Кіріспе

Роберт Собелдің 1973 жылғы романы "Бір шеге үшін: Егер Бургойн Саратогада жеңіске жеткен болса" – американдық бизнес тарихшысы Роберт Собелдің 1973 жылы жарық көрген балама тарих романы. Роман Америка революциясы сәтсіз аяқталған балама әлемді бейнелейді. Көркем шығарма болғанымен, роман ғылыми еңбек нысанында, атап айтқанда 1763 жылдан 1971 жылға дейінгі Солтүстік Америка тарихының бакалавриат деңгейінде жазылған. Бұл балама тарихқа 475 жұмыстың библиографиясы және 860 түсіндірме кіреді, онда ойдан шығарылған кітаптар мен мақалаларға сілтеме жасалған; Солтүстік Америка Конфедерациясының, Мексика Біріккен Штаттарының және Крамер Ассошиэйтс басшыларының тізімін қамтитын үш қосымша; кітаптама; балама Солтүстік Американың қазіргі заманғы картасы; және кітапқа көмектескен ойдан шығарылған адамдарға алғыс айту. Кітапта сонымен қатар, библиографияда екі кітабы тізімделген, ойдан шығарылған мексикалық тарихшы, профессор Франк Дананың кітапты сынға алуы да бар.

Өмірбаян

Ол сипаттаған балама әлемде "Бір шеге үшін" – бизнес тарихшысы Роберт Собель жазған Солтүстік Америка тарихы. Солтүстік Америка екі мемлекетке бөлінеді: Солтүстік Америка Конфедерациясы (CNA) – Ұлыбритания империясымен формалды байланысын сақтайтын британдық отарлардың одағы, және Мексика Біріккен Штаттары (USM) – колониялық Мексикаға эмигрант американдық көтерісшілердің келуінен құрылған екі тілді мемлекет. Басқа ірі державалар: Ұлыбритания империясы; Еуропа мен Таяу Шығыстың көп бөлігін бақылайтын Германия империясы; Шығыс Азияны бақылайтын Жапон империясы; және Креймер Ассошиэйтс (KA) – АҚШ-та пайда болған, бірақ қазір Тайваньда орналасқан, ауқымды трансұлттық корпорация (Британдық Шығыс Үндістан компаниясына ұқсас). Барлық державалар 1962 жылы Креймер Ассошиэйтс компаниясы атом бомбасын сынағаннан бастау алған ядролық қарулану жарысына қатысуда.

Сюжет

"Бір шеге үшін" 1763 жылы Жеті жылдық соғыс аяқталғаннан кейін басталады. Ұлыбритания үкіметінің Америка колонияларына тікелей салық салу әрекеті колонистердің қарсылығын тудырады, ол 1775 жылы ашық көтеріліске ұшырады. Британ әскерлерін Бостоннан ығыстырып, тәуелсіздік жариялағаннан кейін, американдық көтерілісшілер бірнеше жеңіліске ұшырап, 1777 жылдың соңына қарай Нью-Йорк, Олбани және Филадельфияны бақылаудан шығарып алады. Нақты тарихтан өзгешелік 1777 жылдың қазан айында туындайды, британдық генерал Джон Бургойн Саратога шайқасында американдық генералдар Горацио Гейтс пен Бенедикт Арнольдты жеңеді. 1778 жылы келісімшілдер Континенттік Конгресс бақылауын қолға алып, британдық билікті қайта орнату туралы келісімге келеді. 1780 жылы, одан әрі көтеріліске жол бермеу үшін, Англия Парламенті "Британдық жобаны" қабылдайды – Солтүстік Америка колонияларын жартылай дербес үкіметке ие Солтүстік Америка Конфедерациясы (CNA) деп қайта ұйымдастыратын заң. Бірақ көптеген бұрынғы көтерілісшілер британдық билікке бағынудан бас тартады, тәуелсіздік жақтастары Техас аймағындағы Жаңа Испанияға көшіп кетеді. Техастағы бұрынғы патриоттар Джефферсон штатын құрады, оның аты тәуелсіздік декларациясының авторының құрметіне берілді. Француз революциясы болдырмағанымен, 1795 жылы Ұлыбритания мен Франция арасында соғыс басталады, Испания француз жағынан қақтығысқа түседі. Джефферсон да, CNA да осы жағдайды испан аумағына шабуыл жасау үшін сылтау ретінде пайдаланады, CNA Флорида мен Луизиананы өз құрамына қосады, ал Джефферсондықтар Рио-Гранде өзенінің солтүстік жағалауына дейін кеңейеді. Мексика 1805 жылы тәуелсіздік алады, бірақ бірден хаос пен азаматтық соғысқа ұшырайды. Джефферсондықтар соңынан араласып, Эндрю Джексон басқаратын Джефферсондық әскер 1817 жылы Мексика қаласын басып алады. 1819 жылы Джексон Джефферсон мен Мексиканы біріктіріп, Мексика Құрама Штаттарын (МҚШ) құрады, ал 1821 жылы ол жаңа елдің алғашқы президенті болып сайланады. CNA-да индустрияландыру Жаңа Англия мен Атлантиканың орталық колонияларының одағы – Солтүстік Конфедерацияда қалыптасады, ал мақта тазартқыштың (cotton gin) ойлап табылуы Оңтүстік Конфедерацияға өркендеу мен кең таралған құлдықты әкеледі. Бірақ өнеркәсіптің қарқынды дамуы бай өнеркәсіпшілер мен жұмысшы табы арасында наразылықты күшейтеді, ал 1835 жылғы қаржылық дағдарыс бірқатар әлеуметтік дүрбелеңдерге, соның ішінде экономикалық себептермен Оңтүстік Конфедерацияда құлдықты жоюға алып келеді. CNA Лондоннан екінші Британдық жобаны мақұлдап алады, ол мемлекеттердің бос конгломерациясынан генерал-губернаторы бар біріккен мемлекетке айналады, ал оның алғашқы иесі генерал Уинфилд Скотт болады. Рокки таулары соғысында (1845–1855) қақтығысқаннан кейін, CNA мен МҚШ әрқайсысы өз жолын табады. CNA көбінесе оқшауланып, өркендеген өнеркәсіптік ел болғанымен, ішкі азаматтық қақтығыстардың қайталануына ұшырайды. Сонымен қатар, оның парламенттік демократиясы индустриалдық Либералдық партия мен социал-демократиялық "Халық коалициясының" үнемі билікті алмастыратын екі партиялық жүйесіне бекінеді. 19 ғасырдың Еуропасындағы тұрақсыздықтан иммигранттардың көптеп келуі көпмәдениеттіліктің қалыптасуына ықпал етеді, ал Оңтүстік Вандалия бұрынғы құлдардың көшіп келуінен кейін афроамерикандықтардың көпшілігіне айналады, Квебек пен Новая Шотландияға дербес, жартылай тәуелсіз мәртебе беріледі. 1920 жылдары қайталап туындайтын қақтығыстарға байланысты ел Конфедерацияның жаңа аймақтарын қоныстандыруға арналған саяхатты субсидиялайтын Галлоуэй жоспарын қабылдайды, сонымен қатар тығыз қоныстанған қалаларды жеңілдетеді және саяси қарсы топтарды таратуға көмектеседі. МҚШ монополиялық корпорацияны – Крамер Ассошиэйтс-ті құрады, 19 ғасырдың соңында империалистік кеңею мен диктатура кезеңіне кіреді, Орталық Американы, Оңтүстік Американың бір бөлігін, Алясканы және Гавайиді жаулап алады, сондай-ақ Ресей империясын тұрақсыздандырған Сібірде марионеттік мемлекет құрады. Мексика үкіметі мен Крамер Ассошиэйтс арасындағы қақтығыс 1920-1930 жылдары соңғысының 1936 жылы Филиппинге көшуіне әкеледі. 1939 жылы дүниежүзілік соғыс басталады, онда британдықтар, француздар мен жапондықтар немістер мен мексикалықтарға қарсы шығады, ал CNA бейтараптығын сақтайды. Соғыс 1948 жылы ресми түрде аяқталмай тоқтатылады, немістер Континенттік Еуропа мен Таяу Шығысты бақылайды, жапондықтар Қытайды, Сібірді және Батыс Тынық мұхитын бағындырады, Крамер Ассошиэйтс Тайваньға көшіп, әлемдік ресурстардың 1/6 бөлігін бақылайды, ал МҚШ әлеуметтік құлдырауға ұшырап, жаңа диктатура орнатылады. Қан төгістен қашып, одан пайда тапқаны үшін өзіне өкініш білдіретін CNA, қайырымдылықпен көмектесу жобасын бастайды. Крамер Ассошиэйтс 1962 жылдың маусымында атом бомбасын жарытып, әлемді ядролық қарулану жарысына итермелейді. Британдықтар 1964 жылы, немістер 1965 жылы, ал CNA 1966 жылы өз бомбаларын жарытады. Бұл жағдай CNA-ны күрделендіріп, халықаралық және бейбітшілік фракциялар арасындағы ішкі қақтығыстарды жаңартады. Өзінің бомбасын жасауға қабілетсіз МҚШ басшылығы агрессивті және параноидалық болып, әлемдегі жағдайды шиеленістіреді. Роман CNA-дағы тыңшылар желісінің табылуымен және қарулану туралы келісімдердің бұзылуымен аяқталады. Соңғы бөлім МҚШ тарихшысы Фрэнк Дананың тарихқа қатысты сынды қамтиды, ол Собельдің негізгі тезисінің Солтүстік Америка көтерілісін қоңыстандыру (CNA) мен экстремизм (МҚШ) арасындағы қақтығыс ретінде қарастыруының қарапайымдығына шағымданады, сондай-ақ Собельдің Крамер Ассошиэйтс-тің пайдасынан құрмет алып, тарихтың сенімсіз баяндаушысы болуы мүмкін екенін айтады.

Жазу және жариялау

Собель бұл кітапты 1971 жылдың жазында кітап шартының арасында өзін айналыстыру үшін жазды. Собельдің кітапқа алғашқы берген атауы – «Бөтелкедегі шаяндар», бірақ оның әгенті оны өзгертуге көндірді. Балама тарихты жазуға шабыдан Джефф Вайнпер болды, ол Собельдің бұрынғы студенті және кейін Вьетнам соғысында қаза тапқан, кітап оған арналған. Кітаптың тағы бір мақсаты – академиялық тарих саласында кеңейіп келе жатқан, көптеген сілтемелермен тығыз, оқымауы қиын мәтілдерді (мәтіндегі дәлел неғұрлым жоғары болса, сілтемелер де соғұрлым тығыз болады) пародизациялау болды. Әр тарау әртүрлі академиялық тарихшының стилінде жазылған, ал Франк Дананың соңғы сын-пікірі тарихи журналдарда жиі кездесетін қатал сын-пікірлерге негізделген. Собель тарихи тұлғалардың және академиялық тарихшылардың есімдерін достарынан, қазіргі және бұрынғы студенттерінен алды. «Бір шеге үшін» кітабының қатты мұқабалы басылымы 1973 жылдың наурыз айында Macmillan компаниясынан жарық көрді. Кітап бірнеше газетте және Time журналында мақалаланды. «Бір шеге үшін» кітабы 1997 жылы Ұлыбританияның Greenhill Books баспасынан, әскери тарихтарды басып шығаратын баспадан қайта басылды, себебі Greenhill баспасының редакторы Нью-Йорктегі түскі ас кезінде Әскери кітап клубының редакторынан осы кітап туралы естіген. Сондай-ақ 1997 жылы Собельге осы кітабы үшін «Альтернативті тарих» номинациясы бойынша Sidewise арнайы сыйлығы табысталды. 2002 жылы Greenhill Books баспасы кітаптың жұмсақ мұқабалы басылымын шығарды.

Жариялану тарихы

Macmillan Company, 1973 жылдың наурыз айы (қатты мұқаба). LCCN 72084742
Greenhill Books, 1997 жылдың қыркүйек айы (қатты мұқаба). Greenhill Books, 2002 жылдың тамыз айы (жұмсақ мұқаба).