Кіріспе

Рожае () – Черногорияның солтүстік аймағындағы қала. 2023 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы 13 608 адамды құрайды. Батысында төбелермен, ал шығысында таулармен (әсіресе Хаджла тауы) қоршалған қала Ибар өзенімен екіге бөлінген, және осы өзеннің бастауы осы қалада орналасқан. Өзеннің атымен жергілікті спорт клубтары аталған: FK Ибар, KK Ибар және OK Ибар. Рожае – Черногорияның 24 муниципалитетінің ішіндегі Рожае муниципалитетінің орталығы. Рожае жыл сайын 30 қыркүйекте қала құрылған күнін тойлайды.

Тарих

Рожаеге алғаш рет ежелгі заманда иллирийлер қоныстанған. Бұл иллириялық қоныстың болғанына дәлел Брезоевица төбесінде табылды. Кейіннен, славян көші-қоны кезінде, славяндар осы аймаққа қоныстанды. Рожае алғаш рет 1571 және 1585 жылдары тарихи құжаттарда еске алынған. Сол кездегі бекініс төңірегіндегі елді мекен Trgovište деп аталды және 1912 жылға дейін осылай аталып келді. Осман империясы Черногорияны билеген кезде, 1500 жылдары қалада Сұлтан Мурат II мешіті салынды, онда сұлтанның мәйіті орналасқан. Бұл мешіт қаладағы ең көне мешіт саналады. 1700 жылы Ұлы серб көшінен кейін Келменди және Кучи тайпалары, сондай-ақ Ругованың Шкрели тайпасы және басқа да тайпалар Сербиядағы Рожае және көршілес Тутин қаласының аймағына қоныстанды. Шала, Красники және Гаши тайпалары да осы аймаққа көшіп келді. 1797 жылы Кучи тайпасының мұсылмандық бөлігі, мұсылман билігі мен мәдени дәстүрлерін қолдағандықтан, Ganić kula қорғаныс мұнарасын салды. Қазіргі уақытта мұнара қалалық мұражай болып табылады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Черногория Корольдігінің әскері 1912 жылы Бірінші Балқан соғысы кезінде Осман империясынан қаланы басып алды. Осы кезеңде король Никола басшылығымен Черногория армиясы жергілікті албандардың қарсылығын азайту үшін халықты сербтендіруге тырысты. 1913 жылы Лондон шартымен қала ресми түрде Черногорияға берілді. 1917 жылы жергілікті албан қадисі Баджрам Балута Беране және Рожае маңындағы Черногориядағы Австрия-Мажарстан бақылауындағы аумақта өз күштерін ұйымдастырып, православиелік черногорлерді қуғындап, өлтірді. Оның қозғалысы 1918 жылдың 18 маусымында австро-венгерлік әскерлерінен жеңілгеннен кейін таратылды. 1919 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Рожае албандықтардың көтерілісіне қатысқан маңызды қалалардың бірі болды, ол кейін Плав көтерілісі (черногор. Плавског Побуна) деп аталды. Олар Плав және Гусине аудандарымен бірге Санджактың Сербия, Хорватия және Словения Корольдігіне қосылуына қарсы күресті. Көтеріліс басылған кезде Рожаеде серб әскері шамамен 700 албанды өлтірді. Бұл оқиғалар Албанияға албандардың көптеп қоныс аударуына әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қалада югослав партизандары, четниктер, Санджак мұсылман жасақтары және албандық Вулнетари арасында қақтығыстар болды. Нови-Пазар шайқасына қатысқан милицияның көрнекті командирі болған Мулла Якуп Кардович қаладан 4-5 км қашықтықтағы Бишево ауылынан шыққан. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Рожае қаласы Черногорияның құрамына кірді, ол Югославияның бөлігі болды. Осы кезеңде Рожае муниципалитеті болған жоқ, өйткені ол сол кезде Иванград (қазіргі Беране) муниципалитетіне қарасты. 1960 жылдары билік Gornji Ibar компаниясын құрды, ол ағаш өңдеу, ағаш және жиһаз құрастыру зауыты болды. Бір кезде компания қаланың 53% астам халқына жұмыс берді. Ол қаланың экономикалық жағдайын жақсартты және аймақта ағаш өңдеудің маңызды орталығына айналды. 1992 жылы Gornji Ibar компаниясы таратылды және жұмысын тоқтатты, бұл қаланы экономикалық қиындыққа ұшыратты. Босния соғысы кезінде Фочадан құтылып келген босниялықтар Рожаеге қоныс аударды. 1999 жылы Косово соғысы кезінде 1000-ге жуық этникалық албан Рожаенің оңтүстігіне қоныстанды. Олардың көп бөлігі Дреница және Митровица аймақтарынан келген. 2018 жылы Сараеводағы Себильдің көшірмесі аяқталды және қазіргі уақытта қаланың басты алаңында орналасқан. Рожае мұсылман халқы басым болған муниципалитеттердің бірі болғандықтан, қалада бірнеше мешіт бар, олардың екеуі – Кучанская Джамижа және Сұлтан Мурат II мешіті. Алайда, муниципалитетте 2 православиелік шіркеу бар, олардың бірі – Ружица шіркеуі және серб король Урош I-нің әйелі салған деп есептелетін Gospođin vrh шіркеуі.

География

Муниципалитет үлкен төбелерде орналасқан, шығысы мен оңтүстік-шығысында Хайла, Мокра Гора, Ахмика, Кристац, Жлеб, Штедим және Туряк таулары жатыр. Бұл таулар қарғыс тауларының солтүстік бөлігіне жатады. Ибар өзені муниципалитет арқылы ағып өтеді және бүкіл аймақ орманмен жабылған. Өзеннің арқасында муниципалитет аумағында кең аумақты орман, егістікке жарамды жайылымдар мен шалғындықтар жеткілікті. Қыс айларында айналасындағы тауларда суық жел соғып, қар мен мұз жиі түседі. Коппен климаты Cfb, яғни теңіз климаты деп тіркелген. Қала теңіз деңгейінен шамамен 1014 метр немесе 3326 фут биіктікте орналасқан.

Демография

Рожае – Рожае муниципалитетінің әкімшілік орталығы, онда барлығы 25 247 адам тұрады. Рожае қаласының халқы 2023 жылы 13 608 адамды құрайды. Муниципалитет аумағында екі ірі аудан бар: Ибарац және Банджово Брдо. Ибарац Ибар өзенінің сол және оң жағалауларымен бөлінген.

Этностық топтар

2011 жылғы халық санағында өзін босниялықтар деп жариялағандардың үлесі 88,46% құрады. Рожае Черногориядағы босниялықтар қауымдастығының орталығы саналады. Босниялықтар қаланың және муниципалитеттің өзінде де көпшілікті құрайды. Этникалық албандар, тіпті жоғарыда аталған рулардың қазіргі ұрпақтары да қаланың ішінде және шеткерлеу аудандарда, әсіресе Косовомен шекараға жақын ауылдарда (мысалы, Дачичи, Балотичи, Плумчи, Бач, Бесник және т.б.) қоныстанды. Олар босниялықтармен және қаладағы басқа ұлт өкілдерімен жақсы қарым-қатынаста болып, оларды қолдайды және Рожае қоғамының бір бөлігіне айналды. Қазіргі уақытта Рожаеде тұратын албандардың саны шамамен 1200 адамды құрайды, бұл 2011 жылғы халық санының 5,04% болады. Бұл аймақтағы албандар албан тілінің гег диалектісінде сөйлейді және көпшілігі мұсылман дінін ұстанады. Сербтердің саны аз болғанымен, олар да Рожаеде біраз уақыттан бері тұрып келеді. Биела Черква муниципалитеттегі сербтер көпшілік құрайтын жалғыз ауылдардың бірі. Сондай-ақ, халықтың 1,04% өзін қарамонталықтар (черногорец) деп жариялаған.

Тілдер

Черногория, серб, босния және хорват тілдері серб-хорват тілінің стандартты түрлері ретінде бір-бірін түсіне алады. Босния тілінде халықтың 72,42% сөйлейді және ол қалада ең көп таралған тіл. Екінші ең көп таралған тіл – черногория тілі (17,27%), албания тілінде 4,59%, серб тілінде 4,47% сөйлейді. Халықтың 1,24% өз тілін атамаған.

Дін

Рожаеде негізінен ислам діні басым (96,28%). Рожае халқының көп бөлігі босниялықтардан тұрады, олар көбінесе сунниттік исламды ұстанады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ислам қаланың мәдени және әлеуметтік тікелей қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Мешіттер муниципалитеттегі ең ірі нысандардың бірі болып табылады, олар ғибадат ету орындары және қоғамдық жиын өткізу орталықтары ретінде қызмет етеді. Дегенмен, Рожае діни алуан түрлілікпен де сипатталады. Исламнан басқа, православие дінін ұстанатын азшылық топтары да бар (3,06%).

Көлік

Рожае Черногория мен Косовоны байланыстыратын басты жолда орналасқан, бұл Рожае – Кула – Печ жолы деп аталады (Кула – Черногория мен Косово арасындағы екі жақтың шекара бекеті). Сонымен қатар, ол Орталық Сербиядағы Нови-Пазармен де байланысты. IB 22 тас жолы (әлде Ibarska magistrala деп те аталады) – Черногорияны Сербиямен байланыстыратын маңызды аймақтық жол. Ол екі жолақты тас жол арқылы Беране қаласынан өтіп, Черногорияның басқа аймақтарымен де байланысады, қала арасы шамалы. Ең жақын әуежай – Приштинадағы Адем Яшари атындағы халықаралық әуежайы, ол шақырымдай қашықтықта, ал Подгорица әуежайы шамамен шақырымдай жерде орналасқан. Подгорица әуежайынан жыл бойы Еуропаның ірі қалаларына рейстер бар. Дегенмен, 2021 жылдың қараша айында Бар – Болжаре тас жолының ашылуымен Подгорицадан Рожаеге бару уақыты едәуір қысқарды, және көптеген шет елдерде тұратын қоныс аударғандар үшін бұл бұрынғы бағыттан артық көрілуде.