Кіріспе
Британдық дипломат сэр Арнольд Талбот Уилсон (18 шілде 1884 – 31 мамыр 1940) – британдық сарбаз, колониялық әкімші, консервативті саясаткер, жазушы және редактор. Уилсон Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Месопотамияның (Мандатты Ирак) колониялық әкімшісі Перси Кокстың басшылығымен қызмет етті, соның ішінде 1920 жылғы ирактық көтеріліс болды. Уилсон Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан алғашқы парламент мүшесі болды. Ол 55 жасында әуе экипажының мүшесі ретінде қызмет етіп жүргенде қаза тапты. 1930 жылдары Уилсон Франсиско Франконы қолдағаны және нацистік Германияға симпатия танытқаны үшін сынға ілікті, бірақ ол 1936 жылы концлагерьге барғаннан кейін жеке түрде наразылық білдірді. Соғыс кезінде ол: «Мен өзімді қорғап, миллиондаған жас жігіттеріміздің денелерінің қамалының артында қауіпсіз өмір сүргім келмейді» деп ерікті түрде соғысқа аттанды. Уилсон (қараңыз «А.Т.») бойы биік әрі денелі болды. Ол әскери мансабын 1903 жылғы 19 тамызда армия офицері ретінде бастады, сол кезде оған Корольдік әскери академиясының Сандхерст қаласындағы құрмет медалі мен қылышы табысталды, содан кейін Британ үнді армиясы үшін тіркелмеген тізімге кірісті. Бір жыл бойы Үндістандағы Уилтшир полкінің 1-ші батальонында болғаннан кейін, ол Бенгал лансерлеріне тағайындалды және 1904 жылғы 18 желтоқсанда 32-ші сикх пионерлеріне жіберілді. Уилсон Ұлыбританияға демалысқа оралғанда ақша үнемдеу үшін Марсельге отын тасушы болып жұмыс істеді, содан кейін қалған жолды велосипедпен жүрді. 1904 жылы ол лейтенант ретінде Иранға барып, Бенгал лансерлерінің тобымен бірге Ахваздағы британдық консулдықты күзету және Иранда алпыс жылдық мұнай концессиясын алған D'Arcy Oil Company компаниясының жұмысын қорғау үшін барды, бұл компания Бурма мұнай компаниясымен серіктестікте мұнайды іздеумен айналысты. 1907 жылы Уилсон Үндістанның саяси бөліміне ауыстырылып, Парсы шығанағына жіберілді, онда ол саяси офицер ретінде қызмет етті. Уилсон 1908 жылы Таяу Шығыстағы алғашқы мұнай кен орны – Масджид-и Сулейманның ашылуын қадағалады. Мұхаммеренің аға әкімшісі және бас консулы (1909–1911 жж.) болған кезде ол Түркі-парсы шекара комиссиясына жетекшілік етті. Ол 1857 жылғы Үндістан көтерілісінің дәстүрлі бейнесін еске түсірді, жоғары мойны тік қойылған, қызыл түсті әскери киімде. «Оның жарқыраған көздері, қасқа қабаулары, қысқа шашы, Киелі кітаптан келтірген цитаталары» – британдық «Шығыс хатшысы» Гертруда Белл еске алды. Уилсон еңбекқор, тынымсыз жұмыс істейтін, қағаздар таушайып жүретін адам еді. Ол жас әріптесі Гарри Филбиге шабыт берді, ал сүйікті бағыныстысы Хьюберт Янг оны үстем деп тапты.
Sir Arnold Talbot Wilson (18 July 1884 – 31 May 1940) was a British soldier, colonial administrator, Conservative politician, writer and editor. Wilson served under Percy Cox, the colonial administrator of Mesopotamia (Mandatory Iraq) during and after First World War, including an Iraqi revolt in 1920. Wilson was the first Member of Parliament to die in action in the Second World War. He was killed while serving as an aircrew member at the advanced age of 55. In the 1930s, Wilson drew controversy for expressing support for Francisco Franco and sympathy for Nazi Germany, albeit he privately expressed disgust after visiting a concentration camp in 1936. During the war, he volunteered to fight, saying "I have no desire to shelter myself and live in safety behind the ramparts of the bodies of millions of our young men." Wilson (aka "A. T.") was tall and strong. He began his military career as an army officer 19 August 1903, having been awarded the King's Medal and sword of honour at the Royal Military Academy Sandhurst, being commissioned on the Unattached List for the British Indian Army. After he spent a year attached to the 1st battalion the Wiltshire Regiment in India, he was appointed to the Bengal Lancers and posted to the 32nd Sikh Pioneers, on 18 December 1904. Wilson famously saved money travelling back to Britain on leave by working as a stoker to Marseilles and then cycling the rest of the way. In 1904 he went to Iran as a lieutenant to lead a group of Bengal Lancers to guard the British consulate in Ahvaz and to protect the work of the D'Arcy Oil Company, which had obtained a sixty year oil concession in Iran and was pursuing oil exploration in partnership with the Burmah Oil Company. In 1907 Wilson was transferred to the Indian Political Department and sent to the Persian Gulf, where he served as a political officer. Wilson oversaw the discovery of the first oil site in the Middle East, Masjid i Suleiman in 1908. While serving as a senior administrator and consul general of Muhammerah (1909–11), he was put in charge of the Turko Persian Frontier Commission. He looked like the traditional figure of the Indian Rebellion of 1857 in a top buttoned bright red tunic, the British Indian Army uniform. "His flashing eyes, his beetling eyebrows, his close cropped hair, his biblical quotations", recalled Gertrude Bell, the British "Oriental Secretary". Wilson was a hard worker, a workaholic, who was tirelessly energetic, shifting mountains of paperwork. He inspired a younger colleague, Harry Philby, while Hubert Young, a favoured subordinate, found him domineering.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1915 жылдың қаңтар айында британдықтар Үндістаннан Месопотамияға Персия шығанағы мен Басра арқылы әскерлерін көшіріп жатқанда, Уилсон британдық саяси өкілі Сэр Перси Кокстың көмекшісі, кейін орынбасары болып тағайындалды. Бағдадта ол Месопотамияның әкімшілік комиссарының міндетін атқарды. Проблема сол еді, ресми "араб саясаты" болған жоқ; ол заңда да, мемлекеттік қызметте де нақтыланбаған еді. Үндістан Месопотамияны провинция ретінде қаласа, Кокстан бастап арабшылар Каирдегі Араб бюросынан тәуелсіз, жартылай дербес саясатты қалаған. Саясат жағдайдай жасалатын, бірақ Уилсон оған келіспеді. Месопотамияда қызмет еткен кезінде Уилсон Үндістанда алған біліміне сүйене отырып, елдің басқаруын жақсартуға ұмтылды. Уилсонның пікірінше, елді қайта құру және тұрақтандыруға басымдық беру қажет еді, осы үшін тиімді үкімет пен басқару жүйесін құру, сондай-ақ түрлі этникалық және діни қауымдарға (мысалы, Иракта: арабтар, күрдтер, түрікмендер, шиит және суннит исламы, христиан және иудаизм сияқты діндер) әділ қарау және саяси өкілдік беру қажет. Осының нәтижесінде ол "Масса табағының деспоты" деген лақап атқа ие болды. Капитан Уилсон маған таң қалдырарлық жаңалықты айтты: ол Тегеранға тағайындалған екен. Капитан Уилсон мен жақсы әріптес және жақын доспыз, мен адамдармен сөйлесу арқылы көп нәрсе істей алатынымды білемін. Мен Парсы туралы барлау кітабын жасамақшымын. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол араб елдеріне британдық бақылау астында тәуелсіздік беруді жақтаған басқа британдық шенеуніктерге қарсы көзқарас білдірді. Британдық саясаткерлер Таяу Шығыс мәселелеріне қатысты екі баламалы тәсілді талқылады. Көптеген дипломаттар Т. Э. Лоуренстің араб ұлттық идеяларын қолдаған ой-пікірлерін қабылдады. Олар Хашимит әулетін жетекші лауазымдарға қолдады. Уилсон Үндістан кеңсесінің ұстанымын білдірді. Олар тікелей британдық биліктің қажеттілігін айтты және Хашимит әулеті британдық мүдделерге зиян келтіретін саясатты тым көп қолдады. Шешім араб ұлтшылдығын қолдау, Уилсонды ығыстыру және отарлық кеңседе билікті консолидациялау болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін
1918 жылы Уилсон Ирак болып белгілі болатын аумақтың азаматтық комиссары болып тағайындалды. 1919 жылы Париж бейбітшілік конференциясында ол, батыс елдерінде ғана қолданылған Месопотамия деген грек атауының орнына, мұсылман және араб әлемі 1400 жылдан бері білетін Ирактың арабша атауын қабылдауды ұсынған аз ғана адамның бірі болды. Бұл саяси бірлік, Британ мандаты аясында, жаңа құрылған мемлекеттің жоспарланған солтүстікке қарай кеңеюін қамтыды, оған Бағдад және Басраның Месопотамиялық провинцияларымен қатар, солтүстік Ирактың мұнайға бай Мосул аймағы да кірді. 1920 жылдың сәуір айында Сан-Ремо конференциясында Ұлттар Лигасы Иракқа британдық мандатты бекітті. 1920 жылдың көктемі мен жазында мандатқа қарсы көтеріліс Орталық және Оңтүстік Иракта өршіді. Уилсон, мандаттық әкімшіліктің құрамында, көтерілісті басуға тікелей қатысты. 1918 жылдың тамызында лейтенант-полковник шеніне жеткен ол, 1921 жылдың тамызында Үнді армиясынан зейнетке шықты. 1920 жылдың жазында Уилсон келісімге келіп, Сирияның бұрынғы патшасы Фейсалға Ирак тағын ұсынуды ұсынды. Бұл ұсыныс Ирак халқының, сондай-ақ жартылай тәуелсіздікті жақтаған британдық шенеуніктердің қолдауын алу мақсатында жасалды. Ақырында британ үкіметі бұл ұсынысты қабылдады, бірақ Уилсон оны іске асыруға қатыспады. Британ үкіметі Уилсонның пікірін қабылдамай, Иракқа тәуелсіздік берді. Британ үкіметі Уилсонды Ирактағы лауазымынан алып тастап, оған рыцарь атағын берді. Оқиғалардың осылайша өрбуіне қатты көңіл көшірген ол мемлекеттік қызметтен кетіп, Anglo Persian Oil Company компаниясында Таяу Шығыс операцияларының менеджері болып жұмыс істеді. Ол 1932 жылға дейін компанияда қызмет етті.
Соғыс аралығындағы онжылдықтар
1930 жылдары Уилсон көптеген қосымша іс-шаралармен айналысты, мысалы, Парламенттік ғылыми комитетінің төрағасы (Парламент және ғылыми комитетінің алдағысы), Британдық ғылым гильдиясында, Британдық евгеника қоғамында, Өнеркәсіптік денсаулықты зерттеу кеңесінде және тағы да көптеген істерде белсенділік танытты. 1931 жылы Лондондағы Берлингтон Хауздағы парсы өнерінің ірі көрмесін ұйымдастыруға Уилсон жауапты болды. Уилсон өзінің саяхаттары мен саяси күнделіктерін «Ойлар мен әңгімелер», «Тағы да ойлар мен әңгімелер» және «Жақсы кітап клубымен шетелдегі саяхаттар мен әңгімелер» аттарымен жариялады. Жазу қызметімен қатар, Уилсон 1934-1938 жылдар аралығында «The Nineteenth Century and After» журналының редакторы қызметін атқарды.
Саясат
1933 жылы Уилсон Хитчин округінен консерватор партиясының депутаты болып сайланды. Ол өзін "солшыл радикал консерватор" деп сипаттады. Жарты қарындасы Мона Уилсон сияқты, Уилсон жұмысшылардың өтемақысы, жерлеу рәсімдерінің құны, өнеркәсіптік сақтандыру және егде жасқа зейнетақы төлеу сияқты "солшыл" деп атаған мәселелер бойынша көптеген зерттеулер жүргізді және жариялады. Бұл зерттеулер соғыстан кейінгі саясатқа әсер еткен болуы мүмкін. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін оның сыртқы саясатқа қатысты ашық пікірлері көп сынға ұшырады. 1938 жылы Уилсон испан ұлтшылдарын қолдап, "Құдайға шүкір, Франко Испанияда жеңіске жетсін, және бұл қанша ертерек болса, соғұрлым жақсы" деді. Соғыс басталғаннан кейін, ол 1922 комитетінде сөйлеген сөзінде нацистік Германиямен келіссөздер жүргізіп, бейбіт келісімге қол жеткізуді талап етті. 1930 жылдары Уилсон Германияға бірнеше рет сапар шекті және олардың жетістіктеріне ризашылық білдірді. Ол Гитлердің "қадірлі және құрметті тұлғаға" айналатынын болжады. Дегенмен, ол неміс достарымен әңгімелескенде еврейлерді қорғады және 1936 жылы барған Дахау концлагерінен қатты наразылық білдірді. Лагерь әкімшілігі жасалған зұлсалымды жасыруға тырысқанмен, Уилсон "лагерь атмосферасында менің жаныма қайшы келетін бір нәрсе бар еді" деді. Ол тұтқындардың көздерінде "үрейлі қорқыныш" көргенін айтты. Джордж Оруэлл Уилсонды фашист деп атады, бірақ оның батылдығы мен патриотизмін де жоғары бағалады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Алайда, 1939 жылғы қазанда соғыс басталғаннан кейін ол Корольдік әуе күштері ерікті резервіне қосылды, RAF Бомбардировщиктер командасының 37-ші эскадрильясында әуе пулеметшісі болып қызмет етті, пилот офицер шеніне ие болды. Ол: "Мен миллиондаған жас азаматтарымыздың денелерінен тұрғызылған қорған артында қауіпсіздікке тығылуға және өмір сүруге ниетім жоқ" деді. Парламент депутаты болып қалған ол, 1940 жылғы 31 мамырда солтүстік Францияда, Дюнкерк маңында, әуе пулеметшісі ретінде қызмет етіп жүрген Веллингтон L7791 бомбалаушы ұшағы, пилот офицер Уильям Грей басқаруымен Эрингемге жақын жерде апатқа ұшырады. Апат салдарынан Грей бірден қаза табады, ал ол өлімге ұшырады. Ол Дюнкерк пен Сент-Омердің арасындағы Эрингем шіркеуінің маңына жерленген.
Мұра
Уилсон 1942 жылы Пауэлл мен Прессбергердің "Біздің ұшағымыз жоғалып кетті" фильмінде сэр Джордж Корбет рөлімен мәңгі есте қалды. Оның "Персия шығанағы" атты кітабы 1928 жылы жарық көрді. "Оңтүстік-Батыс Персия: Жас саяси офицердің хаттары мен күнделігі 1907–1914" кітабы 1941 жылы, оның өлімінен кейін жарияланды. Арнольд Уилсонның есімі екі түрдің ғылыми атауында сақталған: Panaspis wilsoni және Xerotyphlops wilsoni. Сэр Арнольдтың жеке қағаздары Лондон кітапханасында, Ұлыбританияда сақтаулы.