Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Австралия аборигендік тілі
Australian Aboriginal language
Пинтупи (/ˈpɪntəpi/, /ˈpɪnəˌ/, /ˈbi/) – Австралия аборигендік тілдерінің бірі. Бұл үлкен Пама–Нюган отбасының Вати тілдерінің бірі. Пинтупи – Батыс шөлейт тілінің (WDL) бір түрі. Пинтупи – дәстүрлі жерлері Макдональд көлі мен Маккей көлі арасында, Солтүстік территориядағы Маунт Либигтен бастап Батыс Австралиядағы Юпитер Веллге (Поллок Хиллсының батысында) дейін созылатын аймақта өмір сүретін жергілікті халықтың сөйлейтін Батыс шөлейт тілінің бір нұсқасы. Бұл халық 1940-1980 жылдары Солтүстік территориясының батысындағы Папуния және Хаастс-Блафф қауымдастықтарына көшіп келді (немесе көшіруге мәжбүр болды). 1984 жылы Кивиркураға шөлдегі дәстүрлі өмір салтын соңғы рет тастап келген пинтупи халқы жетті. Соңғы онжылдықтарда олар өздерінің дәстүрлі жерлеріне қайта оралып, Солтүстік территориядағы Кинторе (Пинтупи тілінде Валунгуру деп аталады), Батыс Австралиядағы Кивиркура және Юпитер Велл (Пинтупиде Пунтутжаррпа) қауымдастықтарын құрды. Папуния мен Хаастс-Блаффта туған балалар Аренте, Варлпири және WDL-дің басқа да нұсқаларының өкілдерімен тығыз байланыста болғандықтан, Пинтупи Лурития деп аталатын Пинтупи тілінің жаңа нұсқасында сөйлеп өсті. Бұл батысқа қарай жылжулармен жалғасты, сондықтан бүгінде көптеген пинтупи халқы Пинтупи Лурития тілінде сөйлейді, бірақ батыс және шығыс нұсқалары арасында айқын ерекшелік сақталады. Пинтупи – денсаулығы жақсы абориген тілдерінің бірі және мектептерде жергілікті балаларға оқытылады.
Pintupi ('/p//ɪ//n//t//ə//p//i//, /'/p//ɪ//n//ə// //, // //b//i/) is an Australian Aboriginal language. It is one of the Wati languages of the large Pama–Nyungan family. It is one of the varieties of the Western Desert Language (WDL). Pintupi is a variety of the Western Desert Language spoken by indigenous people whose traditional lands are in the area between Lake Macdonald and Lake Mackay, stretching from Mount Liebig in the Northern Territory to Jupiter Well (west of Pollock Hills) in Western Australia. These people moved (or were forced to move) into the indigenous communities of Papunya and Haasts Bluff in the west of the Northern Territory in the 1940s–1980s. The last Pintupi people to leave their traditional lifestyle in the desert came into Kiwirrkura in 1984. Over recent decades they have moved back into their traditional country, setting up the communities of Kintore (in Pintupi known as Walungurru) in the Northern Territory, Kiwirrkura and Jupiter Well (in Pintupi Puntutjarrpa) in Western Australia. Children who were born in Papunya and Haasts Bluff grew up speaking a new variety of Pintupi, now known as Pintupi Luritja, due to their close contact with speakers of Arrernte, Warlpiri and other varieties of the WDL. This has continued through the moves west so that most Pintupi people today speak Pintupi Luritja, although there remains a clear distinction between the more western and eastern varieties. Pintupi is one of the healthier Aboriginal languages and is taught to local children in schools.
Фоналогия
Пинтупи тілінің фонетикасы К. С. және Л. Э. Хансен тарапынан 1967–1968 жылдары Солтүстік территориядағы Папунияда жүргізілген зерттеулер негізінде сипатталған.
The phonology of Pintupi has been described by K. C. and L. E. Hansen based on fieldwork conducted in Papunya, Northern Territory in 1967–1968.
Орфографиялық
Хансендер орфографияны жасады және оны өздерінің басылымдарында пайдаланады, оның ішінде сөздік, грамматикалық сипаттама және Киелі кітаптың бөліктері бар. Бұл орфография екі тілді мектепте де, әсіресе мектептің әдебиет шығару орталығында қолданылады. Орфография жоғарыдағы дауыссыздар мен дауыстылар кестелерінде көрсетілген.
An orthography was developed by the Hansens and is used in their publications, which include a dictionary, a grammar sketch and bible portions. This orthography is also used in the bilingual school, and especially in the school's Literature Production Centre. The orthography is shown in the above tables of consonants and vowels.
Фонотактика
Пинтупиде тек екі мүмкін буын түрі бар: CV (бір дауыссызды біріккен дауыстыдан кейін) және CVC (бір дауыссызды дауыстыдан кейін дауыссыз). Сөздің ортасында және тек гомоорганикалық жарылыс дауыссызымен жалғасқан кезде ғана буынның соңғы бөлігінде пайда болуы мүмкін, мысалы, 'сол жақ' және 'ешкі' сөздерінде. Әйтпесе, буынның соңғы бөлігінде тек корональды соноранттар ғана кездеседі. Апико-альвеолярларды қоспағанда, барлық дауыссыз дыбыстар сөздің басында кездесуі мүмкін; сөздің соңында тек корональды соноранттар (біреуін қоспағанда) ғана кездеседі. Дегенмен, сөйлемнің соңында дауыссызбен аяқталатын сөздерге бір буын қосылады, сондықтан дауыссыз дыбыстар сөйлемнің соңында пайда болмайды. Қысқа дауыстылар сөздің кез келген жерінде кездесуі мүмкін; ал ұзақ дауыстылар тек бірінші буында (басады) ғана кездеседі, мысалы, 'бүркіт' және 'білмейтін' сөздерінде.
Pintupi has only two possible syllable types: CV (a consonant followed by a vowel) and CVC (consonant vowel consonant). In the middle of a word, and may appear in the syllable coda only when followed by a homorganic plosive, as in 'left side' and 'mouse'. Otherwise, only coronal sonorants may appear in the syllable coda. All consonants except the apico alveolars and may appear in word initial position; only coronal sonorants (except ) may appear in word final position. However, at the end of a clause, the syllable is added to consonant final words, so consonants may not appear in clause final position. Short vowels may appear anywhere in the word; long vowels may appear only in the first syllable (which is stressed), as in 'eagle' and 'ignorant'.
Фонологиялық процестер
Егер түбірдің соңғы дауыссыз соңынан кейін түбірге жалғау басталса, онда ол алдыңғы дауыссыздың артикуляция орынына қарай сіңіріледі, мысалы → 'кіші бауыр (транзитивті объект)', → 'рухтық жерде'. Дегенмен, тізбек бірігіп, қарапайым түрінде көрінеді, мысалы → 'Тжінтарда'. Егер екі бірдей CV тізбегі сөз шекарасында кездессе, олар гаплологияға ұшырап, жылдам сөйлеуде бір сөзге бірігеді, мысалы → 'көлікке мінді' және → 'ортасынан айналды'. Егер сөздің соңғы буынында ламино-альвеолалық дауыссыз немесе кейін , және келесі сөз , әрпімен басталатын болса, сөз басындағы алынып тасталады және екі жақын дыбыс ұзын болып бірігеді, мысалы → 'барлығы келді' және → 'батыс емес'.
When a suffix initial follows a root final consonant, the assimilates in place of articulation to the preceding consonant, as in → 'younger sibling (transitive subject)', → 'at the spirit ground'. However, the sequence undergoes coalescence and surfaces as simple , as in → 'at Tjintar'. When two identical CV sequences meet at a word boundary, they undergo haplology and fuse into a single word in rapid speech, as in → 'climbed into the car' and → 'went around the middle'. When a lamino alveolar consonant or is followed by in the last syllable of a word, and the next word begins with , the word initial is deleted and the two adjacent sounds merge into a long , as in → 'they all came' and → 'not west'.
Просодия
Пинтупи сөздерінің бірінші буынына баса назар беріледі. Сақтықпен айтқанда, одан кейінгі әрбір екінші буын (яғни үшінші, бесінші, жетінші, т.б.) қосымша басау ала алады, бірақ қосымша басау ешқашан сөздің соңғы буынына түспейді, мысалы, "Тжакамара үшін" және "қайын анасының себебімен". Дегенмен, (тақырыпты өзгертетін) бөлшегі, егер ол сөйлемдегі бірінші морфема болса, баса көрсетілмейді, мысалы, "((ол) кетті".
Pintupi words are stressed on the first syllable. In careful speech, every second syllable after that (i. e. the third, fifth, seventh, etc.) may receive a secondary stress, but secondary stress never falls on the final syllable of the word, as in 'for the benefit of Tjakamara' and 'because of mother in law'. However, the particle (which indicates a change of subject) is not stressed when it is the first morpheme in a clause, as in '(he) went'.
Адам құқықтары туралы жалпыға ортақ декларация
Пинтупи Луритья тілі 2015 жылы Австралия Ұлттық университетінің ақсақалдары мен лингвистері аударған Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның толық ресми аудармасын алған алғашқы Австралияның жергілікті тілі болды. Төменде Пинтупи Луритья тіліндегі 1-бап келтірілген:
Pintupi Luritja became the first Indigenous Australian language to receive a full, official translation of the Universal Declaration of Human Rights, when it was translated by elders and linguists at the Australian National University in 2015. Below is Article 1 in Pintupi Luritja: