Кіріспе

Құс түрі Үлкен көмекші (Leptoptilos dubius) – ақсақалдар тұқымдасына (Ciconiidae) жатады. Оның туысқандары – Азияның кіші көмекшісі және Африканың марабоу торғайы. Бұрын Оңтүстік Азия мен материктік Оңтүстік-Шығыс Азияда кеңінен таралған, қазіргі кезде үлкен көмекшінің ареалы әлдеқайда қысқарған, тек үш көбейетін популяциясы ғана сақталған: екеуі Үндістанда (ең ірі колониясы Ассамда, кішірек колониясы Бхагалпур маңында) және Камбоджада. Көбейтін маусымнан кейін олар кеңінен таралады. Бұл ірі торғайдың кең үшбұрышты мүсіні, жалаңаш басы және мойнындағы ерекше қапшығы бар. Күндіз ол жылы ауа ағымдарымен құсқарлармен бірге көтеріледі, олармен бірге өліктерді жеу әдетін бөліседі. Олар негізінен өлік және мал қалдықтарымен қоректенеді, бірақ мүмкіндігі келгенде омыртқалы жануарларды да жейді. Ағылшынша атауы жерде жүргендегі қатаң, "әскери" қимылынан шыққан. Бұрын Азияда көптеп кездесетін, бірақ санитарлық жағдайдың жақсаруына байланысты (деп саналады) саны азайып, жойылу қаупі төнді. 2008 жылғы бағалау бойынша, жалпы саны шамамен мың жеке құсқа жетеді. 19 ғасырда олар Калькутта қаласында кеңінен таралған, онда оларды "Калькутта көмекшісі" деп атап, қаланың гербіне енгізген. Жергілікті халық оларды "харгила" деп атайды (ассам тілінде "har" – сүйек, "gila" – жұтқыш, яғни "сүйек жұтқыш"), оларды таза емес құстар деп есептейді, көбінесе мазаламайды, бірақ кейде халық медицинасында қолдану үшін етіне аң аулайды. Өліктерді тазалаушы ретінде бағаланатын олар бір кезде Калькутта қалалық корпорациясының логотипінде бейнеленген.

Таксономия

Ұлы көмекшіні 1785 жылы ағылшын орнитологы Джон Лэтам өзінің "Құстардың жалпы сипаттамасы" атты кітабында "ұлы тұтқа" деп сипаттады. Лэтам өзінің сипаттамасын 1773 жылы жарық көрген Эдвард Айвстың "Англиядан Үндістанға саяхат" атты еңбегінде келтірілген мәліметтерге негіздеді. Айвс Калькутта маңында бір данасын атып алған. Лэтам өз баяндамасында саяхатшы Генри Смитманнан Африкада осыған ұқсас түрдің табылғанын естігенін де айтқан. 1789 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің "Жаратылыстың жүйесі" еңбегін қайта қарастырып, кеңейткенде, үлкен көмекшіні қосты, *Ardea dubia* деген екі атауын берді және Лэтамның еңбегін сілтеді. Гмелин Лэтамның 1787 жылы "Құстардың жалпы сипаттамасына" қосымша ретінде жариялаған құстың түрлі түсті суретін еске алмады. Лэтам өзінің суретін Леди Импей коллекциясындағы, Үндістанда тірі құстың суретіне негіздеді. Африкалық марабоудың жеке түр екендігі туралы шатасу туды. 1790 жылы Лэтам өзінің "Index Ornithologicus" еңбегінде Үндістан түрінің бұрынғы сипаттамасын қайталады, бірақ орналасқан жерін Африка деп көрсетіп, *Ardea argala* деген екі атауын берді. Соңында, 1831 жылы француз натуралисі Рене Лессон екі түрдің арасындағы айырмашылықтарды сипаттап, марабоу үшін *Circonia crumenisa* деген атауды берді. Қазіргі кезде үлкен көмекші кіші көмекші және марабоумен бірге 1831 жылы француз натуралисі Рене Лессон енгізген *Leptoptilos* туысына жатқызылады. Түр монотипті, яғни, ішкі түрлері танылмайды. Көптеген тұтқалар мойындарын созып ұшады, бірақ *Leptoptilos* туысына жататын үш түрдің барлығы да, құйрықтарының ауыр болуына байланысты, қасқыр сияқты мойындарын кері тартып ұшады.

Сипаттама

Үлкен көмекші – өте ірі құс, биік тұрады. Орташа ұзындығы 140-150 см, қанаттарының орташа ені 230-250 см. Бұл құс өз туысы – марабу торғайымен (Leptoptilos crumeniferus) қанатты торғайлардың ең ірісі атануы үшін бәсекелесе алады. Жабайы құстардың салмағы туралы мәліметтер жарияланбаған, бірақ үлкен көмекші тірі торғайлардың арасындағы ең ірілерінің бірі болып саналады, оның өлшемдері жабиру (Jabiru mycteria), етікшелі торғай (Ephippiorhynchus senegalensis) және марабу торғайының (Leptoptilos crumeniferus) өлшемдерімен сәйкес келеді. Қоректендіру орталықтарындағы жас үлкен көмекшілердің салмағы 4-6 кг аралығында болды. Салыстыру үшін, жабайы табиғаттағы ең ауыр торғай – 8 кг салмақты марабу торғайы болды, ересек марабулардың салмағы әйелдерде 4-6 кг, ал еркектерде 6-8 кг аралығында. Орташа еңі 21-23 см болатын үлкен мүсік, конус тәрізді және қара түбімен ақшыл сұр түсті. Қанаттың ені орташа есеппен 70-80 см, құйрығы 60-70 см, ал тарс 30-35 см ұзындықта болады. Тарс ұзындығын есептемегенде, үлкен көмекшінің стандартты өлшемдері басқа торғай түрлеріне қарағанда орташа есеппен үлкен. Сары немесе қызыл терілі мойнының түбіндегі ақ жағалы қауырсыны оны құртқа ұқсатады. Қоректену маусымында қап пен мойын ашық қызғылт сары түске боялады, ал сұр аяқтарының жоғарғы жамбастары қызыл түске айналады. Ересек құстардың қанаттары қара, ал ашық сұр қосалқы қауырсындарымен сәйкес келеді. Денесінің астыңғы жағы ақшыл, ал жынысын дала жағдайында ажырату қиын. Жастар ересектердің бозғылт түсіне ие. Ісінетін қап ауа жолдарымен байланысты, бірақ асқазан-ішек трактісімен байланысы жоқ. Оның нақты қызметі белгісіз, бірақ бұрынғыдай тамақ сақтау үшін қолданылмайды. Бұл 1825 жылы профессор Роберт Джеймсонның шәкірті доктор Джон Адам анықтаған, ол бір дананы жарып қарағанда, екі қабатты қаптың негізінен ауамен толғанын анықтаған. Аймақтағы шатастыруға мүмкіндік тудыратын жалғыз түр – кішірек кіші көмекші (Leptoptilos javanicus), ол қаптан лиши, ылғалды жерлерде мекендейді, ашық сұр бас сүйегі, жоғарғы жамбасқа тік жиегі және сұр қосалқы қауырсындары мен қара қанаттары арасындағы айқын контраст жоқ. Басқа торғайлар сияқты, ол да сиринксте ішкі бұлшық еттерінен айырылып, дыбысты негізінен мүсігін шағылыстыру арқылы шығарады, бірақ ұя салған кезде төменгі ыңғырау, мүңкіру немесе арыстай ұрысу сияқты дыбыстар шығарады. Мүсікті жоғары көтеріп, мүсік шағылыстыру арқылы дыбыс шығару әрекеті жасалады, бұл жақын туысы – африкалық марабудан өзгеше, ол мүсігін төмен қарай бағыттайды.

Тарату

Бұл түр бір кездері Солтүстік Үндістанның өзен жағалауындағы жазықтарында қыста кең таралған болатын. Алайда олардың көбейетін жерлері ұзақ уақыт бойы белгісіз болды, ақыры 1877 жылы Ситтаунг өзенінің бойындағы Швейгинде, Пегу, Бирмада өте үлкен ұя салу колониясы табылды. Онда үнді құстары көбейеді деп есептелді. Бұл көбелек колониясы, оның ішінде нүктелі пеликандар (Pelecanus philippensis) да болды, 1930 жылдары көлемі азайып, толығымен жоғалып кетті. 1994-1996 жылдар аралығында Брахмапутра аңғарындағы популяциясы шамамен 600 құсқа жететіні есептелді. 2006 жылы Бағалпур маңында 35 ұясы бар шағын колония табылды. 2014 жылы олардың саны 75-ке жетті. Қазба жұмыстарынан алынған деректер бұл түрдің шамамен 6000 жыл бұрын Солтүстік Вьетнамда кездескенін көрсетеді (өйткені бұл туыстастықта қазір жойылған бірнеше түрлер болған). Көбеймейтін маусымда, үнді аймағындағы лелектер кеңінен таралады, негізінен Ганг жазығында. Декан аймағынан кездесу сирек. Махабалипурамға жақын жердегі оңтүстікке қарайғы топтар туралы мәліметтер күмәнді. 1800 жылдары аждаһалар жазда және жаңбырлы маусымда Калькутта қаласында өте көп кездесетін. Алайда, Калькуттаның Гаттары бойындағы осы топтар 1900 жылдардың басында азайып, толығымен жоғалып кетті. Олардың азаюының себебі жақсартылған санитарлық жағдай болуы мүмкін деп болжанады. 1850 жылдары Бангладеште құстар тіркелді, олар Сундарбанда көбейген, бірақ кейіннен табылған жоқ.

Мінез-құлық және экология

Үлкен аждаһарлар әдетте жеке немесе шағын топтарда кездеседі, сайып келгенде көлдерде, кеулеп жатқан көл төңіректерінде және қоқыс жиналатын жерлерде аңдып жүреді. Олар көбінесе қаңқабас және құбыршақтармен бірге табылса, ұзақ уақыт бойы қозғалмай отыра береді. Олар кең жайылған қанаттарымен жылу ағындарымен көтеріледі. Көбейту маусымының басталуы бірнеше құстың жиналып, ағашқа қоныстануға тырысуымен белгіленеді. Осы жерлерде жиынтықтасқанда, ата құстар ұя салар жерлерін белгілеп, басқаларын қуады, оларды шабады және мүңкіреп, тырнақтарын жоғары көтереді. Олар денелерін иіп, қанаттарын жартылай ашып, салқындатып тұрады. Егер аналық құс жақын жерде қонса, аталық құс жаңа бұтақтарды жұлып алып, оның алдына салады. Аталық аналықтың табан сүйегін тұмсығымен ұстап алады немесе тұмсығын оған жақындатып, күтім көрсетеді. Жұптасқан аналық құс тұмсығы мен басын аталықтың кеудесіне тигізеді, ал аталық мойнынан тұмсығымен ұстап, бекітеді. Басқа да көрсетілімдерге жұп құстардың бірдей тұмсыларын көтеруі және түсіруі жатады. Жұмыртқалар, әдетте үш немесе төрт ақ жұмыртқадан тұрады және жұмыртқалар 1-2 күн аралығында шайқалады, әрқайсысы жұмыртқа салынған күнден бастап шамамен 35 күнге дейін кетеді. Ұядағы ересек құстардың аяқтары нәжісімен жабылады, бұл урогидроз деп аталады және ыстық ауа райында салқындауға көмектеседі деп саналады. Ересек құстар балапандарға көлеңке түсіру үшін қанаттарын жаяды. Балапандар ұяда шамамен бес ай бойы тамақтанады. Үлкен аждаһарлар сонымен қатар көптеген балықтарды ұстайды, Ассамда 36 балық түрлері анықталған, ал ұсталған көптеген балықтар ірі болған, салмағы шамамен ... болған. Бірақ олардың негізгі тамағы – өлік, және құбыршақтар сияқты, олардың жалаңаш басы мен мойны – бұл бейімделу. Олар көбінесе қоқыс жиналатын жерлерде кездеседі және жануарлар мен адамдардың қалдықтарымен қоректенеді. 19 ғасырдағы Калькуттада олар Ганг өзенінің бойындағы жартылай өртеліген адам денелерімен қоректенген. Раджастханда, онда олар өте сирек кездеседі, шөл шегірткелерінің (Schistocerca gregaria) тобын жейтіндігі туралы хабарланған, бірақ бұл күмәнді. Сондай-ақ, Ciconiphilus temporalis сыртқы паразиттер ретінде табылған. Сау ересек құстардың табиғи жауы жоқ, ал ерте өлімге себеп болатын жалғыз тіркелген жағдайлар – адамның тікелей немесе жанама әрекеттеріне байланысты; мысалы, улану, ату немесе электр тогымен соғу, мысалы, құстар телефон сымдарына кездейсоқ соқтығысқанда. Тұтқындағы ең ұзақ өмір сүру мерзімі – 43 жыл.

Қалыптануы мен сақталуы

Ұя салу және тамақтану ортасының ылғалды жерлерді кептіру, ластану және басқа да бұзылыстар арқылы жоғалуы, сондай-ақ бұрынғы аң ауру және жұмыртқа жинау осы түрдің санының күрт азаюына себеп болды. 2008 жылы әлемдік популяциясы 1000-нан кем екені бағаланды. Үлкен адьютант IUCN Қауіпті түрлердің Қызыл тізімінде жойылу қаупі төніп тұрған түр ретінде тіркелген. Балапандардың шамамен 15%-ы ұядан құлап, аштықтан өледі, сондықтан кейбір табиғатты қорғаушылар құлаған жас құстардың жарақат алмауы үшін ұялардың астына тор орнатып, оларды құтқарып алады. Содан кейін бұл құстар шамамен бес ай бойы осы торларда асыралып, тамақтандырылып, жабайы туындарына қосылады. Үлкен адьютанттардың сирек кездесетін үлкен колонияларының бірі орналасқан Ассам штатының Камруп ауданында, жергілікті халық, әсіресе әйелдер арасында мәдени және діни бағдарламалар арқылы құстарды қорғау жұмыстары жүргізілуде. Бұрын құстарды зиянды жануарлар деп есептеген жергілікті тұрғындар енді оларды ерекше құрметтейді және оларды, сондай-ақ олар көбейетін ағаштарды қорғаумен мақтанады. Олар тіпті ән-күйлеріне құстардың қауіпсіздігі туралы тілектер қосып, дәстүрлі тоқыма өнерлерінде құс суреттерін пайдаланады. Осындай шаралар Үндістанның басқа да аймақтарында сәтті қолданылып келеді.

Мәдениетте

Элиан бұл құсты 250 жылы «De Natura Animalium» еңбегінде кила (κηλας) деп сипаттаған. Бұл – терідей қапқа ұқсайтын кеудесі бар үлкен құс. Бабур оны «Динг» деп атаған. Виктория дәуірінде үлкен адьютантты алып тұғыр деп, кейін Азиялық марабоу деп атаған. Жаңбыр маусымында Калькуттада олар өте көп кездесетін, қоқыс жиналатын жерлерде және ғимараттардың шатырында оларды көптеп көруге болар еді. Бихарда бұл құс аңызға толы гаруда құсымен байланыстырылады. Джон Латэм оның латыншаланған түрін екі атаулы номенклатурадағы түрлік эпитет ретінде пайдаланды – Ardea argala. Жас британдық сарбаздар осы құстарды әдейі мазалап, тіпті оларды жарылтып жіберу үшін, оқ-дәрісі бар сүйектер салынған етпен тамақтандыратын. Калькуттадағы құстар тиімді қоқыс жегіштер саналды және оларды қорғау үшін заң қабылданды. Құс өлтірген немесе жаралаған әркім елу рупия айып төлеуге міндетті болды. Калькутта қаласының гербі 1896 жылғы 26 желтоқсанда екі патент арқылы бекітілді. Онда «Per ardua stabilis esto» деген латын сөзі жазылған, яғни «қиындықтарда да тұрақтылық сақта» деген мағынаны білдіреді. Герб Калькутта қалалық корпорациясы және Калькутта шотланд полкі сияқты ресми ұйымдардың логотипіне енгізілді. Осы кезеңде, мүмкін Калькуттадан, тұтқындалған құстар Еуропаның мал бақтарына жетті. Адьютанттың құйрық астындағы қауырсындары Лондонға экспортталды. Құстар заңмен қорғалғандықтан, қауырсын жинаушылар ғимараттардың үстінде қысылып, ұшып кеткенде құйрық қауырсындарын жұлып алатын. Бұл қауырсындар экспортталатын ең қымбат жүндердің бірі еді. Бұл қауырсындардан жасалған тіппеттер, викториналар және боалар 1851 жылғы Ұлы көрмеде көрсетілді. Моғол императоры Бабур жазған үнді мифі бойынша, құстың бас сүйегінің ішінде барлық жылан уына қарсы дәрі болатын сиқырлы «жылан тасы» бар екен. Бұл «тас» өте сирек кездесетін, оны алу үшін аңшының өте шебер болуы керек еді, себебі құсты жырнағы жерге тимей өлтіру қажет, әйтпесе «тас» бірден буланып кетер еді. Халық медицинасында, күнделікті бетел жапырағымен бірге ақсақалдың етін жеу арқылы мәйекті емдеуге болады деп есептелді. Англиялық суретші Генри Стейси Маркс (1829-1888) құстарға ерекше қызығушылық танытқан. Оның көптеген суреттері Лондон зообағындағы құстарға негіделген, олардың ішінде үлкен адьютанттар бейнеленген Convocation (1878), Science is Measurement (1879), Half hours at the Zoo және An Episcopal Visitation сияқты туындылары бар.