Кіріспе

Ким Стэнли Робинсонның "Күріш пен тұздың жылдары" романы – американдық ғылыми-фантастикалық автор Ким Стэнли Робинсонның 2002 жылы жарық көрген балама тарих романы. Романда егер Қара өлім Еуропа халқының үштен бірін емес, 99 пайызын өлтірген болса, әлем тарихы қалай өзгеше болуы мүмкін екендігі зерттеледі. Он бөлімге бөлінген бұл оқиға жүздеген жылдарды қамтиды, мұсылман жаулап алушысы Тимурдың әскерінен бастап 21-ғасырға дейін, Еуропа мұсылман пионерлерімен қайта толықтырылып, Американың жергілікті халықтары қытай және мұсылман басқыншыларына қарсы тұру үшін одақ құрған, ал 67 жылдық әлем соғысы негізінен мұсылман мемлекеттері мен қытай және олардың одақтастары арасында жүргізіледі. Он бөлім әртүрлі уақытта және әртүрлі жерлерде болса да, олар әр уақытта қайта туылатын кейіпкерлер тобымен байланысты, бірақ оқырманға олардың есімдерінің бірінші әрпі әр өмірде бірдей болатыны арқылы танылады. Роман тарих, дін және әлеуметтік қозғалыстар тақырыптарын зерттейді. Тарихи баяндама саяси немесе әскери тарихқа қарағанда әлеуметтік тарихқа көбірек ден қояды. Сыншылар бұл кітаптың егжей-тегжейлі, шынайы және ойлы екенін айтты. "Күріш пен тұздың жылдары" 2003 жылы үздік ғылыми-фантастикалық роман үшін Locus сыйлығын жеңіп алды. Сол жылы ол Артур Кларк сыйлығына, Хьюго сыйлығына және Британдық ғылыми-фантастикалық сыйлығына ие болды.

Өмірбаян

2002 жылы жарық көрген кезде ғылыми-фантастика авторы Ким Стэнли Робинсон 49 жаста болды және Калифорния штатының Дэвисінде тұрды. Ол «Күріш пен тұз жылдары» атты шығармасының идеясын 1970-ші жылдары қалыптастырған, «біздің тарихқа салыстырғанда жұмыс істейтін ең үлкен өзгеріс» қандай балама тарих сценарийінен туындайтынын ойлап тапқан. Кейіннен ол Қытай мен буддизмге қызығушылық танытып, осы жоба үшін оларды зерттеді. Робинсонның осы жобаға дейінгі жалғыз балама тарих туындысы – «Бақытты соққы» (1984) атты қысқа әңгіме, онда «Энола Гей» оқу-жаттығу барысында апатқа ұшырап, Хиросиманы бомбалауды екінші экипаж аяқтауға тиіс болады. Робинсон сонымен қатар «Бастапқы шарттарға сезімтал тәуелділік» (1991) атты эссе жазды, онда тарихтың әртүрлі теориялары мен ғылым заңдарын, мысалы, жамылғы заң моделін салыстырып, балама тарихтарға қалай қол жеткізуге болатынын түсіндірді, «Бақытты соққыны» мысал ретінде келтірді. Марс трилогиясымен жұмыс істеген кезде ол батыстық емес ықпалдардың жаңа мәдениет құру идеясын зерттеді, бұл Марс колониясындағы мұсылмандық әсердің күшті болуына әкелді. Ол сондай-ақ «Қызыл Марс» (1993) үшін «Небула» сыйлығын, ал «Жасыл Марс» (1994) және «Көк Марс» (1996) үшін екі «Хьюго» және «Локус» сыйлығын жеңіп алды. Робинсон Марс трилогиясын «Антарктида» (1997) романымен, «Алекс» сыйлығын жеңіп алған, және екі әңгіме жинағы – «Марсиандар» (1999) мен «Винланд арманы» (2001) жариялағаннан кейін «Күріш пен тұз жылдары» романын шығарды.

Сюжет

Бұл оқиға он бөлімге бөлінген.

Бірінші кітап: Бос орынға ояну

Тимурдың әскеріндегі барлаушылар Болд пен Псин мадьяр қаласын табады, ондағы барлық тұрғындар обадан көз жұмыпты. Тимур әскерін кері бұрып, індеттен сақтану үшін барлаушылар тобын жазалауға бұйрық береді, бірақ Болд қашып құтылады және Шығыс Еуропаның өлі аймақтарында саяхаттап, жалғыз бір жергілікті тұрғынмен кездеседі. Теңізге жеткенде түрік мұсылман құл саудагерлері оны ұстап алып, Чжэн Хэдің қытай қазына флотына сатады. Болд, қытайлықтар оны қақсағаннан кейін, Кю есімді жас африкалық құлға қамқорлық жасайды. Қытайда олар құтқарылғанға дейін ас үй құлдары ретінде ұсталады, содан кейін солтүстікке қарай Пекинге беттеп, Юнле императорының мұрагері Чжу Гаоцзидің сарайында жұмысқа орналасады. Кю қытайлықтарға жасағандықтары үшін ашумен толы, евнухтар мен конфуцийшіл шенеуніктер арасында дүрлік шығарып, оны өлтіруге себеп болады.

Екінші кітап: Жүректегі хадж

Моғол Үндістанында Кокила есімді индус қызы күйеуінің әкесі мен ағасын ауылды алдау жоспарын білгеннен кейін уландырады. Ол қылмысы үшін жазаланады, бірақ парсы текті суфи мистикасы Бистами есімді адаммен дос болатын жолбарысқа айналады. Бистами моғол императоры Акбардың судьясы болады, бірақ кейіннен оның құрметінен түсіп, Меккеге жер аударылады. Бистами Меккеде бір жыл өткізіп, Мағриб пен Иберияға (Ал-Андалус) құрлықпен сапар шегеді. Ол сол кезде әл-Андалустан кетуге және Пиреней тауларының ар жағында, әл-Андалустың халифасының билігінен тыс жаңа қала құруға тырысатын Сұлтан Мауджи мен оның әйелі Катима басқаратын керуенге қосылады. Олар Францияның Бейонн қаласының бұрынғы тасталған орнында Барака қаласын салып, Султана Катиманың зор ықпалымен үлгілі қоғам құрады. Катима хадистерді қабылдамай, тек Құранды өз түсінігінде қолданып, ерлер мен әйелдердің теңдігін орнату үшін ислам дінін өзгертуге тырысады. Ол күйеуі қайтыс болғаннан кейін қауымды басқарады (қалыпты исламдық тәжірибеде рұқсат етілмейтін нәрсе), бірақ Аль-Андалустың халифасы олардың «ересі» туралы естіп, оларға қарсы әскер жібереді. Қоғам одан әрі солтүстікке қашып, Нант қаласының жанында (Франция) Нсара деп аталатын жаңа қала салады және кейінгі жылдары оны одан әрі шабуылдан қорғай алады.

Үшінші кітап: Океандық материктер

Ванли императоры Ниппонға (Жапонияға) қарсы жорық жасайды, бірақ алып флот Куросио ағындарымен теңізге шығарылып, зерттелмеген Тынық мұхитында адасып қалады. Флот Тынық мұхитының үлкен айналма ағындары арқылы Қытайға қайта оралуға үміттенеді, бірақ кездейсоқ Жаңа әлемді ашады. Теңізшілер Солтүстік Американың батыс жағалауына қонды және бейбіт Мивок тайпасымен байланыс жасайды, бірақ адмирал Кхейм олардың түпкілікті халықты қасіретті аурулармен жұқтырғанын анықтағаннан кейін дереу кетеді. Олар оңтүстікке қарай жүзеді, онда алтынға толы тағы бір өркениетке кездеседі. Олар бұл жерде оқ атар қаруларын қолданып, бұрын-соңда көрмеген жергілікті тұрғындардың құрбандыққа шалуынан асыққандай құтылады. Соңында олар Қытайға оралып, императорға осы жаңа жерді оңай басып алып, оның зор байлығын қолға түсіруге болатынын хабарлайды.

Төртінші кітап: Алхимик

Самарқандағы 17 ғасырдағы Халид есімді алхимик ханды философ тасын тапқанына сендіруге тырысады, бірақ оның алаяқтығы ашылып, жаза ретінде қолы кесіледі. Халид алхимиядан көңілі толып, оған деген қызығушылығын жойғаннан кейін, барлық алхимиялық кітаптарын жоюды шешеді. Оның досы Иванг, тибет буддист математигі, және күйеу баласы Бахрам, суфит теміршісі, оны кітаптардағы талаптарды сынақтан өткізуге көндіреді. Олар физика, химия, математика, биология және қару-жарақ салаларындағы білімді арттыру үшін тәжірибелік демонстрациялар мен эксперименттерге беріледі, соның нәтижесінде ғылыми әдіс-тәсілді құрайды. Олардың жаңалықтары қаланың діни медреселерінде қызығушылық тудырады, олардың көпшілігі ғылыми құралдарды жасау және сынаудың жаңа бағытына қосылады. Бірақ ең бастысы, олар ханның ықпалды кеңесшісінің назарына ілігеді, ол олардың өнертабыстарында шығыс шебіндегі өсіп келе жатқан қытайлық қауіпке қарсы тұру үшін үлкен әскери технология мүмкіндігін көреді.

Бесінші кітап: "Қорық пен түйін"

Қытайдың Жапонияны басып алуынан қашқан бұрынғы самурай, Жаңа әлемге Ирокез халқымен кездесу үшін сапар шегеді. Олар оны "Батыстан келген" деп атап, өздерінің конфедерациясының басшысы етеді. Ол Солтүстік Американың барлық тайпаларын біріктіріп, қорғаныс одағын құруға көмектеседі және оларға қытай мен мұсылман жаулап алушыларына қарсы тұру үшін өз қаруларын жасау жолын көрсетеді.

Алтыншы кітап: Қаң жесір

Алтыншы кітапта Цянлон императорының тұсында қытай жесірі Канг Тонгбидің өмірі суреттеледі. Ол кедей буддалық монах Бао Ссу мен оның ұлын бағуға алады, оларды қоқыс іздеп жүргенде табады, бірақ монах әділсіз түрде кезекті кесуге айыпталып, түрмеде қайтыс болады. Кейін Канг Ибрагим ибн Хасам есімді хуй мұсылман ғалымымен танысады, және олар бірге бұрынғы өмірлерін еске түсіруге болатынын жасайды. Олар үйленіп, Қытайдың батысындағы Ланчжоу қаласына көшіп, ислам және конфуциандық сенімдерді үйлестіруге тырысады. Канг феминистік поэзияның алғашқы туындыларын жазады және жинайды, соның арқасында белгілі жазушы болады. Аймақта Циннің батыстан келген жаңа ислам ағымдарына қатысты төзбеушілігінен мұсылман көтерілісі басталады, бірақ көтеріліс зор күшпен жаншылады.

Жетіінші кітап: Ұлы прогресс дәуірі

XIX ғасырда Осман империясы мен Үндістанның Траванкор штаты арасында соғыс өршиді. Үндістер моғолдар мен сафавиттерді құлатқаннан кейін, бу машиналары, темір қабықталған соғыс кемелері және әскери ауа шарларын жасады. Осы жаңа қарулардың көмегімен олар Константиниеге (Қостантания) жетіп, Османдықтарды оңай жеңіске жетеді. Осман сұлтанына қызмет еткен мұсылман армян дәрігері Исмаил ибн Мани әл Дир тұтқындалып, Траванкорға жіберіледі, онда ол қуана Траванкор ауруханасына қосылып, анатомия және физиология саласында жұмыс істей бастайды. Исмаил соңында Траванкордың билеушісі Кераламен кездеседі, ол мұсылман басқыншыларын қуу және Үндістанды демократиялық конфедерацияға біріктіруді мақсат етеді. Кейін, Сяньфэн императорының тұсында, «Алтын тау» деп аталатын қытай колониясында 1862 жылғы Ұлы су тасқыны қытай және жапон қоныс аударушыларын эвакуациялауға мәжбүр етеді. Жапондықтар өздерінің отанындағы қытайлық қысымнан қашып жаңа әлемге келген, бірақ енді тағы да қытай билігінде өмір сүруге мәжбүр. Жапондық құл Киоаки және жүкті қытай босқыны Пэн Ти Фанжаңның үлкен жағалау қаласына қашып құтылуға тырысады. Онда Киоаки Траванкордың көмегімен құпия жапондық азаттық қозғалысына қосылады, ал Исмаил байланысшы ретінде жұмыс істейді.

Сегізінші кітап: Асуралар соғысы

Сегізінші кітаптың оқиғасы 20-шы ғасырда, "Ұзақ соғыс" кезінде өтеді. Әлем үш үлкен одаққа бөлінді: Қытай империясы және оның отарлары, фрагменттелген мұсылман әлемі (Дар әл Ислам), және демократиялық Үндістан мен Ходеносауни лигалары. Соғыс басталғанда мұсылман мемлекеттері өздерінің дау-дамайларын шешіп, Қытайдың үлкен қауіп-қатеріне қарсы бірікті. Үндістан және Ходеносауни лигалары бастапқыда бейтарапты сақтайды, бірақ ақырында Қытаймен одақтасады, себебі мұсылмандарды өзінің басты жауы деп санайды. Соғыс ондаған жылдарға созылып, қатысқан қоғамдарда үлкен өзгерістерге алып келеді, оның ішінде қарқынды индустриализация, жаппай әскерге шақыру және көптеген қаза болды. Бұл – алғашқы өнеркәсіптік соғыс болғандықтан, жаңа, құрылыс-бұзғыш қарулар мен әдістер қолданылады, мысалы, окоп соғысы, химиялық қару және әуе шабуылдары. Оқиға қытай офицерлері Куо, Бай және Иваның 60 жыл бойы бомбалаудан тас-талқан болған Ганьсу дәлізінің окоптарындағы қаһарлы күресін көрсетеді. Куо олардың бекінісіне түскен снарядтан қаза табады. Бай мен Иваға өздерінің бөлімшесімен Тибет арқылы оңтүстікке қарай үнді одақтастарын қолдауға бұйрық беріледі. Гималай тауларының бір жотасында олар мұсылман артиллериясының Эверест тауының шыңын жарып, осылайша әлемдегі ең биік тауды мұсылман жеріне көшіруге тырысқанын көреді. Зор қиындықтардан кейін олар мұсылман қорғанысын бұзып, қытай әскері үндістермен бірігіп, соғыстың бағытын өздерінің пайдасына бұрады. Бай өлген досы Куоның көріністерімен мазаланып, оның айтуынша, мұның бәрі болмайды және ол бұрыннан-ақ қаза тапқан, снарядтан өлген.

Тоғызыншы кітап: Нсара

Будур есімді жас мұсылман әйел мен оның тәтесі Идельба Ұзақ соғыстан кейін Еуропада тұрады. Олар Альп тауларындағы Будурдың өте дәстүрлі отбасынан қашып, көбірек еркіндік пен әлемдік көзқарасқа ие Нсара қаласына көшіп кетеді. Олар әйелдерге пана болып табылатын завияда тұрады, Идельба физика бойынша жұмысын қайта бастайды, ал Будур университетте тарих мамандығына оқуға түседі. Тарих сабағын мұсылман қоғамының барлық аспектісін сұраққа салушы феминист лекторы Кирана жүргізеді. Будур Киранаға жақындасады, ол оған әйелдердің бетке бас ұратын әділетсіздіктерді ашып, олардың эмансипация мен бостандыққа қалай қол жеткізе алатынын көрсетеді (екі қыздың арасында қысқа ғашықтық орын алады). Нсарадағы өмір соғыста жеңіліс салдарынан, мысалы, жоғары инфляция, азық-түлік тапшылығы және ереуілдер сияқты қиындықтарға толы болады. Көптеген елдерде бұл түрлі төңкерістерге алып келіп, үкіметтердің құлауына себеп болады. Нсарада әскерилер үкіметті құлатуға тырысады, бұл Будур мен Кирананы жаппай көше митингтерін ұйымдастыруға итермелейді. Ақырында Ходеносауни Лигасы Оркнейдегі теңіз базасынан флотты жіберіп, Нсараға көмек көрсетеді, әскерилер биліктен бас тартуын талап етеді, және олар осы талапты орындайды. Осы оқиғалар кезінде Идельба атом физикасы бойынша жұмысында қорқынышты жаңалықтарға тоғады. Ол ядролық тізбекті реакциялар арқылы қырып-жоятын қару жасау мүмкін деген қорытындыға келеді және әскерилер мұндай бомбалар жасап, соғысты қайта бастауға тырысады деп алаңдайды. Үкімет оның жұмысынан хабардар болып, Завияға шабуыл жасап, құжаттарын тәркілеуге тырысады, бірақ Будур оларды жасырып қояды. Идельба жұмыс істеген материалдардың радиациялық улануынан қайтыс болады және барлық зерттеулерін Будурға аманаттап кетеді. Будур оның құпиясын сақтап, ақырында ғалымдардың халықаралық конференциясын ұйымдастырып, мәселені талқылайды. Иранның Исфахан қаласында өткен жиынға қатысушылар ядролық қару жасауға қатыспауға келіседі және мәдениеттер арасындағы кедергілерді жою мақсатында халықаралық ғылыми қозғалысты құрады. Олар тіпті бүкіл әлемге арналған жаңа ғылыми күнтізбе жасады, оның нөлдік жылы конференция өткен уақыттан басталады.

Оныншы кітап: Алғашқы жылдар

Бао Синьхуа – Қытайдағы революционер, ол досы Кунг Цзяньгуоның жетекшілігімен жұмыс істейді. Бао мен Кунг қанаушылық қытай үкіметін құлатып, бірақ Кунг жеңіске жеткенше қаза табады. Тежеулі және көңілі тоқыраған Бао Қытайдан кетеді және әлемді аралап саяхат бастайды. Бао үйленіп, екі бала өрбітеді, содан кейін Мьянмада дипломатиялық қызметке орналасады. Көп ұзамай Баоның әйелі қайтыс болады, ол тағы да жолға шығады. Бао революциялық жылдарынан таныс Исао Чжу есімді серігімен бірге олар өмір сүріп жатқан әлем туралы көптеген макротарихи сұрақтар талқылайды. Өмірінің соңғы жылдары Бао тарихты және тарих философиясын оқыту үшін Фанжанға көшіп келеді, ал романның соңында ол Кали есімді жаңа оқушымен кездеседі.

Стиль, тақырыптар және жанр

Роман он тарауға бөлінген, олардың әрқайсысы жеке әңгіме сияқты, бірақ бір топ адамның әр әңгімеде кездесуі арқылы байланыстырылған. Бардода уақыт өткізгеннен кейін, бұл топ (немесе джати) әртүрлі уақыттарда және орындарда қайта туылады. Әр әңгіменің кейіпкерлері бірегей болғанымен, олардың кейбір қасиеттері бұрынғы өмірлерімен ортақ, ал ыңғайлы болу үшін олардың есімдерінің бас әрпімен байланыстырылады. "К" әрпімен басталатын кейіпкерлер "көреген, салмақты емес және өліміне себеп болатын" және "әділетсіздікке қарсы күресіп, көбінесе жаңа азаптарға әкелетін" сипатталады. "B" әрпімен басталатын кейіпкерлер "дүниеге бейімделген, жақсартуға ұмтылатын және оң көзқарастағы" болып келеді. Жазу стилі де әр тарауда сол мәдениетке тән стильді көрсету үшін өзгереді. Мысалы, бірінші тарау "Маймылдың Батысқа саяхатынан" үлгі алған, ал кейінгі тарауларда постмодернизм элементтері қолданылады. Сондай-ақ, кейінгі тарауларда метафикциялық элементтер пайда болады, кейіпкерлер тарихтың мәнісін, оның айналмалы немесе тура бағытты екенін, қайта тууға сенудің қажеттігін және кейбір адамдардың бір-бірімен тығыз байланысты екенін талқылайды. Әңгімедегі әлемді утопиялық деп санағандар оның прогреске қадам басқандығын айтады. Дегенмен, "Тұз бен күріш жылдары" романының авторлары бұл утопиялық оқиға емес, ал тарихтың нақты оқиғалардан жақсы немесе жаман емес, жай ғана басқаша екенін айтады. Робинсон өзін "утопиялық романис" деп атайды, себебі ол "барлық ғылыми фантастикада утопиялық элемент бар, өйткені ол біздің қазіргі іс-әрекеттеріміз маңызды және салдары болады" деп мәлімдейді.

Жариялану және қабылдау

Робинсон реинкарнация идеясының романтикалық сипатын пайдаланады; бұл әдемі, тартымды ұғым, және ол повеске мистикалық мән береді. Бірақ бұл автордың басқа кітаптарындағыдай қатал еместігін білдірмейді. Шындығында, «Тұз бен күріш жылдары» барлық фантастикалық элементтеріне қарамастан, негізінен кейіпкерлерге бағытталған, яғни әдеби повестьтер жинағы болып табылады. – Chauncy Mabe, кітаптар редакторы, South Florida Sun Sentinel. The Library Journal оны «жоғары бағалады», оның «тамаша әңгімелеуі мен қияли тарихи болжамдары оны SF және жалпы көркем әдебиет жинақтары үшін міндетті таңдауға айналдырады» деді. Kirkus Reviews сыншысы оны «ұзақ, бірақ әзіл-қалжың мен нәзік сұлулық сәттерімен нұрланған» деп тапты. Сол сияқты, Роз Кавени «Робинсонның туындыларындағы кемшілік болса, ол осы болуы мүмкін; оның кейіпкерлері соншалықты зиялы, олар ешқашан үнсіздік сақтамайды» деді. The Globe and Mail үшін Сол Хром романның эпикалық кеңдігін мақтап, оны «ұлы жетістік» деп атады, ал The Belfast News Letter үшін сыншы романды «керемет, амбициялық, поэтикалық және күшті» деп сипаттады. Ғылыми-фантастикалық сыншы Пол Кинкейд оны «үлкен, күрделі және өте қызықты кітап» деп қорытындылады.

Марапаттар

Ол 2003 жылы «Ең үздік ғылыми фантастика романы» номинациясы бойынша Locus сыйлығын жеңіп алды және Хьюго, Артур Кларк және Британдық ғылыми фантастика сыйлықтарына ие болды.