Болашақ тарихы: Ғылыми-ойқыншалық әдебиеттегі даму жолы
Future history
Ғылыми фантастикада болашақ тарихы – әңгімелер үшін ортақ фон құруға арналған құрылғы. Авторлар уақыт жобасын жасайды немесе оқиғалар тізбегін анықтауға көмектеседі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Болашақтағы оқиғалар тізімі, жалпы ұғым
List of fictional future events
the general concept
Болашақ тарихы – ғылыми фантастика және басқа да спекулятивтік әдебиет авторларының әңгімелер үшін ортақ фон жасау үшін пайдаланатын болашақтың құрастырылған тарихы. Кейде автор тарихтың оқиғаларының уақыт жолын жариялайды, ал кейде оқырман берілген мәліметтерден әңгімелердің тізбегін анықтай алады. Бұл термин осы құрылымды қолданатын ғылыми фантастиканың қосалқы түрін сипаттау үшін де қолданылады. Бірдей фонды бөлісетін, бірақ әлемдегі тарихтың реттілігімен тым көп айналыспайтын әңгімелер жиынтығы болашақ тарих деп санамайды. Мысалы, Лоис Макмастер Бьюолдтың "Воркосиган сагасы" әдетте болашақ тарихқа жатпайды. Тарихтың бір бөлігін көрсететін жеке әңгімелер де болашақ тарих деп есептелмейді. Болашақ тарихы балама тарихтан өзгеше, себебі балама тарих өткен оқиғаларға басқаша нәтижелер береді, ал болашақ тарих – жазушының болашақтағы ойдан шығарылған оқиғаларынан тұрады.
A future history is a fictional history of the future used by authors of science fiction and other speculative fiction to construct a common background for stories. Sometimes the author publishes a timeline of events in the history, while other times the reader can reconstruct the order of the stories from information provided. The term can also be used to describe the subgenre of science fiction that uses this framework. A set of stories which share a backdrop but are not really concerned with the sequence of history in their universe are rarely considered future histories. For example, Lois McMaster Bujold's Vorkosigan Saga is not generally considered a future history. Standalone stories which trace an arc of history are rarely considered future histories. Future histories differ from alternate history, in which different outcomes are ascribed to past events, because they consist of imagined events in the writer's future.
Тарих
Ғылыми фантастика энциклопедиясы Константин Франсуа де Чассебёуф, Вольни графының 1791 жылы жарық көрген «Жаратылыстар; немесе империялар төңкерісі туралы зерттеу» еңбегін болашақ тарихтың алғашқы танылған кітабы деп атайды. Онда баяндаушы ғарышқа көтеріліп, Жерді тарихы ашылатын кезде тұтастай көреді, ал Вольни оны өз саяси және теологиялық идеяларын ұсыну үшін пайдаланады. Уильям Делизл Хей, Альфред Дёблин («Таулар, теңіздер және алыптар»), Андре Моруа және Олаф Степледон («Соңғы және Бірінші адамдар» және «Жұлдыз жасаушы») авторларының 19-шы және 20-шы ғасырлардағы ұқсас мысалдары келтірілген. Олардың кейбіреулері болашақ тарих кітабынан алынған үзінділер саналады, онда жеке тұлғалар емес, ондаған және ғасырлар бойындағы ұлттар мен қоғамдардың дамуы сипатталады. Мұндай еңбектерге мыналар жатады:
The Encyclopedia of Science Fiction calls The Ruins; Or, a Survey of the Revolutions of Empires, by Constantin François de Chassebœuf, comte de Volney (published in 1791) probably the first recognizable future history. In it, the narrator is transported into space and sees the Earth as a whole while its history unfolds, which Volney uses to present his political and theological ideas. It lists similar examples from the 19th and 20th centuries by William Delisle Hay, Alfred Döblin (Berge Meere und Giganten), André Maurois, and Olaf Stapledon (Last and First Men and Star Maker). Some of these purported to be excerpts of a history book from the future, having no personal protagonists but rather describing the development of nations and societies over decades and centuries. Such works include:
Джек Лондонның «Бұрын-соңды болмаған шабуыл» (1914) 1975 жылы Батыс елдері мен Қытай арасындағы одақтың арасындағы жойқын соғысты суреттейді, ол қытай халқының толық геноцидімен аяқталады. Бұл, қысқаша түсіндірмеде «Уолт Мервиннің «Тарихтан таңдамалы эсселер» кітабынан үзінді» деп сипатталған. Андре Моруаның «Айға қарсы соғыс» (1928) кітабында, жақсы ниетті қастандық жасаушылар тобы адамзатты ойдан шығарылған айлық жауға қарсы біріктіріп, құртатын дүниежүзілік соғыстың алдын алуды көздейді, бірақ айдың шындығында мекенделгенін және олар білмей тұрып бірінші ғарыштық соғысты бастағанын анықтайды. Бұл да болашақ тарих кітабынан үзінді ретінде берілген. Г. Уэллстің «Болашақтың бейнесі» (1933) кітабында 20-шы және 21-ші ғасырлардағы (көбінесе ойдан шығарылған) көрнекті тарихшылардың еңбектеріне көптеген сілтемелер мен түсіндірмелер бар.
Jack London's The Unparalleled Invasion (1914) describing a devastating war between an alliance of Western nations and China in 1975, ending with a complete genocide of the Chinese people. It is described in a short footnote as "Excerpt from Walt Mervin's 'Certain Essays in History'. André Maurois's The War against the Moon (1928), where a band of well meaning conspirators intend to avert a devastating world war by uniting humanity in hatred of a fictitious Lunar enemy, only to find that the moon is truly inhabited and that they had unwittingly set off the first interplanetary war. This, too, is explicitly described as an excerpt from a future history book. H. G. Wells' The Shape of Things to Come (1933) contains numerous footnotes and references to the works of (mostly fictitious) prominent historians of the 20th and 21st centuries.
Ғылыми фантастикада
Болашақ тарихын жасаған алғашқы ғылыми-фантастикалық жазушы Нил Р. Джонс 1930 жылдардағы әңгімелерінде болуы мүмкін. Бұл терминнің авторы, «Айқын ғылыми фантастика» журналының редакторы Джон В. Кэмпбелл, 1941 жылғы ақпан санында Роберт А. Хайнлайнның «Болашақ тарихы» еңбегін сипаттау үшін оны қолданған көрінеді. Журналда оқиғалардың уақыт жобасы да берілген. «2001: A Space Odyssey» болашақта өрбітіп, ғарыш саяхаты мен мекендеудегі дамуларды көрсеткен, бірақ бұл дамулар болжамдаған мерзімде орын алмады. Болашақ тарихы ғылыми фантастикасының бір қиындығы – ол уақыт өте келе ескіріп, нақты тарихи оқиғалармен алмастырылуы мүмкін. Мысалы, H. Beam Piper-дің болашақ тарихында 1973 жылы ядролық соғыс болжаныпты, сондай-ақ «Жұлдызды жол» сериалының болашақ тарихы да. Джерри Пурнеллдің «Кодоминиум» болашақ тарихында «Қышқы соғыс» АҚШ пен Кеңес Одағының әлемді бірлесіп басқаруымен аяқталады деп есептеледі, атап айтқанда, Совет Одағының 1991 жылы құламай, 22 ғасырға дейін сақталатын «Кодоминиум» құрылымы пайда болады. Мұны шешудің бірнеше жолы бар. Бір шешім – авторлар өз оқиғаларын белгісіз болашақта, көбінесе қоғамның құлдырауынан немесе технологияның салдарынан күнтізбе бұрмаланған қоғамда орналастыру. Алғашқысына байланысты, кейбір әңгімелер өте алыс болашақта орын алады және автордың замандас тарихын тек қана, тіпті ең болмаса, қысқаша сипаттайды (мысалы, Асимовтың түпнұсқалық «Foundation» трилогиясы). Тағы бір жағдай – оқиғалар жақын болашақта орын алады, бірақ Кен МакЛеодтың «Engines of Light» сериясындағыдай, анық тарихи өткенге ие болады. Басқа жағдайларда, ойдан шығарылған тарих пен белгілі тарихты біріктіру үшін ретроактивті сабақтастық кеңінен қолданылады. Кейбір жағдайларда, мысалы, «Доктор Ху» телесериалы мен оған негізделген көркем шығармаларда, құпия тарих көп қолданылады, онда орын алған оқиғалар негізінен құпия және жалпы жұртшылыққа белгісіз болады. Генлайн сияқты кейбір авторлар болашақ тарихты егжей-тегжейлі жазып, оқиғалардың оны басып өтетінін мойындайды, бұл тізбекті іс жүзінде балама тарихқа айналдырады. Соңында, кейбір жазушылар өздерінің болашақ тарихын оқиғалар басып алғаннан кейін, ресми түрде балама тарихқа айналдырады. Мысалы, Пол Андерсон 1950 жылдардың басында «Психотехникалық лига» тарихын бастады, онда 1958 жылы ядролық соғыс болады деп болжады – сол кездегі болашақ. 1980 жылдары қайта басылып шыққанда, жаңа алғы сөз қосылды, онда тарихтың уақыт жобасы біздің уақыт жобамыздан қалай өзгешеленгені және соғысқа қалай әкеп соққаны түсіндірілді.
The first science fiction writer to create a future history may have been Neil R. Jones in his stories of the 1930s. The term appears to have been coined by John W. Campbell, Jr., the editor of Astounding Science Fiction, in the February 1941 issue of the magazine, to describe Robert A. Heinlein's Future History; the issue included a timeline of the stories. 2001: A Space Odyssey was set in the future and featured developments in space travel and habitation which have not occurred on the timescale postulated. A problem with future history science fiction is that it will date and be overtaken by real historical events, for instance H. Beam Piper's future history, which included a nuclear war in 1973, and much of the future history of Star Trek. Jerry Pournelle's "CoDominium" future history assumed that the Cold War would end with the United States and Soviet Union establishing a co rule of the world, the CoDominium of the title, which would last into the 22nd Century—rather than the Soviet Union collapsing in 1991. There are several ways this is dealt with. One solution to the problem is when some authors set their stories in an indefinite future, often in a society where the current calendar has been disrupted due to a societal collapse or undergone some form of distortion due to the impact of technology. Related to the first, some stories are set in the very remote future and only deal with the author's contemporary history in a sketchy fashion, if at all (e. g. the original Foundation Trilogy by Asimov). Another related case is where stories are set in the near future, but with an explicitly allohistorical past, as in Ken MacLeod's Engines of Light series. In other cases, the merging of the fictional history and the known history is done through extensive use of retroactive continuity. In yet other cases, such as the Doctor Who television series and the fiction based on it, much use is made of secret history, in which the events that take place are largely secret and not known to the general public. As with Heinlein, some authors simply write a detailed future history and accept the fact that events will overtake it, making the sequence into a de facto alternate history. Lastly, some writers formally transform their future histories into alternate history, once they had been overtaken by events. For example, Poul Anderson started The Psychotechnic League history in the early 1950s, assuming a nuclear war in 1958—then a future date. When it was republished in the 1980s, a new foreword was added explaining how that history's timeline diverged from ours and led to war.