Хорхе Н. Феррер: Трансперсональды психология және қатысу теориясының зерттеушісі

Кіріспе

Американдық-испандық психолог Хорхе Н. Феррер (30 қазан 1968 жылы туған) – АҚШ-та тұратын испан психологы, трансперсоналдық психология, дінтану, интегралды білім беру, сексуалдық және жеке қарым-қатынастар салаларында қатысу теориясының қолданылуы туралы еңбектер жазған. Феррер бұрын Калифорния интегралдық зерттеулер институтының (CIIS), Сан-Францискодағы Шығыс-Батыс психология кафедрасының профессоры және төрағасы болды.

Өмірбаян

Испанияның Барселона қаласында туған Феррер 1991 жылы Барселона университетінен клиникалық психология мамандығы бойынша диплом алды. Оқуының соңғы жылын Кардифф университетінде (Уэльс, Ұлыбритания) Эразм бағдарламасы бойынша оқыды, онда бакалавр студенттерінің жазған үздік эсселері үшін Джордж Уэстби сыйлығымен марапатталды. Барселонаға оралғаннан кейін Каталония кеңесінің Университет және зерттеу комиссиясы Феррерге "Еңгеріс медитациясының электрофизиологиялық және екі жарты шардың әсерлері" тақырыбында докторлық зерттеу жүргізу үшін Ғылыми-зерттеу стипендиясын (FPI) берді. 1993 жылы докторлық зерттеуінің эмпирикалық бөлігін аяқтағаннан кейін Феррер АҚШ-қа тағы бір докторлық диссертация алу үшін "La Caixa" қорының стипендия бағдарламасы бойынша Калифорниялық интегралдық зерттеулер институтында (CIIS) білім алды. 1998 жылы ол CIIS және Трансперсоналдық психология институтында оқытуды бастады, ал 2000 жылы CIIS-тің штатты оқытушысы болды. Феррер екінші толқын трансперсонализмінің негізін қалаушылардың бірі, ол рухани практиканың және діни плюрализмді зерттеудің плюралистік, қарым-қатынастық және ізденіс-талдауға бағытталған өлшемдерін, сондай-ақ діни плюрализмге қатысушылық тәсілді баса көрсетеді. Оның қатысушылық педагогикасы Йошихару Накагава мен Йошико Мацуданың "Трансформациялық зерттеу: интегралды тәсіл" атты антологиясында, Феррердің Киотодағы Рицумейкан университетінде берген дәрістеріне негізделген жазбалар жинағында ерекше аталып өтеді. 2000 жылы Феррер сананы зерттеу саласындағы маңызды еңбегі үшін Fetzer институтының Президенттік сыйлығын алды. 2000 жылдан 2010 жылға дейін ол Калифорниядағы Эсален институтының Теория және зерттеу орталығында ғалым болды. 2009 жылы ол Біріккен Ұлттар Ұйымындағы "Діндер бейбітшілік үшін" ұйымының кеңесшісі болып таңдалды, бұл ұйым әлемдік дінаралық қақтығыстарды шешуге бағытталған зерттеу жобасымен айналысты. 2010 жылы Атлантада (Джорджия штаты) өткен Америка Дін академиясының жылдық мәжілісінде оның бірлесіп шығарған "Қатысушылық бұрылысы" атты антологиясы талқыланды. 2023 жылы ол Испанияның Ибица қаласында TEDxDaltVila ашылуында баламалы жақын қарым-қатынастар туралы TEDx сөйлемін жасауға шақырылды.

Born in Barcelona, Spain, Ferrer obtained a degree in clinical psychology in 1991 from University of Barcelona, studying his last year as an Erasmus scholar at Cardiff University (Wales, United Kingdom), where he was awarded the George Westby Prize for best essays written by an undergraduate student. Upon his return to Barcelona, the University and Research Commission of the Catalonian Council granted Ferrer a Research Training Fellowship (FPI) to carry out doctoral research on the "Electrophysiological and Hemispheric After Effects of Mindfulness Meditation." After completing the empirical part of his doctoral research in 1993, Ferrer traveled to the US to pursue another Ph. D. degree at California Institute of Integral Studies (CIIS) under the ‘la Caixa" Foundation Fellowship Program. In 1998, he began teaching at both CIIS and Institute of Transpersonal Psychology, and in 2000 he became core faculty at CIIS. Ferrer is one of the architects of second wave transpersonalism, which stresses the pluralistic, relational, and inquiry driven dimensions of spiritual practice and knowing with a participatory approach to religious pluralism. His participatory pedagogy is the focus of Yoshiharu Nakagawa and Yoshiko Matsuda’s Transformative Inquiry: An Integral Approach, an anthology of writings based on Ferrer’s teaching at Ritsumeikan University in Kyoto, Japan. In 2000, Ferrer received the Fetzer Institute’s Presidential Award for his seminal work on consciousness studies. From 2000 to 2010, he was a scholar at the Esalen Center for Theory and Research, Esalen Institute, California. In 2009 he was selected to become an advisor to the organization Religions for Peace at the United Nations on a research project aimed at solving global interreligious conflict. In 2010, the American Academy of Religion Annual Meeting in Atlanta, Georgia, featured a panel on his co edited anthology, The Participatory Turn. In 2023, he was invited to deliver a TEDx talk on alternative intimate relationships at the inauguration of TEDxDaltVila in Ibiza, Spain.

Негізгі шығармалары мен идеялары

Ол біздің заманымыздың ең маңыздысы деп "әйелдік және органикалық руханилықтың пайда болуын, сондай-ақ шынайы әйелдіктің қайта жаңғыруын" санайды. Оның алғашқы кітабы "Трансперсоналдық теорияны қайта қарастыру" 2001 жылы, Тарнастың кітапқа жасаған алдын ала шолуынан кейін жарық көрді, онда Тарнас бұл кітаптың трансперсоналдық психология үшін "еркіндікте жаңа туыс" екенін айтқан болатын. 2008 жылы Феррер Джейкоб Х. Шерманмен бірлесіп "Қатысушылық бұрылысы" антологиясын шығарды, онда олар қазіргі діни зерттеулердегі маңызды мәселелерді қарастыру үшін қатысушылық ойлауды пайдаланды. Феррер мен Шерманға осы жұмыста Уильям Б. Барнард, Уильям С. Читик, Ли Ирвин, Беверли Ланзетта және Дональд Ротберг сияқты дінтанудың белгілі ғалымдары қосылды. 2017 жылы Феррер "Қатысу және құпия" атты еңбегін жариялады, онда ол өзінің қатысушылық тәсілін интегралды практикадан бастап, табиғаттан тыс құбылыстарға дейін, энтеогендік көріністерден мистицизмді оқытуға, діни плюрализмнен интегралды білімге дейін түрлі салалар мен күрделі мәселелерге қолданды. Феррердің соңғы жұмысы "Махаббат пен бостандық" (2022) жыныстық қатынас және жақын қарым-қатынастар саласына арналған. Трансгендерлік қозғалыс гендерлік екіұштылықты бұзғандай, Феррер моногамия/полиамория қарым-қатынас стилінің екіұштылығымен де сондай қадам жасау керек деп ұсынды. Ол моно/поли екіұштылығынан асып түсетін әртүрлі қарым-қатынас мүмкіндіктерін білдіру үшін "новогамия" терминін енгізді.

Қабылдау және сын

2001 жылы «Трансперсоналдық теорияны қайта қарау» атты жарияланымның шығуы, «адам руханилығының тәндік, енгізілген, әртүрлі және трансформациялық аспектілерін баса көрсететін» трансперсонализмнің екінші толқыны деп аталатын дамуына ықпал етті. Кіріспе сөзінде Тарнас Феррердің қатысушылық тәсілін, Абрахам Маслоу мен Станислав Гроф бастаған трансперсоналдық психология ғылымының парадигмалық өзгерісінің екінші кезеңі ретінде қарастырды. Грегг Лахуд пен Эдвард Дейл де қатысушылық плюрализмді ХХІ ғасырда трансперсоналдық зерттеулердегі басым күш ретінде қарастырды, ал Кен Уилбердің иерархиялық нео-перенниализмі және 1960-1970 жылдардағы Шығыс-Батыс синтезі трансперсоналдық психологияның тууына себеп болды. Феррердің идеялары әртүрлі рецензияланған ғылыми журналдарда жиі талқыланды және пікір алмасылды (кейде қызу пікірталас тудырды), оның ішінде «Жаңалықтарды түйсіну журналы», «Халықаралық трансперсоналдық зерттеулер журналы» және «Трансперсоналдық психология журналы» бар. Ең қатал сын Уилбер мен оның шәкірттерінен келді. 2001 жылдың қазан айында, «Қайта қарау» жарияланбасынан бір ай бұрын, Уилбер Феррердің – Ричард Рорти, Жан Бодрияр, Эдвард Саид және қарт Витгенштейн сияқты тұлғалармен бірге 9/11 террористик шабуылына әкелген мәдени шатасуға жауапты екенін айтты. Дэрил Полсон кітаптағы құндылығы бар барлық нәрсе Уилбердің айтқандарынан алынғанын, ал қалғаны, Уилберден алған жеке хабарламаға сәйкес, «постмодернистік қате бұрылыстардың үш онжылдығының қорытындысы» екенін мәлімдеді. Феррердің кітабы, негізінен, трансперсоналдық қозғалыстың аяқталуын білдіреді. Бірақ бір жылдан кейін Полсон бұл пікірлерін қайтарып алып, былай деді: «Мен бұл кітапты алғаш оқығанда оны жек көрдім, бірақ оны 2 жыл бойы оқып, зерттедім және оны трансперсоналдық психология туралы жазылған ең жақсы кітаптардың бірі деп таптым».

The publication of Revisioning Transpersonal Theory in 2001 proved to be catalytic for the development of the so called second wave transpersonalism, which stresses the embodied, embedded, diverse, and transformative aspects of human spirituality. In the foreword, Tarnas framed Ferrer’s participatory approach as the second conceptual stage of the paradigm shift initiated by Abraham Maslow’s and Stanislav Grof’s launching of the discipline of transpersonal psychology. Both Gregg Lahood and Edward Dale considered participatory pluralism as shaping the prevalent growing force in transpersonal scholarship in the twenty‑first century, after Ken Wilber’s hierarchical neo‑perennialism and the East‑West synthesis of the 1960s and 1970s that spawned the birth of transpersonal psychology. Ferrer’s ideas have often been discussed and debated (sometimes heatedly) within the pages of various peer reviewed academic journals, including Journal of Consciousness Studies, International Journal of Transpersonal Studies, and Journal of Transpersonal Psychology. The harshest criticisms came from Wilber and his students. In October of 2001, a month before the publication of Revisioning, Wilber suggested that Ferrer—together with figures such as Richard Rorty, Jean Baudrillard, Edward Said, and the late Wittgenstein—was responsible for the cultural confusion leading to the 9/11 terrorist attacks. Daryl Paulson claimed that anything of value in the book had been already said by Wilber, and the rest was, citing a personal communication from Wilber, “a condensation of three decades of postmodern wrong turns Ferrer’s book basically marks the end of the transpersonal movement.” One year later, however, Paulson retracted these views, stating: “When I first read this book I hated it, but I have read and studied it for 2 years and find it one of the best books ever written on transpersonal psychology.”

In addition, Wilber wrote an essay charging Revisioning with falling into a performative contradiction (i. e., critiquing hierarchical rankings while upholding the superiority of its own approach) and promoting what he called a flatland where no qualitative distinctions can be made. Ferrer responded stating that these critiques do not apply to his work. He argued that although his proposal does not privilege any tradition or type of spirituality on doctrinal, objectivist, or ontological grounds (i. e., saying that theism, monism, or nondualism corresponds to the nature of ultimate reality or is intrinsically superior), it does offer criteria for making qualitative distinctions on pragmatist and transformational grounds. In the context of religious studies, Ferrer’s “participatory turn” has so far had a moderately significant impact, receiving positive reviews in both peer reviewed academic journals and culturally impacting magazines. A review by Ellen Goldberg in Sophia described the book thus: “offers a sophisticated and complex look at an emerging orientation that will continue to be part of the internal dialogue within religious studies. As such, Ferrer and Sherman provide a timely contribution that is thoughtful and worthy of debate within the academy for many years to come.”

A review by Ann Gleig in Alternative Spirituality and Religion Review claimed:Editors Jorge N. Ferrer and Jacob H. Sherman impressively articulate an emerging academic ethos in the field of religious studies that challenges the prevalent methodological dominance of the cultural linguistic paradigm and its reduction of religious phenomena to language and culture If you fancy yourself as something of a gnostic scholar this book is a must read. It will also be of significant interest to anyone wanting to keep abreast of the latest theoretical twists and methodological trends in the academic study of religion. In the UK, a review by Chris Clarke in Network Review: Journal of the Scientific and Medical Network said: “The Participatory Turn present[s] a powerfully convincing picture of what may be the most significant philosophical turn since Kant.” In addition, the Buddhist scholar Douglas Duckworth published a paper in Sophia presenting participatory pluralism as a less sectarian alternative to Tibetan Buddhist inclusivism. He wrote:His [Ferrer’s] most significant contribution may be in illustrating what a “nonsectarian” stance might look like in a contemporary, religiously diverse world. While doing so, he shows us what is lost, and what is gained, if we adopt such a truly “nonsectarian” or pluralist stance: what we stand to lose is our particular version of a determinate ultimate truth and a fixed referent of what the end religious goal looks like; what we stand to gain is the real possibility of a transformative dialogue with different traditions, and a new, open relation to the world, ourselves, and each other. The cultural philosopher Jay Ogilvy suggested that Ferrer’s “new polytheism” represented not only a “spirituality that does justice to the multi‑cultural condition of a globalized world,” but also the best response to the criticisms of religion crafted by the so‑called new atheists such as Richard Dawkins, Daniel Dennett, or Sam Harris. More practically, it has been argued not only that Ferrer’s participatory theory can explain the phenomenon of multiple religious identity, but also that “framing spiritual identity as a participatory event can generate possibilities for a Buddhist‑Christian dialogue less constrained by doctrinal, ontological, and anthropological tensions.”

Сонымен қатар, Уилбер «Қайта қарауды» орындаушылық қайшылыққа түсумен (яғни иерархиялық рейтингтерді сынға алып, өз тәсілінің басымдығын қолдау) және сапалық айырмашылықтар жасау мүмкін емес «жазық жерді» жаңғыртумен айыптады. Феррер бұл сын-ескертпелер оның жұмысына қатысты емес деп жауап берді. Ол өзінің ұсынысы доктриналық, объективистік немесе онтологиялық негізде (мысалы, теизм, монизм немесе дуализмнің соңғы шындықтың табиғатына сәйкес келуі немесе өзінен-өзі жоғары болуы) ешқандай дәстүрді немесе руханилықтың түрін басымдыққа қоймаса да, ол прагматикалық және трансформациялық негізде сапалық айырмашылықтар жасау критерийлерін ұсынады деп мәлімдеді. Діни зерттеулер контекстінде Феррердің «қатысушылық бұрылысы» осы уақытқа дейін орташа маңызға ие болды, ғылыми журналдарда да, мәдени әсер ететін журналдарда да оң пікірлер алды. Элен Голдбергтің «София» журналындағы шолуында кітап былай сипатталды: «Діни зерттеулер ішіндегі ішкі диалогтың бір бөлігі болып қала беретін жаңа бағытқа күрделі және терең көзқарас ұсынады. Осылайша Феррер мен Шерман академияда көптеген жылдар бойы талқылауға лайық және ойлы еңбек жасайды». Энн Глейгтің «Альтернативті рухани және діни шолу» журналындағы шолуында былай делінген: «Редакторлар Хорхе Н. Феррер мен Джейкоб Х. Шерман діни зерттеулер саласындағы қалыптасып келе жатқан академиялық этиканы таңғажайып түрде баяндап берді, бұл мәдени-тілдік парадигманың әдістемелік үстемдігін сынға алады және діни құбылыстарды тіл мен мәдениетке дейін төмендетуді сынға алады. Егер сіз өзіңізді гностикалық ғалым ретінде елестетсеңіз, бұл кітапты міндетті түрде оқыңыз. Сондай-ақ, бұл кітап дін туралы соңғы теориялық жаңалықтар мен әдістемелік бағыттар туралы мәліметтерді оқығысы келетіндер үшін де қызығушылық туғызады». Ұлыбританияда Крис Кларктың «Жел желілік шолу: Ғылыми және медициналық желі журналы» журналындағы шолуында: «Бөлімгерлік бұрылыс Канттан бері ең маңызды философиялық бұрылыс болуы мүмкін деген өте сенімді суретті ұсынады» делінген. Сонымен қатар буддалық ғалым Дуглас Дакворт «София» журналында қатысушылық плюрализмді Тибет буддалық инклюзивизміне қарағанда аз сектанттық балама ретінде ұсынатын мақала жариялады. Ол былай деп жазды: «Оның [Феррердің] ең маңызды үлесі қазіргі заманғы, діни жағынан әртүрлі әлемде «секталық емес» ұстанымның қандай болатынын көрсетуде болуы мүмкін. Осылайша ол бізге жоғалғанды және не жоғалғанды көрсетеді, егер біз шынымен «секталық емес» немесе плюралистік ұстанымға ие болсақ: жоғалтатынымыз – белгілі бір түпкілікті шындықтың жеке нұсқасы және соңғы діни мақсаттың қандай көрінетіндігі туралы анық анықтамасы; ал алатынымыз – әртүрлі дәстүрлермен трансформациялық диалог мүмкіндігі және әлемге, өзімізге және бір-бірімізге жаңа, ашық қарым-қатынас». Мәдени философ Джей Огилви Феррердің «жаңа көпқұдайлық» ұғымы «глобалданған әлемнің көпмәдени жағдайына лайық келетін руханилықты» ғана емес, сонымен қатар Ричард Докинз, Дэниел Деннет немесе Сэм Харрис сияқты «жаңа атеистер» жасаған дінге қатысты сынға ең жақсы жауап екенін айтты. Практикалық тұрғыдан алғанда, Феррердің қатысушылық теориясы көпділді діни үлгіні түсіндіре алады және «руханилықты қатысушылық оқиға ретінде қарастыру буддалық-христиандық диалогқа мүмкіндік береді, ол доктриналық, онтологиялық және антропологиялық кернеулермен шектелмейді» делінген.

Феррердің кітаптары

Трансперсоналдық теорияны қайта қарау: Адам руханилығына қатысушылық көзқарас. Нью-Йорк мемлекеттік университетінің баспасы, 2002. Қатысушылыққа бұрылыс: Руханилық, мистика, дінтану. Феррер және Джейкоб Х. Шерман редакциялаған. Нью-Йорк мемлекеттік университетінің баспасы, 2008. Қатысу және құпия: Психология, білім беру және дін саласындағы трансперсоналдық эсселер. Нью-Йорк мемлекеттік университетінің баспасы, 2017. Махаббат және еркіндік: Моногамия мен полиаморияны басып өту. Роуман және Литтлфилд, 2022. Новогомия: Моногамия мен полиамориядан әрі. Оберон/Аная, 2022.