Кіріспе
Белгілі бір музыкалық аспаптарда ойнағанда қолданылатын саусақтар мен қолдың қозғалысын таңдау. Музыкада, саусақтардың орналасуы немесе ішекті аспаптарда кейде «тоқтату» деп те аталады, бұл белгілі бір музыкалық аспаптарда ойнағанда қолданылатын саусақтар мен қолдың қозғалысын таңдауды білдіреді. Әдетте, бір пьесаның барысында саусақтардың орналасуы өзгереді; пьеса үшін дұрыс саусақтарды таңдаудың қиындығы – қол қозғалысын мүмкіндігінше қолайлы ету және қолдың позициясын жиі өзгертуден аулақ болу. Саусақтардың орналасуы композитордың жұмысының нәтижесі болуы мүмкін, ол оны нотаға жазады, редактор басылған нотаға қосады немесе орындаушы өз саусақтарын нотаға немесе орындау кезінде қояды. Көрсетілген саусақтардың орналасуына балама – басқаша саусақтарды қолдану, оны саусақтарды ауыстырумен шатастырмау керек. Аспапқа байланысты, барлық саусақтар қолданылмайды. Мысалы, саксофонда оң бақайы қолданылмайды, ал ішекті аспаптарда (көбінесе) саусақтар ғана қолданылады, бақайлар емес.
In music, fingering, or on stringed instruments sometimes also called stopping, is the choice of which fingers and hand positions to use when playing certain musical instruments. Fingering typically changes throughout a piece; the challenge of choosing good fingering for a piece is to make the hand movements as comfortable as possible without changing hand position too often. A fingering can be the result of the working process of the composer, who puts it into the manuscript, an editor, who adds it into the printed score, or the performer, who puts his or her own fingering in the score or in performance. A substitute fingering is an alternative to the indicated fingering, not to be confused with finger substitution. Depending on the instrument, not all the fingers may be used. For example, saxophonists do not use the right thumb and string instruments (usually) only use the fingers and not the thumbs.
Мыс аспаптар
Пернелеу көптеген мыс аспаптарда қолданылатын айналмалы және поршеньді клапандарға қатысты. Тромбон, клапансыз толық хроматикалық қола аспап болғандықтан, пернелеудің орнына сырғанама позициялары үшін нөмірленуді қолданады.
Пернетақта аспаптары
Пернетақталық аспаптар үшін нотацияда сандар пернетақтадағы қолдың орнына емес, саусақтардың өзіне қатысты қолданылады. Қазіргі заманғы ноталарда әр қолдың саусақтары 1-ден 5-ке дейін нөмірленеді: бас бармақ – 1, көрсеткіш саусақ – 2, ортаңғы саусақ – 3, сақина саусақ – 4 және шет бармақ – 5. Алдыңғы қолданыс аймақтар бойынша әртүрлі болған. 19 ғасырдағы Ұлыбританияда бас бармақ «+» немесе «0» символымен көрсетілген, ал саусақтар 1-ден 4-ке дейін нөмірленген. Бұл тәсіл «британдық саусақтау» деп, ал екіншісі (1-ден 5-ке дейін) «континенттік саусақтау» деп аталған. Дегенмен, 20 ғасырдың басынан бастап британдықтар континенттік (1-ден 5-ке дейін) саусақтауды қабылдады, ол бүгінгі күнге дейін барлық жерде қолданылуда.
Пианино
Кристофори 1700 жылы клавесиннен фортепианоны ойлап тапқаннан кейін, және 1740 жылдан кейінгі онжылдықтарда оның танымал болғаннан кейін, клавесиннің орнын толығымен басып, фортепиано техникасы үлкен дамуға ие болды (бұл фортепиано жасаушылардың жетістіктерімен және фортепиано педагогикасымен бірге жүрді, ал оның бір бөлігі ретінде фортепианодағы саусақ қою тәсілдері өзгерді). Фортепианода саусақ қою туралы жарияланған әдебиет өте аз. Карл Филипп Эммануэль Бах (Иоганн Себастьян Бахтың ұлы) өзінің "Клавирлі аспаптарды ойнаудың нағыз өнері туралы тәжірибе" (Versuch über die wahre Art, das Clavier zu spielen) атты кітабында осы мәселеге бірнеше абзац арнады (неміс тіліндегі түпнұсқасын қараңыз: "Von der Fingersetzung"). Британдық пианист Тобиас Маттей "Саусақ қою принциптері" атты кішкентай кітап жазды. 1971 жылы Жюльен Мусафия "Фортепианода саусақ қою өнері" (M. C. A., Нью-Йорк, Н.Й., 90 бет) атты кітабын жариялады. Кітапта көбінесе Бетховеннің скрипка және фортепиано сонаталарынан, сондай-ақ Шостаковичтің прелюдиялары мен фугаларынан музыкалық мысалдар келтірілген. 2012 жылы Рами Бар Нив "Фортепианода саусақ қою өнері: дәстүрлі, жетілдірілген және инновациялық" (AndreA 1060, Тель-Авив, Израиль, 212 бет) атты кітабын шығарды. Кітап музыкалық мысалдар, суреттер мен схемалар, жаттығулар және жарақат алудың алдын алатын техникалар арқылы фортепианода саусақ қою шеберлігін үйретеді.
In 1971 Julien Musafia published his book "The Art of Fingering in Piano Playing" (M. C. A., New York, N. Y., 90 pages). The book includes musical examples mostly from the Beethoven's Violin and Piano Sonatas and from the Preludes and Fugues of Shostakovich. In 2012 Rami Bar Niv published his book "The Art of Piano Fingering Traditional, Advanced, and Innovative" (AndreA 1060, Tel Aviv, Israel, 212 pages). The book teaches the craft of piano fingering using music examples, photos and diagrams, exercises, and injury free techniques.
Тарих
Иоганн Себастьян Бах орган мен клавирде саусақ қоюдың жаңа әдісін енгізді. (Осыған ұқсас, бірақ Бахтың ұлы Карл Филипп Эммануэль Бахтың айтуынша, азырақ радикалды жаңалықты Франсуа Куперин 1716 жылы "Л'арт де тучер ле клавесин" кітабында ұсынған.) Бахтан бұрын, ойнау кезінде бас бармақ көбінесе қолданылмаған. Бахтың жаңа саусақ қоюы бұрынғы дәстүрлі әдістің көптеген ерекшеліктерін сақтап қалды, соның ішінде бір саусақтың екіншісінің үстінен немесе астынан өткізілуі (Бахтың көптеген шығармаларын орындау үшін мұндай саусақ қою қажет, әсіресе үшінші саусақты төртіншісінен немесе төртінші саусақты бесіншісінен өткізу.), бірақ бас бармақтың қолданылуын едәуір арттырды. Қазіргі заманғы саусақ қою да бас бармақты шамамен сондай деңгейде пайдаланады және бас бармақтың басқа саусақтардың астынан өткізілуін қамтиды, бірақ Бахтың әдісі сияқты, басқа саусақтардың бір-бірінің үстінен немесе астынан өтуін көбінесе қамтиды. 1980 жылдары Линдли мен Боксал жоғарыда айтылған мәліметтердің тек К. П. Е. Бахтың куәлігіне негізделгенін көрсетті: Дж. С. Бахтың және оның ортасының барлық қолданыстағы саусақ қоюлары ескі әдістерді қолданады, бас бармақтың қолданылуы өте шектеулі. Соңғы кезде оның барлық клавесин шығармалары және көптеген орган шығармалары да ескі техникамен ойнатыла алатыны дәлелденді.
Сызықты аспаптар
Струналы аспаптарда саусақтар 1-ден 4-ке дейін нөмірленеді, көрсеткіш саусақтан бастап, бас бармақ есепке алынбайды, себебі ол әдетте струнада ойналмайды, ал 0 – ашық струнаны білдіреді. Струналы аспаптарда бас бармақ қолданылатын жағдайларда (мысалы, виолончельдегі саусақтық позициядағы жоғары ноталар), ол төменгі тік сызығы бар «О» пішіндес символмен белгіленеді (мысалы, Ǫ немесе ϙ сияқты). Гитарада бас бармақ, кейде төменгі E струнасындағы бас ноталарды ойнау үшін «Т» әрпімен көрсетіледі. Позиция реттік сандармен (мысалы, 3-ші) немесе рим цифрларымен көрсетілуі мүмкін. Струналар рим цифрларымен, көбінесе I IV арқылы немесе оның ашық струна нотасымен көрсетіледі. Позицияның өзгеруі ауысу деп аталады. Гитарада позиция рим цифрларымен, ал струналар шеңберленген сандармен көрсетіледі. Классикалық гитарада да қолды жұлу үшін саусақтарды белгілеу жүйесі бар, ол испан тілінен алынған пима (немесе сирек кездесетін пимак) деп аталады; мұнда p = pulgar (бас бармақ), i = índice (көрсеткіш саусақ), m = medio (орта саусақ), a = anular (сақина саусақ) және өте сирек c = chico (шүкір саусақ) болып табылады. Бұл әдетте тек өте қиын немесе қол үшін нақты саусақтарды талап ететін бөлімдерде ғана жазылады. Әйтпесе, қол саусақтарын таңдау әдетте гитаристтің қалауына қалдырылады.
Ағаштан жасалған үрлеу аспаптары
Ағаштан жасалған үрлеу аспаптарын тарту әрқашан оңай немесе түсінікті бола бермейді, себебі аспаптың ішкі кеңістігінің акустикалық кедергісіне оның бойындағы тесіктердің таралуы мен мөлшері әсер етеді, нәтижесінде қажетті дыбыс биіктігінде тұрақты толқындар пайда болады. Кез келген дыбыс биіктігі үшін бірнеше түрлі саусақ қою тәсілі болуы мүмкін. Жабық тесігі бар қарапайым флейталар (соның ішінде сырнайлар) және қазық сырнайларында дыбыс тесіктері ойыншының саусақтарымен жабылады. Кейбір аспаптарда бір немесе екі нотаны ойнау үшін қарапайым кілттер қолданылады. Қазіргі флейталар, кларнеттер немесе гобой сияқты аспаптардың кілттері күрделі және әртүрлі болады. Қазіргі заманғы флейталар көбінесе Боэм жүйесін, ал кларнеттер Хайасинте Клозе ойлап тапқан ұқсас жүйені қолданады. Кларнеттердегі тағы бір жүйе – Олер жүйесі, ол көбінесе Германия мен Австрияда қолданылады.
Тіркемелерді қиып алу
Кросс-бармақты пайдалану – "ашық тесіктің төменінде жабық тесік(тер)ді қажет ететін" кез келген саусақтардың орналасуы. "Ағаштан жасалған үрмелі аспаптарда дыбыс тесіктерін бірінен соң бірін ашу, құбыр ішіндегі тұрақ толқынның ұзақтығын қысқартады. Дегенмен, тұрақ толқын бірінші ашық тесіктен өтеді, сондықтан оның жиілігіне одан кейінгі тон тесіктерін жабу арқылы әсер етуге болады. Бұл кросс-бармақты пайдалану деп аталады және кейбір аспаптарда олардың табиғи гаммаларында жоқ 'диездер мен бемольдерді' шығару үшін қолданылады. Барокко дәуірінде кросс-бармақты пайдалану жетілдіріліп, музыканы көбірек түрлі тональностьтарда орындауға мүмкіндік берді, бірақ классикалық және романтикалық кезеңдерде флейтаның дизайнындағы өзгерістер, мысалы, үлкен дыбыс тесіктері кросс-бармақты пайдалануды азырақ тиімді етті, ал механизмдер хроматикалық ноталарды кросс-бармақсыз ойнауға оңай балама ұсынды. Боэм жүйесі кросс-бармақты пайдалануды алмастыру мақсатында әзірленді."
Жалған саусақпен және кезектесіп саусақпен
"Жалған саусақтау" термині ағаштан жасалған үрмелі, мыс және ішекті аспаптарда қолданылады, онда әртүрлі саусақтармен бірдей нота шығарылуы мүмкін, бірақ тембр немесе дыбыс сапасы бір-бірінен анық ерекшеленеді. Мысалы, гитарада, металл желісінде ойналған нота, қатты сымда ойналған нотадан едәуір өзгеше естіледі, сондықтан әртүрлі желілерде бір-бірден ойналғанда, нотаны өзгертпей-ақ, әртүрлі дыбыс реңктерін күшейтуге болады. Егер нота күтілетін дыбыс сапасынан ерекшелену үшін ойналса (бұл оның нақты музыкалық бөліміне байланысты өзгереді), оны көбінесе "жалған саусақтау" деп атайды. Бұл техника джаз контекстінде, әсіресе саксофон сияқты үрмелі аспаптарда кең таралған. Егер екі нотаның дыбыс сапасы анық айырмашылық көрсетпесе, "балама саусақтау" термині жиі қолданылады.