Кіріспе

Автокөліксіз қала – автокөлік құралдары жоқ қалалық аумақ. Автокөліксіз қалалар көлік құралдарына қарағанда қоғамдық көлік, жаяу жүру және велосипедпен жүруге негізделген. Автокөлік құралдарына тыйым салынған аудандар автокөліксіз аймақтар деп аталады. Автокөліксіз қала үлгілері 20-ғасырдың екінші жартысында кептеліс және инфрақұрылым мәселелеріне, сондай-ақ экологиялық және өмір сапасының жақсаруына байланысты кең таралды. Азия, Еуропа және Африканың көптеген қалаларында автокөліксіз аймақтар бар, себебі бұл қалалар автокөлік құралдары ойлап табылғанға дейін құрылған. Автокөліксіз қала жобалары адамдардың қажеттіліктерін ескере отырып жасалады, көліктерге емес, мұқият жоспарлау арқылы жаяу жүргіншілердің қозғалысын арттырып, тиімді құрылымдық орналасуды қамтамасыз етеді. Автокөліксіз қаланы жобалау үшін нақты үлгі болмаса да, әлемнің көптеген қалалары келесі үлгінің түрлерімен сәттілікке жетті. Идеалды автокөліксіз қала екі аймақтан тұрады: тұрғын үй ядросы және қызмет көрсетуге бағытталған шеткі аймақ. Ядро орталықтағы қоғамдық кеңістіктегі тұрғын үйлер мен пәтерлерден тұрады. Автокөліксіз қаланың сыртында қала тұрғындары пайдаланатын көлік аймақтары мен тұрақтар орналасқан. Қала алаңынан тыс тұрақтар қала шетіне қол жеткізуді қамтамасыз етеді, бірақ ядроға кіруге кедергі келтіреді. Көбінесе, адамдар өздерінің көліктерін қоюға және/немесе қалаға бару үшін басқа көлік түрлерін пайдалануға мүмкіндік беру үшін қала шетінде тұрақтар құрылады ("тұрақтап, жүру"). Бұл желілер орталықтандырылған импорт/экспорт және қалдықтарды жинау сияқты логистикалық компоненттерді қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, Барселонадағы суперблоктарды салу жоспарлары тұрғындардың 65 дБ-дан жоғары шуға ұшырауын 42,5%-дан 26,5%-ға дейін төмендетуі мүмкін. Жерді қайта бөлуге қатысты, АҚШ-тың бірнеше қалаларындағы орталық аудандардың шамамен 70%-ы автомобильдерге арналған. Еуропалық Одақтағы көптеген қалалар өздерінің жобаларын жүзеге асыру алдында кеңесуден бастап, жобалау және іске асырудан кейінгі кезеңдерге дейінгі бағыттарын белгіледі. Көшелер мен алаңдарды жеке көлік қозғалысына жапқаннан кейін, жаяу жүргіншілер мен велосипедтер желісі біртіндеп пайда болып, қаланың әртүрлі бөліктерін біріктіреді. Сол сияқты, автомобиль қозғалысымен қақтығыстарды болдырмау және жаяу жүргіншілердің қозғалысын жақсарту қажеттілігінен туындап, жаяу жүргіншілер желілері көше деңгейінен төмен (жер асты қаласы) немесе жол деңгейінен жоғары пайда болып, Minneapolis Skyway жүйесі сияқты үлкен орталық аудандарды байланыстырады. Қалалардың шетіндегі немесе жаңа қалалардағы жаңа аудандар үшін екі жаңа, бір-бірін толықтыратын идея пайда болды: Сүзгіленген өткізгіштік (2007) және қалалар мен аудандарды жоспарлау моделі – біріктірілген желі (2003). Екеуі де желілік жобалаудағы тепе-теңдікті жаяу жүргіншілер мен велосипедтердің қозғалысына қарай өзгертуге бағытталған.

Тиісті әсерлері

Көліксіз қала құрылысының тікелей әсерлеріне ауа сапасының жақсаруы (көптеген автокөліктерде қолданылатын жану процестерінен туындайтын зиянды заттарды жою арқасында), қозғалтқыш пен көлік пайдаланумен байланысты шудың және жердің дірілінің азаюы, сондай-ақ қалалық жылу аралдық эффектіні төмендету жатады. Басқа да әсер – автомобильдерге қатысты жаяу жүргіншілер мен велосипедшілердің соқтығысуынан және қаза болуынан азаю. Ал тікелей емес әсері – ресурстарды тиімді және тұрақты пайдалану, сондай-ақ тауарлар мен адамдарды жылдам тасымалдау арқылы қала тұрғындарының өмір сапасын жақсарту.

Қоршаған орта

Қоршаған ортаға тигізетін әсерлерге парниктік газдар шығарылымының азаюы және шу деңгейінің жақсаруы жатады. Мадрид қаласының орталық бөлігіне автомобильдердің кіруі шектелгеннен кейін, азот оксидінің деңгейі 38%-ға, ал көмірқышқыл газының деңгейі 14,2%-ға төмендеді. Бұл эмиссиялар Мадрид қаласының барлық аумағында азот оксиді үшін 9%-ға, көмірқышқыл газы үшін 2%-ға азайды. Бұл жағдай осы аймақтарға жақын жерде жеткілікті тұрақ орындарының болуын қажет етеді және осы аймақтардың теңдіксіздігі туралы сұрақ тудырады.

Венеция

Венеция қаласы қазіргі заманғы қаланың автомобильдерсіз қалай жұмыс істейтінінің мысалы болып табылады. Бұл қала 1500 жылдан астам бұрын, автомобильдер ойлап табылмас бұрын салынған. Қалаға көлікпен келетін келушілер немесе көлігі бар тұрғындар өз көліктерін қала сыртындағы тұраққа қоюға тиіс, содан кейін қалаға жаяу немесе пойызбен өтуі керек. Қала әкімдігі бұл жоспардың бірнеше мақсатын атап көрсетті, оның ішінде тұрақты көлік жүйесі және қоғамдық кеңістіктерді қайта жаңғырту. COVID-19 пандемиясы Барселонаны ұйымдастырудағы радикалды өзгерістер туралы ұсыныстарға жол ашты, мысалы, Барселонада жарияланған және 160 ғалым мен 300 сәулетші қол қойған COVID-19 пандемиясынан кейін қаланы қайта ұйымдастыру манифесі, онда автомобильді маңызды элемент ретінде жою қарастырылған.

Нюрнберг қаласы

1970 жылдардан бері Германияның Нюрнберг қаласы көлік құралдарының негізгі бағыттарын кезең-кезеңмен жауып келді, нәтижесінде қаланың орталық бөлігі көлік қозғалысынан дерлік босады.

Гент қаласы

Бельгияның Гент қаласында көлік айналымын ұйымдастыру жоспары басталып, қазір қаланың орталық бөлігінің (35 гектар) бір бөлігі автокөліктен таза аймаққа айналды. Автокөліктерге рұқсат етілген және рұқсат етілмеген учаскелер бар. Кейбір учаскелерде қоғамдық көлік, такси және арнайы рұқсаты бар көліктер кіре алады, бірақ олардың жылдамдығы 20 км/сағаттан аспауы тиіс.

Масдар қаласы

Біріккен Араб Эмираттарындағы Масдар қаласы – экологиялық принциптерді ескере отырып жобаланған болашақ қала. Масдар қаласы экологиялық қала ретінде құрылуының басты қағидасы ретінде көлік құралдарына тыйым салатын философияны қабылдады.

Ұлы қала

Қытайдағы Ұлы қала – көлік құралдарына тәуелсіз қала қағидаларын негізге алған жаңадан салынған қаланың тағы бір мысалы.

Сызық

The Line – Сауд Арабиясының Неом қаласында, Табук провинциясында салынып жатқан сызықтық ақылды қала, ол көлік, көшелер және көміртегі шығарындылары болмайтындай жобаланған.