Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ешқашан болмаған тарихи оқиғаларды зерттеу
Study of historical events that never happened
Контрфактикалық тарих (сондай-ақ, виртуалды тарих) – тарихнаманың бір түрі, ол қарсы фактілік жағдайлардан туындайтын «Егер?» деген сұрақтарға жауап беруге тырысады. Интеллектуалдық сауалнама әдісі ретінде контрфактикалық тарих тарихты және тарихи оқиғаларды негізгі тарихи оқиғалар болмаған немесе нақты тарихи нәтижеден өзгеше нәтижеге қол жеткізген уақыт сызығын болжау арқылы зерттейді. Контрфактикалық тарих «болған оқиғаны түсіну үшін болмаған немесе болуы мүмкін болған нәрсе туралы болжау жасау арқылы» ізденіс жүргізеді. Ол әр түрлі атаулармен белгілі әдеби жанрды тудырды: балама тарих, болжамдық тарих, аллотарих және гипотетикалық тарих.
Counterfactual history (also virtual history) is a form of historiography that attempts to answer the What if? questions that arise from counterfactual conditions. As a method of intellectual enquiry, counterfactual history explores history and historical incidents by extrapolating a timeline in which key historical events either did not occur or had an outcome different from the actual historical outcome. Counterfactual history seeks by "conjecturing on what did not happen, or what might have happened, in order to understand what did happen." It has produced a literary genre which is variously called alternate history, speculative history, allohistory, and hypothetical history.
Даму
Контрфактикалық тарихтардың алғашқы кітабы – «Егер олай болғанда» (1931) – Уинстон Черчилльдің «Егер Ли Геттисберг шайқасында жеңіске жетпеген болса» (1863) атты еңбегін қамтиды. Бұл тарихшылар жазған контрфактикалық тарихтар жинағы, себебі повество стилі көңіл көтеруге бейімделген, тарихи талдау мен «Егер олай болғанда?» сценарийлерінің логикасын ұсынбайды. Роберт Фогель «Темір жолдар және американдық экономикалық өсім: Эконометриялық тарихқа очерктер» еңбегінде сандық әдістерді қолданып, 1890 жылғы АҚШ экономикасын темір жолдар болмаған жағдайда елестетуге тырысты. Егер АҚШ-та темір жол болмағанда, үлкен каналдар жүйесі кеңейтіліп, жолдар жақсартылып, сенімді көлік жүйесіне айналдырылар еді; екі жақсарту да темір жолдың әлеуметтік және экономикалық маңыздылығын азайтар еді, себебі «1890 жылдың 1 қаңтарына дейін жеке басына шаққандағы табыс деңгейіне жеткен болса, темір жол ешқашан ойлап табылмайтын болса, 1890 жылдың 31 наурызына дейін де жеткен болар еді». Бұл жұмыс Ниалл Фергюсон редакциялаған «Виртуалды тарих: Баламалар мен контрфактикалық жағдайлар» (1997) атты көптеген тарихшылардың әртүрлі сценарийлерді зерттейтін очерктер жинағына әсер етті. Фергюсон контрфактикалық тарихтың белсенді жақтаушысы болды, марксизм сияқты тарихтың детерминистік теорияларына қарсылықтарын көрсету үшін контрфактикалық сценарийлерді пайдаланды және тарихтағы кездейсоқтықтың маңыздылығын дәлелдеді, сонымен қатар бірнеше маңызды өзгерістердің нәтижесінде қазіргі әлемнің мүлдем басқаша болуы мүмкін екенін теориялады. Роберт Коули редакциялаған «Егерде?» сериясы тарихшылар мен көрнекті жазушылардың «шешуші сәтте тағдырдың шағын өзгеруі уақыттың өзінен не қалай өзгерте алатынын» зерттеген ондаған очерктерін ұсынды. Кейбір ғалымдар контрфактикалық жағдай өткенде не болғанынан гөрі, қай өткен оқиғалардың маңыздырақ болғаны туралы пікірталас мәселесі екенін айтады. Мысалы, Уильям Томпсон шамамен мың жыл бойы жаһандану процесін жүзеге асырған сегіз жетекші экономика үшін контрфактикалық жағдайлардың тізбегін қолданады. Қытайдағы Сун әулетінен бастап Генуя, Венеция, Португалия, Нидерланды, Ұлыбритания және АҚШ-қа дейін, әрбір актер кезекпен уақыт өте келе ауқымы жағынан ғаламдық бола бастаған басшылық құрылымын құруда ерекше маңызды рөл атқарғанын мәлімдейді.
An early book of counterfactual histories is If It Had Happened Otherwise (1931) which features "If Lee Had Not Won the Battle at Gettysburg", by Winston Churchill, about a fictional Confederate victory at the Battle of Gettysburg (1863). As a text of counterfactual histories written by historians, If It Had Happened Otherwise contains works of alternative history—fictional reinterpretations of historical events—because the narrative tone tends to whimsy, and offers neither historical analysis nor the logic behind such What if? scenarios. In Railroads and American Economic Growth: Essays in Econometric History, Robert Fogel applied quantitative methods to imagine the U. S. economy of 1890 had there been no railroads. That in the absence of the railroad in the U. S., the great system of canals would have been expanded and the roads would have been paved and improved into a reliable transport system; both improvements would have diminished the social and economic importance of the railroad, because “the level of per capita income achieved by January 1, 1890 would have been reached by March 31, 1890, if railroads had never been invented.” This work helped inspire Virtual History: Alternatives and Counterfactuals (1997), a collection of essays exploring different scenarios by a number of historians, edited by the historian Niall Ferguson. Ferguson has become a significant advocate of counterfactual history, using counterfactual scenarios to illustrate his objections to deterministic theories of history such as Marxism, and to put forward a case for the importance of contingency in history, theorizing that a few key changes could result in a significantly different modern world. A series of "What If?" books edited by Robert Cowley presented dozens of essays by historians or prominent writers about "how a slight turn of fate at a decisive moment could have changed the very annals of time." Some scholars argue that a counterfactual is not as much a matter of what happened in the past but it is the disagreement about which past events were most significant. For example, William Thompson employs a sequence of counterfactuals for eight lead economies that have driven globalization processes for almost a thousand years. From Song dynasty in China to Genoa, Venice, Portugal, the Netherlands, Britain, and the United States, and claims that each actor in succession played an unusually critical role in creating a structure of leadership that became increasingly global in scope across time.
Тарихтан айырмашылықтар
Контрфактикалық тарих тарихи ревизионизм де, баламалы тарих та емес. Контрфактикалық тарих контрафактикалық жоққа шығарылған оқиғаға назар аудару арқылы ерекшеленеді, осылайша оқиғаның салыстырмалы тарихи маңыздылығын бағалауға ұмтылады. Тарихшылар тарихтың кейінгі өзгерістеріне қатысты аргументтер келтіреді, оларды тек жалпы жолмен сипаттайды, себебі басты назар жоққа шығарылған оқиғаның маңыздылығы мен әсеріне аударылады. Ал баламалы тарих жазушысын керісінше, жоққа шығарылған оқиғадан немесе құбылыстан туындайтын гипотетикалық сценарийлер қызықтырады. Сондықтан көркем әдебиет авторы қиялға берілген тарихта нақты оқиғалар мен кейіпкерлерді еркін ойлап табуға құқылы. Контрфактикалық сұрақтың мысалы: "Егер Перл-Харборға шабуыл болмаса не болар еді?"; ал баламалы тарих жазушысы осыдан туындаған оқиғалардың ықтимал тізбегіне назар аударар еді. Кейде бұл шекара бұлыңқырақ болады, себебі тарихшылар өзгерістердің түрлері туралы ойларын көрсету үшін егжей-тегжейлі уақыт жолдары құрастыруы мүмкін. Бірақ автордың қандай жалпы салдарлар болуы мүмкін деп санайтыны және қандай нақты деректер тек иллюстрациялық мақсаттар үшін қиялға салынған уақыт жолына енгізілгені көбінесе анық болады. Бұл шекараны Ким Стэнли Робинсон сияқты романистер бұршақтайды, оның "Күріш пен тұз жылдары" романындағы кейіпкер романдағы баламалы тарих аясында тарихшылардың контрфактиканы қолдануы туралы әңгімелейді. Ол мұны "пайдасыз әрекет" деп есептейді.
Counterfactual history is neither historical revisionism nor alternate history. Counterfactual history distinguishes itself through its interest in the very incident that is being negated by the counterfactual, thus seeking to evaluate the event's relative historical importance. Historians produce arguments subsequent changes in history, outlining each in broad terms only, since the main focus is on the importance and impact of the negated event. An alternate history writer, on the other hand, is interested precisely in the hypothetical scenarios that flow from the negated incident or event. A fiction writer is thus free to invent very specific events and characters in the imagined history. An example of a counterfactual question would be: "What if the Pearl Harbor attack did not happen? "; whereas an alternate history writer would focus on a possible series of events arising therefrom. The line is sometimes blurred as historians may invent more detailed timelines as illustrations of their ideas about the types of changes that might have occurred. But it is usually clear what general types of consequences the author thinks are reasonable to suppose would have been likely to occur, and what specific details are included in an imagined timeline only for illustrative purposes. The line is further blurred by novelists such as Kim Stanley Robinson, whose alternate history novel The Years of Rice and Salt has a character talking of historians' use of counterfactuals, within the novel's alternate history. He dismisses this as "a useless exercise".
Сын
Көптеген тарихшылар контрафактілік тарихты көңіл көтеруге жарайтын нәрсе деп есептейді, бірақ оның болжамға негізделгендігіне байланысты қалыпты тарихи зерттеулердің талаптарына сай келмейді. Контрафактілік тарихты қолдайтындар жиі былай жауап береді: тарихтағы себеп-салдарлық туралы барлық айғақтарда жасырын контрафактілік пікірлер бар. Мысалы, белгілі бір әскери шешім елдің соғыста жеңіске жетуіне көмектесті деген тұжырым, егер ол шешім қабылданбағанда соғыстың жеңіске жету ықтималдығы азайған болар немесе соғыс ұзаққа созылар еді дегенді білдіреді. Контрафактілік тарих салыстырмалы түрде жақында дамығандықтан, оның қолданылуы мен әдістемелерін жүйелі түрде сынау әлі жүргізілген жоқ, себебі бұл бағыттың өзі әлі де осы әдістер мен ұстанымдарды қалыптастыруда. Авизер Такер Фергюсонның "Тарих және теориядағы виртуалды тарих" еңбегіне және "Өткен туралы біліміміз: Тарихты зерттеу философиясы" кітабына, сондай-ақ Ричард Дж. Эванс "Өзгертілген өткен" кітабында осы тәсілді сынап көрсеткен.
Most historians regard counterfactual history as perhaps entertaining, but not meeting the standards of mainstream historical research due to its speculative nature. Advocates of counterfactual history often respond that all statements about causality in history contain implicit counterfactual claims—for example, the claim that a certain military decision helped a country win a war presumes that if that decision had not been made, the war would have been less likely to be won, or would have been longer. Since counterfactual history is such a recent development, a serious, systematic critique of its uses and methodologies has yet to be made, as the movement itself is still working out those methods and frameworks. Aviezer Tucker has offered a range of criticism of this approach to the study of the past both in his review of Ferguson's Virtual History in History and Theory and in his book Our Knowledge of the Past: A Philosophy of Historiography, as has Richard J. Evans in his book Altered Pasts.