұнай компанияларының біріне айналды, бірақ одан да маңыздысы, Ресейдегі корпоративтік басқару реформасы мен ашықтықтың көшбасшысы болды. Ходорковский халықаралық ынтымақтастықты қолдаған және Ресейдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресетін демократиялық реформатор ретінде кеңінен танылды. 2001 жылы компания 500 миллион доллар көлемінде дивиденд төледі, 2002 жылы – 700 миллион доллар, ал 2003 жылы жоспарланған дивидендтер 3 миллиард долларға бағаланды. Акция бағасы жылдам өсті: 2001 жылы 191%, 2001 жылы 81,5%. Компания халықаралық кеңеюді бастады, "Transpetrol" (Словакия) акцияларының 49% және "Mazeikiu Nafta" (Литва) акцияларының 53% сатып алынды. 2002 жылы төрт компания – "ЮКОС", "Лукойл", "ТНК" және "Сибнефть" Батыс Сібірден Мурманскқа дейін құбыр салу үшін консорциум құрды. Компания мен оның иесінің бағыты күрт өзгерді, бұл АҚШ-та кеңінен жарияланды, олар бұрынғы олигархиялық жылдармен байланысты күмәнді әрекеттерді ұмытып, өздерін өзгертіп жатқан барс ретінде көрсетті. "ЮКОС" басқармасында бес америкалық мүше болды, ал Ходорковскийдің "Ашық Ресей" қайырымдылық қоры Генри Киссинджер мен Лорд (Джекоб) Ротшильдті төрағалар етіп тағайындады. 2001 жылы компания Конгресс кітапханасының "Ашық әлем" бағдарламасына 1 миллион доллар көмектесті, бұл ресейлік басшылықты дамытуға және заң үстемдігін нығайтуға, ресейлік судьяларды АҚШ соттарына сапарлап, жұмысын тамашалауға көмектесу үшін жасалды. 2002 жылы "Forbes" журналы Ходорковскийді жақында ғана "Батыс тарапынан жамандалып" келгенін, бірақ қазір "Батыстың ең жақсы досы" ретінде қарастырылып жатқанын жазды. 2003 жылдың сәуірінде "ЮКОС" "Сибнефть" компаниясымен бірігу/алыну туралы келісімге келді, бұл әлемдегі төртінші ірі жеке компанияны құруға тиіс еді, бірақ бұл келісім оның бас директорының 2003 жылдың қазан айында тұтқындалуынан кейін күшін жойды. Михаил Ходорковскийдің "ЮКОС" ресейлік мұнай гигантындағы үлестерін бақылау оның тұтқындалуынан кейін 4-ші барон Ротшильд, Якоб Ротшильдке өтті. Тұтқындалған кезде Ходорковский Ресейдің ең бай адамы деп есептелді және "Forbes" журналы оны әлемдегі ең бай адамдар тізімінде 16-шы орынға қойды, оның байлығы 15 миллиард долларға бағаланды. 2005 жылы оған тағайындалған 10 жылдық жаза халықаралық алаңдаушылықты тудырды, себебі бұл саяси мотивацияға және тиісті процестің сақталмауына байланысты болды. (Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот кейіннен тұтқындау және басқа да бірнеше мәселелер заңсыз болғанын, бірақ оған қарсы айыптаулар негізді күдікке негізделгендіктен, ол "саяси тұтқын" емес екенін шешті.) Тұтқындаудан кейін, 2003 жылдың желтоқсанында салық органдары "ЮКОС"-ты салықтық тексеруге алды, содан кейін 2004 жылдың сәуірінде "ЮКОС"-қа 27 миллиард доллар көлемінде салық талаптары қойылды, бұл сома 2002 және 2003 жылдардағы компанияның жалпы кірісінен асып түсті. Сонымен қатар, үкімет "ЮКОС" активтерін тоқтатты және басқа да шешімдерді қарастыру ұсыныстары, мысалы кезең-кезеңмен төлем жасау немесе негізгі емес активтерді сату қабылданбады немесе елемеді. 2004 жылдың шілдесінде компанияның негізгі активі – "Юганскнефтегаз", компанияның мұнайдың 60% -ын өндіретін және өзінің мұнай өндірісімен Иракпен шамалас, құны 14,7 миллиардтан 22 миллиард долларға және 30,4 миллиард долларға дейін бағаланған, тәркіленді. 2004 жылдың желтоқсанында "Юганскнефтегаз" 9,35 миллиард долларға жабық аукционда сатылды, онда тек екі үміткер қатысты (олардың бірі – "Газпромнефть", АҚШ сотының бұйрығына бағынышты болды және ұсыныс жасаған жоқ), сондай-ақ аукционнан бірнеше күн бұрын тіркелген және мемлекеттік мұнай компаниясы "Роснефть" қаржылаған белгісіз "Байкалфинансгрупп" компаниясы. "Роснефть" аукционнан кейін бірнеше күн ішінде "Байкалфинансгрупп"-ты сатып алды, содан кейін салық есебі "қырқылып" қалды. Бір жылдан астам уақыт өткен соң "Юганскнефтегаз" "Роснефть" тарапынан ресми түрде 56 миллиард долларға бағаланды. "ЮКОС" 2006 жылы банкротқа ұшырады және 2007 жылы таратылды.

The initial period of "oligarchic privatization" was characterized by ruthlessness and bloodshed, with those having power sometimes compared to 19th century robber barons, and Yukos was no exception. For example, the former Security Chief of Yukos, Alexei Pichugin, was convicted on multiple counts of murder and attempted murder, including (along with Yukos 1st Vice President Nevzlin) the murder of Vladimir Petukhov, mayor of the Yugansk oil province in Khanty Mansi Autonomous Okrug and a vehement opponent of Yukos, on Khodorkovsky's birthday in 1998. Initially, Yukos, like most other Russian energy companies, was badly affected by the economic recession of the 1990s; subsequent to acquiring Yukos, accusations were made of other parties being squeezed out, and Yukos became formally owned by Rosprom, Menatep's holding company. In the late 1990s Russia was badly affected by a deepening of the economic crisis, in the course of which Bank Menatep became insolvent. Yukos however recovered very quickly and, in the course of the next few years, became one of Russia's largest oil companies, one of the world's largest non state oil companies, but more significantly, a leader in Russian corporate governance reform and corporate transparency, with Khodorkovsky being widely seen as a pro democratic reformer who advocated for international co operation and against corruption in Russia. In 2001 the company paid a $500m dividend, in 2002 – $700m and in 2003 the planned dividend payout was estimated at $3 billion. Its share prices were growing quickly: in 2001 by 191%, in 2001 by 81.5%. It started international expansion, purchasing 49% shares of Transpetrol (Slovakia) and 53% shares of Mazeikiu Nafta (Lithuania). In 2002 four companies – Yukos, Lukoil, TNK and Sibneft – established a consortium to build a pipeline from Western Siberia to Murmansk. In a marked change of direction which gained considerable United States coverage, the company and its owner came to be seen as a leopard that might be changing its spots and setting aside the dubious conduct previously associated with it in the early oligarch years. Yukos had five Americans on its board, and Khodorkovsky's charity "Open Russia" listed Henry Kissinger and Lord (Jacob) Rothschild as chairmen. In 2001 the company donated $1 million to the Library of Congress Open World Program, to aid the development of Russian leadership and rule of law, in part by funding Russian judges to visit and observe United States courts. In a 2002 profile, Forbes described Khodorkovsky as being "vilified by the West" until quite recently, but now being seen as perhaps "the West's best friend". In April 2003, Yukos agreed to a merger/takeover with Sibneft, to create the fourth largest private company in the world, although this merger became undone in the aftermath of the October 2003 arrest of its CEO. Control of Mikhail Khodorkovsky's shares in the Russian oil giant Yukos have passed to Jacob Rothschild, 4th Baron Rothschild upon his arrest. At the time of his arrest, Khodorkovsky was believed to be the wealthiest man in Russia and was listed by Forbes as the 16th richest person in the world, with a fortune estimated at $15 billion. His eventual sentence in 2005 was for 10 years, and attracted widespread international concern related to a perceived political motivation and lack of due process. (The European Court of Human Rights eventually ruled that while the arrest and several other points were unlawful, he was not a "political prisoner" since the charges against him had been based on reasonable suspicion.) The arrest was followed by a tax investigation into Yukos by the tax authorities, in December 2003, after which in April 2004 Yukos was issued in stages with tax claims for $27 billion, a sum that exceeded its total revenues for 2002 and 2003. At the same time, Yukos' assets were frozen by the government and offers exploring other ways to settle, such as payment in stages or sale of non core assets, were refused or ignored. In July 2004, its core asset, Yuganskneftegaz – producing 60% of the company's oil and by itself as much oil as Iraq and variously valued between $14.7 to $22 billion and $30.4 billion – was confiscated. In December 2004, Yuganskneftegaz was sold for $9.35 billion in a closed room auction of just two bidders (one of which, Gazpromneft, was subject to a US court injunction and did not enter a bid ), and an unknown front company called Baikalfinansgrup which had been registered a few days before the auction, and whose bid was financed by state owned oil company Rosneft. Rosneft acquired Baikalfinansgrup within days of the auction, at which point the tax bill was "slashed". Just over a year later Yuganskneftegaz was formally valued by Rosneft at $56 billion. Yukos was bankrupted in 2006 and liquidated in 2007.

Салықтық талаптар

2004 жылдың шілдесінде «ЮКОС» 27 миллиард доллардан астам сомаға салықтан қашуда айыпталды. Ресей үкіметі компанияны 1990 жылдары салық жүктемесін азайту мақсатында Ресей ішіндегі салық бейкенттерін дұрыс пайдаланбағаны үшін айыптады; мұндай бейкенттер Ресейдің шеткері аймақтарында орналасқан көптеген ірі мұнай өндірушілермен құрылды, оларға экономикалық дамуына көмектесу үшін арнайы салықтық мәртебе берілді; мұндай «жағалаудағы офшорлық аймақтар» пайда салығын төлеуден қашу үшін пайдаланылды, нәтижесінде «ЮКОС» компаниясының тиімді салық ставкасы 11%-ды құрады, ал заңмен белгіленген ставка сол кезде 30% болды. «ЮКОС» компаниясы өз әрекеттері сол кезде заңды болғанын және компанияның «Лукойл», «ТНК-BP» және «Сибнефть» сияқты басқа ресейлік мұнай компаниялары сияқты салықты оңтайландыру схемаларын қолданғанын мәлімдеді. Дегенмен, салықтан қашу айыбы тағылып, жазаланған жалғыз компания – «ЮКОС» болды. «ЮКОС» компаниясының еншілес кәсіпорындары толық салық төлеуден қашу үшін өндірілген мұнайды «сұйықтар бар мұнай» деп жариялады. Мұндай салықтан қашу тәжірибесіне қарсы жалпы күшті шаралар Путиннің президенттік лауазымына келгеннен бастап күшейді, көптеген компаниялар өздерінің саудалық ұйымдарын жапты немесе сатып алды. 2004 жылғы желтоқсандағы басқару ұсынымында көрсетілгендей, салық талаптары 2000, 2001, 2002 және 2003 жылдардағы «жалпы салық жүктемесін» сол жылдардағы компанияның жариялаған кірісінің 67%, 105%, 111% және 83%-ы деңгейінде көрсетті. Салыстыру үшін, «Газпром» компаниясының жылдық салық төлемі 2003 жылғы 28,867 миллиард долларлық кіріске қарағанда шамамен 4 миллиард долларды құрады. «ЮКОС» компаниясының бас компаниясы «Менатеп» Батыс қоғамдық пікіріне ықпал ету үшін кең ауқымда және сәтті лоббилік жұмыстар жүргізді, APCO компаниясының Марджери Краусын тартып алды, ол АҚШ Өкілдер палатасы мен Еуропа Кеңесі алдында резолюцияларды қабылдауға сәтті ықпал етті. Еуропа Кеңесінің қаулысына сәйкес, «ЮКОС пен оның бизнес серіктестеріне, сондай-ақ Ходорковский мен оның серіктестеріне байланысты басқа да мекемелерге қарсы түрлі құқық қорғау органдарының қысым көрсету әрекеттері және осы әрекеттердің қоғамдық қатынастар тұрғысынан мұқият дайындалуы бірлесіп алғанда мемлекет тарапынан үйлестірілген шабуыл сияқты көрінеді». Бұл «ЕҚАД-ның 7-бабында белгіленген nullum crimen, nulla poena sine lege қағидасы және ЕҚАД-ға қосымша хаттаманың 1-бабында белгіленген мүлікті қорғау құқығы туралы маңызды мәселелерді көтереді». «Юганскнефтегаз» компаниясының «Байкал Финанс Группына» аукцион арқылы сатылуы және мемлекеттік «Роснефть» компаниясының оны жылдам қабылдауы мүлікті қорғаумен байланысты қосымша мәселелерді көтереді (ЕҚАД, Қосымша хаттама, 1-бап). Бұл аукционның өзінің мән-жайларына, нәтижесінде баға нарықтық құннан әлдеқайда төмен болғанына, сондай-ақ «ЮКОС» компаниясының негізгі активтерін салықты қайта бағалау арқылы сатуға мәжбүр болғанына, бұл жалпы салық жүктемесі «ЮКОС» компаниясының бәсекелестерінен әлдеқайда жоғары болды және тіпті 2002 жылы «ЮКОС» компаниясының сол жылғы жалпы кірісінен асып кетті».

In July 2004, Yukos was charged with tax evasion, for an amount of over US$27 billion. The Russian government accused the company of misusing tax havens inside Russia in the 1990s so as to reduce its tax burden; havens were set up by most major oil producers in outlying areas of Russia which had been granted special tax status to assist in their economic development; such "onshore offshore" were used to evade profit taxes, resulting in Yukos having an effective tax rate of 11%, vs a statutory rate of 30% at the time. Yukos claims its actions were legal at the time and that the company used the same tax optimisation schemes as other Russian oil companies, such as Lukoil, TNK BP and Sibneft. However, Yukos was the only one to be charged with tax evasion and penalised by the authorities. Yukos subsidiaries declared the oil they produced to be "oil containing liquids" to avoid paying full taxes. A general crackdown on such tax evasion practices began with Putin's presidency, with numerous companies closing or purchasing their trading vehicles. A management presentation from December 2004 shows that the tax claims put the "total tax burden" for 2000, 2001, 2002, and 2003 at 67%, 105%, 111%, and 83% of the company's declared revenue during those years. As a comparison, the annual tax bill of Gazprom is about US$4 billion on 2003 revenues of US$28.867 billion. Yukos' parent company, Menatep, lobbied extensively and successfully to influence Western public opinion, retaining Margery Kraus of APCO who successfully pushed through resolutions inter alia before the US House of Representatives and the Council of Europe. According to a resolution of the Council of Europe,

"Intimidating action by different law enforcement agencies against Yukos and its business partners and other institutions linked to Mr Khodorkovsky and his associates and the careful preparation of this action in terms of public relations, taken together, give a picture of a co ordinated attack by the state." This "raises serious issues pertaining to the principle of nullum crimen, nulla poena sine lege laid down in Article 7 of the ECHR and also to the right to the protection of property laid down in Article 1 of the Additional Protocol to the ECHR." "The circumstances of the sale by auction of Yuganskneftegaz to “Baikal Finance Group" and the swift takeover of the latter by state owned Rosneft raises additional issues related to the protection of property (ECHR, Additional Protocol, Article 1). This concerns both the circumstances of the auction itself, resulting in a price far below the fair market value, and the way Yukos was forced to sell off its principal asset, by way of trumped up tax reassessments leading to a total tax burden far exceeding that of Yukos's competitors, and for 2002 even exceeding Yukos’ total revenue for that year."

Активтерді мәжбүрлеп сату

Батыс және ресейлік оппозициялық БАҚ-та Ходорковскийдің жоғары деңгейдегі тұтқындалуы көбінесе оның ресейлік саяси процестегі белсенділігімен байланыстырылады. 2003 жылдың 31 қазанында компанияның бас директоры тұтқындалғаннан кейін Ресей үкіметі компанияның 44% акцияларына меншік құқығын тоқтатты. Бұл Ходорковский басқаратын акционерлер тобының компанияның үлкен үлесін АҚШ-тың Exxon мұнай компаниясына сатуына кедергі келтіру мақсатында жасалды. 2004 жылдың 20 желтоқсанында ЮКОС акционерлерінің өте маңызды жиналысы өткізілуі жоспарланған, онда «кризистік жоспар» талқылануы керек еді. Ресейлік компания Ресейде банкроттық жариялау үшін алдымен мұндай жиналыс өткізуге міндетті. Ресей үкіметі 2004 жылдың 19 желтоқсанында аукцион арқылы ЮКОС-тың негізгі өндіріс бөлімшесі – «Юганскнефтегазды» сатты. Бұл шара 28 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі салық борышын өндіріп алуға бағытталған. Бұған дейін компанияның шағымы қабылданбаған болатын. Ходорковскийді өкілдік ететін Menatep компаниясы сатудың заңдылығын бірнеше елде жоққа шығарып, сатып алушыны және мәмілені қаржыландыруға көмектескен кез келген компанияны сотқа беруге уәде берді. Күтілетін сатып алушы – 38% мемлекеттік пакеті бар ОАО «Газпром» компаниясы еді. Кейбір еуропалық және американдық мұнай компаниялары бәсекеге түсуден бас тартты. 2004 жылдың 19 желтоқсанында Байкалфинансгруп компаниясы, аукционға бірнеше күн бұрын Тверь қаласында тіркелген және мекенжайында шайхана орналасқан белгісіз компания, ЮКОС-тың еншілес компаниясы «Юганскнефтегаз» аукционын 260,75 миллиард рубльге (9,4 миллиард доллар) жеңіп алды. Аукционға қатысқандардың айтуынша, аукцион кезінде тек екі үміткер тіркелді және қатысты: Байкалфинансгруп және «Газпромның» бұрынғы мұнай бөлімшесі «Газпромнефть». Аукцион материалдарында Байкалдан алғашқы ұсыныс 8,6 миллиард АҚШ долларын құрады. Аукцион жүргізуші «Газпромнефть» компаниясынан бағасын ұсынуды сұрағанда, компания өкілі телефон соғуға рұқсат сұрап, залдан шығып кетті. Бірнеше минут бұрын аукцион жүргізушісі қатысушыларға ұялы телефонды пайдалану немесе залдан шығу ережеге қайшы екенін ескерткен еді. «Газпромнефть» өкілі залға оралғанда Байкал 9,3 миллиард АҚШ долларына ұсыныс жасады. «Газпромнефть» ешқандай ұсыныс жасаған жоқ және үнсіз қалды. «Юганскнефтегаз» аукционынан кейін көп ұзамай Ресейдің мемлекеттік мұнай компаниясы «Роснефть» Байкалфинансгруп акцияларының 100% сатып алды. «Юганскнефтегазды» сатып алу «Роснефть» компаниясының табысын айтарлықтай арттырып, оны Ресейдегі ең ірі мұнай компанияларының біріне айналдырды.

In the Western media and the Russian opposition media the high profile arrest of Khodorkovsky is usually attributed to his activism in the Russian political process. On October 31, 2003, shortly after the arrest of the company's CEO, the Russian government froze ownership of 44% of the company's shares. The reason given was to prevent a group of shareholders led by Khodorkovsky from selling a large stake of the company to the US oil firm Exxon. A Yukos shareholders' meeting scheduled for December 20, 2004 was to discuss a "crisis plan." A Russian company must hold such a meeting before it can apply for bankruptcy in Russia. The Russian Government sold Yukos's main production unit, known as Yuganskneftegas, at auction on December 19, 2004 to recover some of US$28 billion in alleged tax debts, following the loss of an appeal by the firm. Menatep, the company representing Khodorkovsky, promised to challenge the sale's legality in a number of countries, and to sue the buyer and any company helping to fund the deal. The expected buyer was the 38% Russian state owned company OAO Gazprom. Some European and American oil firms decided not to bid. On December 19, 2004, the Baikalfinansgrup, an unknown company registered several days before the auction in Tver at an address where a snack bar was located, won the auction for Yukos's subsidiary Yuganskneftegas with a 260.75 billion rubles ($9.4 billion) bid. According to people familiar with the auction only two bidders registered for, and were present during, the auction process: Baikalfinansgrup and Gazprom's former oil unit Gazpromneft. Accounts from the auction say that the first bid of US$8.6 billion came from Baikal. When the auctioneer asked Gazpromneft to offer its price, a representative of the company asked to make a telephone call and left the room. A few minutes earlier, the auctioneer had told participants that using a mobile phone or leaving the room was against the rules. When a Gazpromneft representative returned to the room, Baikal made a bid of US$9.3 billion. Gazpromneft never placed a bid or spoke out. Shortly after the Yuganskneftegaz auction, Rosneft, Russian state owned oil company, acquired 100% of shares in Baikalfinansgrup. The acquisition of Yuganskneftegaz significantly increased Rosneft's profits and made it one of the largest oil companies in Russia.

Банкроттық жағдай

2006 жылдың 15 маусымында 4 миллион АҚШ доллары көлеміндегі банк депозиті және оның американдық бас директорының Хьюстон қаласындағы үйіне сүйенген ЮКОС компаниясы АҚШ-та банкроттықтан қорғануға өтініш берді. Компанияның активтері 12,3 миллиард АҚШ доллары, ал қарызы 30,8 миллиард АҚШ доллары деп бағаланды, соның ішінде "Ресей үкіметіне тиіс деп есептелетін салықтар" да бар еді. ЮКОС Ресей билігін "бұрын-соңды болмаған заңсыз, кемсітушілік және пропорциясыз салық талаптарының науқанымен, ол рейдтер мен тәркілеулерге дейін ұлғайып, қорқыту мен қамауға әкелді" деп айыптады. Бірнеше апталық қарастырудан кейін Хьюстон соты ЮКОС компаниясының АҚШ-та орналасқандығын ешқандай жағдайда дәлелдеуге болмайтынын мәлімдеді. 2006 жылдың 25 шілдесінде ЮКОС кредиторлары банкроттық басқарушы компанияны таратуды ұсынғаннан кейін банкротқа өтініш беруге шешім қабылдады.