Кіріспе

Голланд суретшісі, типограф және баспагер Хендрик Николас Векман (әдетте Х. Н. Векман деп аталады; 29 сәуір 1882 - 10 сәуір 1945) – голланд эксперименталды суретшісі, типограф және баспагер. Ол нацистік оккупация кезінде (1940–1945) жасырын баспахана ашып, соғыстың соңғы күндері гестапо тарапынан атылды.

Өмір және жұмыс

Векман 1882 жылғы 29 сәуірде Гронинген провинциясындағы Ленс қаласында дүниеге келді. Ол ветеринар дәрігерінің ұлы болды, ол жас кезінде қайтыс болды, содан кейін анасы отбасын Гронинген қаласына көшірді. 1908 жылы ол баспахана мен шығару орталығын құрды, ондағы ең жақсы кезде жиырмаға жуық жұмысшы жұмыс істеді. Қаржылық қиындықтар 1923 жылы оны жабуға мәжбүр етті, содан кейін Векман қойманың шатырындағы шағын шеберханамен жаңадан бастады. Векман «Арбау» («De Ploeg») суретшілер тобының мүшесі болды, ол үшін плакаттар, шақыру қағаздары және каталогтар басып шығарды. 1923 жылдан 1926 жылға дейін ол өзінің авангардтық «The Next Call» атты ағылшын тіліндегі журналын шығарды. Бұл журнал, сол кезеңнің басқа да туындылары сияқты, шрифттермен, баспа блоктарымен және басқа да баспа материалдарымен тәжірибе жасау сияқты коллаждарды қамтыды. Ол журналды шетелдегі басқа авангардтық суретшілер мен дизайнерлердің туындыларымен айырбастау арқылы тарататын және осылайша еуропалық өнердегі прогрессивті тенденциялармен байланыста болатын. Ең жемісті байланыстар Тео ван Дусбург, Курт Швиттерс, Эль Лиссицкий және Мишель Сеуформен болды, соңғысы Парижде оның бір туындысын көрсетті. Бұл алмасу өте жемісті болды, өйткені шетелдік журналдар Векман үшін шабыт көзі болды. Ол өзі мойындағандай, мазмұнын әрдайым түсінбесе де, Векман алған журналдардың беттерінен жаңа идеялар іздеді. Мұндай байланыс Векман өзінің бизнесін дамытып жатқан кезде және Гронингеннен кете алмай жүрген кезде өте маңызды болды. 1929 жылы ол Кельн мен Парижге сапар шекті, содан кейін ол жаңа баспа әдісін жасады, сиялы роликті қағазға тікелей қолданып, содан кейін қарапайым қолмен басып шығару арқылы бірегей эффектілерге қол жеткізді. Бұлардың ең күрделілері баспаханаға бірнеше рет кіріп-шығуды қажет етті және оларды аяқтауға бір күн жұмсалды. Оның тағы бір тәжірибелік әдісі - жазу машинасының көмегімен абстрактілі суреттер жасау болды, ол оны 1929 жылдан кейін ырғақты дыбыстық өлеңдер жазуға көшті. Векманның туындылары 1939 жылы Амстердамдағы Риксмузейде өткен «Біздің бүгінгі өнеріміз» («Onze Kunst van Heden») көрмесіне қосылды. 1940 жылдың мамыр айында, Нидерландыға неміс әскері шабуыл жасағаннан кейін көп ұзамай, Векман «Көк баржа» («De Blauwe Schuit») атты жасырын баспа үйін құрды, ол қырық басылымға дейін шығарды, олардың барлығын Векман жобалады және суреттеді. Олардың ішінде Баал Шем Тов аңызына негізделген хасидтік әңгімелер сериясы да бар. 1945 жылдың 13 наурызында Гестапо Векманды тұтқындады және оны 10 сәуірде Баккевенге жақын орманды жерде басқа тоғыз тұтқынмен бірге атып тастады, бұл Гронинген қаласы азат етілгенге үш күн қалғанда болды. Гестапо тәркілеген оның көптеген суреттері мен баспалары қала үшін болған шайқаста шыққан өртте жойылды.

Мұралық

Векман Баккевен зиратында жерленген. Қазір сол кезде атылған он адамды еске алу үшін бір монумент орнатылған, ал оның туған ауылында оған арналған тағы бір ескерткіш тұр. 1992 жылы голланд режиссері Джеррард Верхаге Векманның соңғы күндері туралы бір сағаттық көркем-құжаттық фильм түсірді, «Мен Таитиге барамын» (1992). Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін мұражай директоры Виллем Сандберг, бастапқыда типограф ретінде білім алған, Векманға келіп, тіпті 1939 жылы Амстердамда оның жеке көрмесін ұйымдастырды. Соғыстан кейін ол дереу Стеделик мұражайында оның туындыларының ретроспективті көрмесін өткізіп, оның үлкен коллекциясын қалыптастырды. Ол сондай-ақ досына құрмет көрсетіп, оның өмір салтында көрінетін, тумысынан еркіндікке құштарлықпен, өнерінде бейнеленген, экономикалық қиындыққа тап болған, баршасынан қол үзген, ерекшелікке ие деп есептелген адам – сол сәтте ол өзінің жылы, жанды және өмірге толы әлемін жасады деді. Оның үлгісіне кейіннен арналған американдық монографиясында: «Векманның қазасынан бері оның заманауи графикалық дизайнға қатысты маңыздылығы бірте-бірте анықталып, оның туындылары байлығынан, рухынан және оптимизмінен ештеңе жоғалтпады» делінген. 1983 жылы Векманның бұрынғы қоймасы шеберханаларға айналдырылып, ғимаратқа оның есімі берілді. Қалалық мұражайдың графикалық бөлімінде оның баспа машиналарын көрсететін шеберхана бар. 1999 жылы H. N. Werkman Foundation қоры құрылып, оның туындыларын насихаттау мақсатында оның баспа, сурет, картина және хаттардан тұратын үлкен коллекциясы Гронингер мұражайына тұрақты негізде берілді. Кейін қаладағы негізгі мектептердің біріне Х. Н. Векман аты берілді және оның мұрасы өнер сабақтарында және үнемі өткізілетін арнайы жобаларда сақталды.