Кіріспе
Еврей мүсіншісі Борис Шац (23 желтоқсан 1866 – 23 наурыз 1932) – Литвалық еврей суретшісі және мүсіншісі, Израильде қоныстанған. Шац Безалел мектебінің негізін қалаушы болды және кейіннен Израиль өнеріндегі Безалел мектебі қозғалысының әкесі ретінде танылды, ол 1920 жылдары Израильде модернизм енгізілгеннен кейін әлсіреген. Шац қайтыс болғаннан кейін, оның өнер коллекциясының бір бөлігі, соның ішінде суретшінің өзі сыйлаған голланд шебері Жозеф Исраэльстің әйгілі автопортреті, ақырында Израиль мұражайының ядросына айналды.
Boris Schatz ([[:he:בוריס שץ; Russian: Борис Шац; 23 December 1866 – 23 March 1932) was a Lithuanian Jewish artist and sculptor who settled in Israel. Schatz was the founder of the Bezalel school and would be later known as the father of the Bezalel school movement in Israeli art, that waned in the 1920s following the introduction of modernism in Israel. After Schatz died, part of his art collection, including a famous self portrait by Dutch Master Jozef Israëls, given to him by the artist, eventually became the nucleus of the Israel Museum.
Өмірбаян
Борис Шац Ресей империясының Ковно губерниясындағы (қазіргі Литва) Варняй қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, шедерде (діни мектепте) мұғалім болғандықтан, оны Вильнюс қаласындағы ешиваға оқуға жіберді. 1883 жылы ешивада оқып жүргенде Вильнюс сурет мектебінде 1885 жылдың маусымына дейін оқыды. 1887 жылы ол ата-анасына қонаққа келген еврей мүсіншісі Марк Антокольскиймен танысты. Ол Антоколскийге қара тастан оюлап жасаған, намаз оқып жатқан шаль киген яһудидің шағын мүсінін көрсетті. Антокольский Шацқа стипендияны қамтамасыз етіп, оны Санкт-Петербургтегі өнер академиясына оқуға шақырды, бірақ ол жерде оқу жоспары іске аспады. Осы аралықта ол Вильнюста жеке ұстаз ретінде сурет салудан сабақ бере бастады. 1888 жылы Варшаваға көшіп барып, еврей мектептерінде өнер сабақтарын оқытады. Оның алғашқы мүсіні - Варшавада жасалған "Хендель" - еврей саудагеріне арналған мадақ. 1889 жылдың жазында Шац Евгения (Гения) Жирмунскаяға үйленді. 1889 жылы Шац әйелімен бірге Парижге көшіп, Академия Кормонда сурет салу және Антокольскийдің жанында мүсін жасау мамандықтарын оқыды. 1890 жылы олар Францияның Баниулс-сюр-Мер деген шағын қалашығында алты ай тұрды. 1894 жылы Шац "Макаби Мататия" (қазіргі орны белгісіз) атты мүсінімен танылды. 1895 жылдың соңында Шац Болгарияның князі Фердинанд I шақыруымен Болгарияның София қаласына көшіп барды. 1897 жылы оның қызы Анжелика дүниеге келді. Гения оны Шацтың студенті Андрей Николовқа, кейін белгілі болгар мүсіншісіне қалдырып, Анжеликаны өзімен бірге алып кетті. 1904 жылдың наурыз айында Шац Луизиана сатып алу көрмесіндегі болгар павильонының құрылысын қадағалау үшін АҚШ-қа барды. Ол елде 1904 жылдың желтоқсан айының соңына дейін он ай болды. Софияға оралғанда ол 16 жасар Теодора (Дора) Габеге, кейіннен атақты болгар ақыны және балалар авторына ғашық екенін мәлімдеді. 1905 жылы ол өзінің сүйіспеншілігін қайтара алмағандықтан, Шатц Берлинге кетті, онда ол сионист суретшісі Эфраим Мозес Лилиенмен бірге болды. Лилиен оны Израильдегі кооперативтік жер қоныстарын қолдаған Франц Оппенгеймермен және кейіннен Дүниежүзілік сионисттік ұйымның президенті болған Отто Варбургпен таныстырды. Екеуі де оның Иерусалимде өнер мектебін ашу идеясын қуаттап қолдады. Безалелдің құрылуы 1905 жылдың 8 қазанында ресми түрде жарияланды. 1911 жылы Шац жазушы және өнер тарихы мұғалімі Ольга Певзнерге үйленді. Олардың балалары Захара Шац (1916-1999) және Безалель Шац (1912-1978), Лилик деген лақап аты бар, сонымен қатар суретшілер болды. Анжелика да суретші болып, 1930 жылдары Франция мен Болгарияда танымал болды. Көп жылдар бойы бұл қарым-қатынас Генья мен Борис Шацтың ажырасуымен аяқталды деп саналды. Сионисттер архивінен табылған хаттар олардың байланыста болғанын көрсетті. 1955 жылы Израиль өнер сыйлығы Захараға бүкіл Шац отбасының құрметіне берілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ғалилея теңізінің жағалауында өмір сүрген кезде, Шац "Қайта салынған Иерусалим" (Yerushalayim Ha Benuya) атты футуристикалық роман жазды. Онда Мишканың библиялық сәулетшісі Безалел бен Ури Безалел мектебінде пайда болады және Шацты 2018 жылы Израильге саяхатқа шығарады. Шац 1932 жылы Колорадо штатының Денвер қаласында қайырымдылық турнесінде қайтыс болды.
Өнер мансабы
1895 жылы Шац Болгарияның принці Фердинандтың шақыруын қабылдап, соттың ресми мүсіншісі болды және сол елдің Корольдік өнер академиясын құруға кірісті. 1900 жылы ол «Қартайған әйелдің бюсті» мүсіні үшін алтын медаль алды. Үш жыл өткен соң, 1903 жылы ол Теодор Герцльмен танысып, жақтас сионист болды. 1905 жылғы Бесінші сионисттік конгресте ол еврей өнер мектебін құруды ұсынды. 1906 жылы ол Иерусалимде өнер орталығын құрды, кейін ол Безалел Бен Ури есімімен, яғни Табernacle және оның қасиетті заттарын жасаған библейлік шебердің құрметіне «Безалел» деп аталды. Келесі жылдары Шац студенттерінің туындыларынан Еуропа мен АҚШ-та көрмелер ұйымдастырды; бұл Израильден келген еврей суретшілерінің алғашқы халықаралық көрмелері болды. Шац өсиетімен былай деп жазды: «Безалелдегі ұстаздарым мен көмекшілеріме Безалел идеясы үшін жасаған еңбектері үшін соңғы алғысымды білдіремін. Сондай-ақ, кейде талап еткен қатаңдықтарым үшін кешірім сұраймын, мүмкін, ол сіздерге наразылық тудырған шығар. Мәселе мынада, Безалел өз уақытынан бұрын құрылды және сионистер оны әлі толық түсіне алмады». Шацтың өсиеті алғаш рет 2005 жылы жарияланды.
Безалел өнер мектебі
Безалел 1906 жылы Иерусалимдегі Эфиопия көшесінде ашылды. Мақсаты – еврей өнерін дамытуға қолдау көрсету және еврей ұлтына қатысты тақырыптарды пайдалану арқылы ұлттық мақтанышты нығайту болатын. Мектептің жарияланған мақсаттары: «Иерусалим халқын қолөнерге оқыту, түпнұсқа еврей өнерін дамыту және еврей суретшілерін қолдау, сондай-ақ еврей халқының ұлттық және рухани тәуелсіздігін бейнелеу, еуропалық көркемдік дәстүрлер мен Шығыс және Батыстың еврейлік дизайн дәстүрлері арасында синтез құруға тырысып, оны Израиль жерінің жергілікті мәдениетімен үйлестіру» еді. 1908 жылы мектеп Шмуэль Ханагид көшесіне көшіріліп, жаңа ғимаратта көбірек бөлімдер ашылып, қызмет аясы кеңейді. Шац бай палестиналық арабтан сатып алған үш ғимараттың бірі оның жеке үйі болса, қалған екеуінде өнер мектебі мен ұлттық өнер мұражайы орналасқан. Мектептің негізінде орыс үлгісіндегі өнер және қолөнер мектебі мен шеберханасының тұжырымы жатыр. Безалелдің ұраны: «Өнер – гүл бүршігі, қолөнер – жемісі». Мектепте кілем тоқу, металл өңдеу және ағаш кесу сияқты қолөнермен қатар сурет салу және мүсін жасау бойынша оқыту жүргізілді. Қаржылық қиындықтарға байланысты мектеп 1929 жылы жабылды. Шац АҚШ-та мектеп үшін қаржы жинау кезінде қайтыс болды. Оның денесі Иерусалимге әкелініп, Зәйтүн тауына жерленді. Безалел 1935 жылы «Жаңа Безалел өнер және қолөнер мектебі» ретінде қайта ашылды.
Мұрағат
Борис Шац мұрағатының бір бөлігі Иерусалимдегі Израиль мұражайындағы Израиль өнері ақпараттық орталығында сақталады. Онда оның мансабындағы жұмыс процесін көрсететін 300-ге жуық мұрағаттық материал бар: жеке хаттар, фотосуреттер, эскиздер, шақыру қағаздары және басқа да құжаттар. Борис Шац мұрағатында Безалел комитетінің мәжіліс хаттамалары, София сарайы мен Болгария королінің Шацқа табыс еткен сыйлықтары және Борис Шацтың дипломы сияқты ерекше құжаттар бар. Сондай-ақ, мұрағатта Левин Кипнистің қолжазбасымен жазылған, ешқашан жарияланбаған өлеңі, жас Анжелика Шацтың әкесі Бориске француз тілінде жазған хаты, Борис Шацтың жақын досы және әкімшілік көмекшісі Мордехай Наркиске идиш тілінде жазған хаты және 1925 жылғы Барон Ротшильдке Безалелге қаржылық көмек сұраған француз тіліндегі хаттың нұсқасы сақталған. Материалдар өте алуан түрлі және иврит, идиш, болгар, француз және неміс тілдері сияқты көптеген тілдерде жазылған. Ақпараттық орталық суреттерге қолжетімділікті арттыру мақсатында коллекцияны цифрландырып, каталогтау жұмыстарын жүргізіп жатыр.