Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рожае () – Черногорияның солтүстік аймағындағы қала. 2023 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы 13 608 адамды құрайды. Батысында төбелермен, ал шығысында таулармен (әсіресе Хаджла тауы) қоршалған қала Ибар өзенімен екіге бөлінген, және осы өзеннің бастауы осы қалада орналасқан. Өзеннің атымен жергілікті спорт клубтары аталған: FK Ибар, KK Ибар және OK Ибар. Рожае – Черногорияның 24 муниципалитетінің ішіндегі Рожае муниципалитетінің орталығы. Рожае жыл сайын 30 қыркүйекте қала құрылған күнін тойлайды.
Rožaje (, , ; ) is a town in Montenegro in the northern region. As of 2023, the town has a population of 13,608 inhabitants. Surrounded by hills to its west and mountains to its east (notably Mount Hajla), the town is divided in half by, and contains the source of the river Ibar, which gives its name to the local sports clubs FK Ibar, KK Ibar and OK Ibar. Rožaje is the centre of the Rožaje Municipality within the 24 municipalities of Montenegro. Rožaje annually celebrates its foundation day on September 30.
Тарих
Рожаеге алғаш рет ежелгі заманда иллирийлер қоныстанған. Бұл иллириялық қоныстың болғанына дәлел Брезоевица төбесінде табылды. Кейіннен, славян көші-қоны кезінде, славяндар осы аймаққа қоныстанды. Рожае алғаш рет 1571 және 1585 жылдары тарихи құжаттарда еске алынған. Сол кездегі бекініс төңірегіндегі елді мекен Trgovište деп аталды және 1912 жылға дейін осылай аталып келді. Осман империясы Черногорияны билеген кезде, 1500 жылдары қалада Сұлтан Мурат II мешіті салынды, онда сұлтанның мәйіті орналасқан. Бұл мешіт қаладағы ең көне мешіт саналады. 1700 жылы Ұлы серб көшінен кейін Келменди және Кучи тайпалары, сондай-ақ Ругованың Шкрели тайпасы және басқа да тайпалар Сербиядағы Рожае және көршілес Тутин қаласының аймағына қоныстанды. Шала, Красники және Гаши тайпалары да осы аймаққа көшіп келді. 1797 жылы Кучи тайпасының мұсылмандық бөлігі, мұсылман билігі мен мәдени дәстүрлерін қолдағандықтан, Ganić kula қорғаныс мұнарасын салды. Қазіргі уақытта мұнара қалалық мұражай болып табылады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Черногория Корольдігінің әскері 1912 жылы Бірінші Балқан соғысы кезінде Осман империясынан қаланы басып алды. Осы кезеңде король Никола басшылығымен Черногория армиясы жергілікті албандардың қарсылығын азайту үшін халықты сербтендіруге тырысты. 1913 жылы Лондон шартымен қала ресми түрде Черногорияға берілді. 1917 жылы жергілікті албан қадисі Баджрам Балута Беране және Рожае маңындағы Черногориядағы Австрия-Мажарстан бақылауындағы аумақта өз күштерін ұйымдастырып, православиелік черногорлерді қуғындап, өлтірді. Оның қозғалысы 1918 жылдың 18 маусымында австро-венгерлік әскерлерінен жеңілгеннен кейін таратылды. 1919 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Рожае албандықтардың көтерілісіне қатысқан маңызды қалалардың бірі болды, ол кейін Плав көтерілісі (черногор. Плавског Побуна) деп аталды. Олар Плав және Гусине аудандарымен бірге Санджактың Сербия, Хорватия және Словения Корольдігіне қосылуына қарсы күресті. Көтеріліс басылған кезде Рожаеде серб әскері шамамен 700 албанды өлтірді. Бұл оқиғалар Албанияға албандардың көптеп қоныс аударуына әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қалада югослав партизандары, четниктер, Санджак мұсылман жасақтары және албандық Вулнетари арасында қақтығыстар болды. Нови-Пазар шайқасына қатысқан милицияның көрнекті командирі болған Мулла Якуп Кардович қаладан 4-5 км қашықтықтағы Бишево ауылынан шыққан. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Рожае қаласы Черногорияның құрамына кірді, ол Югославияның бөлігі болды. Осы кезеңде Рожае муниципалитеті болған жоқ, өйткені ол сол кезде Иванград (қазіргі Беране) муниципалитетіне қарасты. 1960 жылдары билік Gornji Ibar компаниясын құрды, ол ағаш өңдеу, ағаш және жиһаз құрастыру зауыты болды. Бір кезде компания қаланың 53% астам халқына жұмыс берді. Ол қаланың экономикалық жағдайын жақсартты және аймақта ағаш өңдеудің маңызды орталығына айналды. 1992 жылы Gornji Ibar компаниясы таратылды және жұмысын тоқтатты, бұл қаланы экономикалық қиындыққа ұшыратты. Босния соғысы кезінде Фочадан құтылып келген босниялықтар Рожаеге қоныс аударды. 1999 жылы Косово соғысы кезінде 1000-ге жуық этникалық албан Рожаенің оңтүстігіне қоныстанды. Олардың көп бөлігі Дреница және Митровица аймақтарынан келген. 2018 жылы Сараеводағы Себильдің көшірмесі аяқталды және қазіргі уақытта қаланың басты алаңында орналасқан. Рожае мұсылман халқы басым болған муниципалитеттердің бірі болғандықтан, қалада бірнеше мешіт бар, олардың екеуі – Кучанская Джамижа және Сұлтан Мурат II мешіті. Алайда, муниципалитетте 2 православиелік шіркеу бар, олардың бірі – Ружица шіркеуі және серб король Урош I-нің әйелі салған деп есептелетін Gospođin vrh шіркеуі.
Rožaje was first settled in antiquity by the Illyrians. Evidence of this Illyrian settlement is located on Brezojevica Hill. Later, during the migration of the Slavs, Slavs settled in the area. Rožaje was first mentioned in 1571 and 1585. The settlement surrounding the then fort was called Trgovište, which it was called until 1912. During the Ottoman Empire's reign over Montenegro, the Sultan Murat II Mosque was constructed in the city in the 1500s, which also contains the turbe of the sultan's body. It is considered to be the oldest mosque in the entire city. In 1700, after the Great Serb Migration, the Albanian clans of the Kelmendi and Kuçi and other tribes like the Shkreli of Rugova established themselves in the region of Rožaje and the neighboring town of Tutin in Serbia. The Shala, Krasniqi, and Gashi also moved in the region. In 1797, the Ganić kula, a defensive tower was built from the Muslim side of the Kuči, as they supported the Muslim authority and cultural practices, was built. Nowadays, the tower is currently the town's museum. During World War I, the army of the Kingdom of Montenegro captured the city in 1912 from the Ottoman Empire, during the First Balkan War. Within this time, the Montenegrin Army under King Nikola quickly sought to Serbianize the population, to reduce threats of invasions or uprisings by the Albanian locals. It was officially ceded to Montenegro following the Treaty of London in 1913 that ended the war. In 1917, the local Albanian qadi Bajram Balota organised a force of irregulars in the territory held by Austria Hungary in Montenegro around Berane and Rožaje, with his soldiers and allies persecuting and killing Orthodox Montenegrins. His movement was dissolved following a defeat by Austro Hungarian soldiers on June 18, 1918. In 1919, after the war, Rožaje was one of the main cities that participated in an Albanian revolt, which later came to be known as the Plav Rebellion (Montenegrin: Plavskog Pobuna), rising up together with the Plav and Gusinje districts and fighting against the inclusion of Sandzak in the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes. An estimated 700 Albanians were killed in Rožaje by the Serbian army when the rebellion was quelled. These events resulted in a large influx of Albanians migrating to Albania. During World War II, the city has seen conflict between the Yugoslav Partisans, the Chetniks, the Sandžak Muslim Militia, and the Albanian Vulnetari. Mullah Jakup Kardović, who would end up being a prominent commander of the Militia and would participate in the Battle for Novi Pazar, came from the village of Biševo, which is 4–5km away from the city. After World War II, the city of Rožaje became a part of SR Montenegro, which was ultimately a part of the SFR Yugoslavia. Within this time period, the municipality of Rožaje did not exist, as it was a part of the Ivangrad (now Berane) municipality at the time. During the 1960s, the authorities established the Gornji Ibar company, which was a woodworking/lumber/furniture assembling factory. At one point, the company employed more than 53% of the entire city. It expanded the economic status of the city, and became a focal point for woodworking within the region. In 1992, the Gornji Ibar company was liquidated and subsequently went out of business, which left the city in economic turmoil. During the Bosnian War, the Bosniaks of Foča who managed to escape the massacre that happened in the area resettled in Rožaje. During the Kosovo War in 1999, around 1,000 ethnic Albanians that also managed to escape the war settled in the south of Rožaje. They were mostly from the regions of Drenica and Mitrovica. In 2018, a replica of the Sebilj in Sarajevo has been completed and is currently displayed in the town's main square. As Rožaje is one of the only Muslim majority municipalities, it has several mosques within the city, two notable ones being the Kučanska Džamija and the other being the Sultan Murat II mosque. However, there are 2 Orthodox churches that can found in the municipality, with the ruined Ružica church and Gospođin vrh church allegedly built by the wife of the Serbian king Uroš I.
География
Муниципалитет үлкен төбелерде орналасқан, шығысы мен оңтүстік-шығысында Хайла, Мокра Гора, Ахмика, Кристац, Жлеб, Штедим және Туряк таулары жатыр. Бұл таулар қарғыс тауларының солтүстік бөлігіне жатады. Ибар өзені муниципалитет арқылы ағып өтеді және бүкіл аймақ орманмен жабылған. Өзеннің арқасында муниципалитет аумағында кең аумақты орман, егістікке жарамды жайылымдар мен шалғындықтар жеткілікті. Қыс айларында айналасындағы тауларда суық жел соғып, қар мен мұз жиі түседі. Коппен климаты Cfb, яғни теңіз климаты деп тіркелген. Қала теңіз деңгейінен шамамен 1014 метр немесе 3326 фут биіктікте орналасқан.
The municipality is situated on large hills, with the mountains Hajla, Mokra Gora, Ahmica, Krstac, Žljeb, Štedim and Turjak to its east and southeast. Those mountains belong to the northern part of the Accursed Mountains range. The Ibar River flows through it and forests cover the entire region. Thanks to the river, there are abundant sources of large forests, arable pastures and meadows within the municipality. During the winter months, the surrounding mountains experience a major cold front, with snow and ice being very common. The Koppen Climate has been recorded as Cfb, or a marine climate. The city stands at around 1,014m or 3,326ft above sea level.
Демография
Рожае – Рожае муниципалитетінің әкімшілік орталығы, онда барлығы 25 247 адам тұрады. Рожае қаласының халқы 2023 жылы 13 608 адамды құрайды. Муниципалитет аумағында екі ірі аудан бар: Ибарац және Банджово Брдо. Ибарац Ибар өзенінің сол және оң жағалауларымен бөлінген.
Rožaje is the administrative centre of the Rožaje municipality, which has a total of 25,247 residents. The town of Rožaje itself has a population of 13,608 in 2023. There are 2 major neighbourhoods within the municipality, Ibarac, and Bandžovo Brdo. Ibarac is split between Lijeva Obala Ibar and Desna Obala Ibar.
Этностық топтар
2011 жылғы халық санағында өзін босниялықтар деп жариялағандардың үлесі 88,46% құрады. Рожае Черногориядағы босниялықтар қауымдастығының орталығы саналады. Босниялықтар қаланың және муниципалитеттің өзінде де көпшілікті құрайды. Этникалық албандар, тіпті жоғарыда аталған рулардың қазіргі ұрпақтары да қаланың ішінде және шеткерлеу аудандарда, әсіресе Косовомен шекараға жақын ауылдарда (мысалы, Дачичи, Балотичи, Плумчи, Бач, Бесник және т.б.) қоныстанды. Олар босниялықтармен және қаладағы басқа ұлт өкілдерімен жақсы қарым-қатынаста болып, оларды қолдайды және Рожае қоғамының бір бөлігіне айналды. Қазіргі уақытта Рожаеде тұратын албандардың саны шамамен 1200 адамды құрайды, бұл 2011 жылғы халық санының 5,04% болады. Бұл аймақтағы албандар албан тілінің гег диалектісінде сөйлейді және көпшілігі мұсылман дінін ұстанады. Сербтердің саны аз болғанымен, олар да Рожаеде біраз уақыттан бері тұрып келеді. Биела Черква муниципалитеттегі сербтер көпшілік құрайтын жалғыз ауылдардың бірі. Сондай-ақ, халықтың 1,04% өзін қарамонталықтар (черногорец) деп жариялаған.
In the 2011 census, 88,46% declared themselves as Bosniaks. Rožaje is considered to be the centre for the Bosniak community of Montenegro. Bosniaks form the majority in both the town and the municipality itself. Ethnic Albanians, not to mention the present day descendants of the above mentioned clans that have settled in the municipality, have been present within the city, as well as the outskirts, especially villages that are close to the border of Kosovo (such as Dacići, Balotići, Plumci, Bać, Besnik, etc). They enjoy and support mutual relations with the Bosniaks and other ethnicities within the city and have also become an integral part of Rožaje's society. The current population of Albanians living in Rožaje rounds up to 1,200, forming 5.04% of the total population in 2011. The Albanians of this region speak in the Gheg dialect of the Albanian language and are majority Muslims. Albeit very small, the Serbs have also lived in Rožaje for some time. Bijela Crkva is one of the only Serb majority villages within the municipality. Also 1.04% declared themselves as Montenegrins.
Тілдер
Черногория, серб, босния және хорват тілдері серб-хорват тілінің стандартты түрлері ретінде бір-бірін түсіне алады. Босния тілінде халықтың 72,42% сөйлейді және ол қалада ең көп таралған тіл. Екінші ең көп таралған тіл – черногория тілі (17,27%), албания тілінде 4,59%, серб тілінде 4,47% сөйлейді. Халықтың 1,24% өз тілін атамаған.
Montenegrin, Serbian, Bosnian, and Croatian are mutually intelligible as standard varieties of the Serbo Croatian language. Bosnian language speaks 72.42% and it‘s the most spoken language in the town. The second most spoken is Montenegrin (17.27%), Albanian speaks 4.59%, and Serbian speaks 4.47% of population. A total of 1.24% of the population have not declared their language.
Дін
Рожаеде негізінен ислам діні басым (96,28%). Рожае халқының көп бөлігі босниялықтардан тұрады, олар көбінесе сунниттік исламды ұстанады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ислам қаланың мәдени және әлеуметтік тікелей қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Мешіттер муниципалитеттегі ең ірі нысандардың бірі болып табылады, олар ғибадат ету орындары және қоғамдық жиын өткізу орталықтары ретінде қызмет етеді. Дегенмен, Рожае діни алуан түрлілікпен де сипатталады. Исламнан басқа, православие дінін ұстанатын азшылық топтары да бар (3,06%).
Rožaje is predominantly Islamic (96.28%). The population of Rožaje is composed largely of Bosniaks, who predominantly adhere to Sunni Islam. Historically, Islam has played a significant role in shaping the cultural and social fabric of the town. Mosques are prominent landmarks in the municipality, serving as places of worship and community gathering. However, Rožaje is also characterized by religious diversity. Alongside Islam, there are minority populations practicing Orthodox Christianity (3.06%).
Көлік
Рожае Черногория мен Косовоны байланыстыратын басты жолда орналасқан, бұл Рожае – Кула – Печ жолы деп аталады (Кула – Черногория мен Косово арасындағы екі жақтың шекара бекеті). Сонымен қатар, ол Орталық Сербиядағы Нови-Пазармен де байланысты. IB 22 тас жолы (әлде Ibarska magistrala деп те аталады) – Черногорияны Сербиямен байланыстыратын маңызды аймақтық жол. Ол екі жолақты тас жол арқылы Беране қаласынан өтіп, Черногорияның басқа аймақтарымен де байланысады, қала арасы шамалы. Ең жақын әуежай – Приштинадағы Адем Яшари атындағы халықаралық әуежайы, ол шақырымдай қашықтықта, ал Подгорица әуежайы шамамен шақырымдай жерде орналасқан. Подгорица әуежайынан жыл бойы Еуропаның ірі қалаларына рейстер бар. Дегенмен, 2021 жылдың қараша айында Бар – Болжаре тас жолының ашылуымен Подгорицадан Рожаеге бару уақыты едәуір қысқарды, және көптеген шет елдерде тұратын қоныс аударғандар үшін бұл бұрынғы бағыттан артық көрілуде.
Rožaje is situated on the main road connecting Montenegro with Kosovo, known as the Rožaje Kula Peć road (Kula being the border post between Montenegro and Kosovo on both sides). It also has a link with Novi Pazar in Central Serbia. The IB 22 Highway (otherwise known as the Ibarska magistrala) is the main regional road that connects Montenegro with Serbia. It is also connected to the rest of Montenegro by a two laned highway via Berane, which is some in distance. The nearest airport is the Pristina International Airport Adem Jashari in Pristina, Kosovo which is away, compared to Podgorica Airport which is about away, and has regular flights to major European destinations annually. However, due to the opening of the Bar Boljare motorway in November of 2021, the time from getting to Rožaje from Podgorica has greatly reduced, and is slowly becoming more preferred over the earlier option for most of the diaspora from other countries.