Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қалалық жоспарлаудың білім қоры
Body of knowledge of urban planning
Жоспарлау теориясы – қалалық жоспарлаудың білім қорын құрайтын ғылыми ұғымдар, анықтамалар, мінез-құлық байланыстары және болжамдар жиынтығы. Бүгінгі күні жоспарлау процедурасының басты теориялары болып табылатын тоғыз процестік теория бар: Рационалды толыққанды тәсіл, Инкременттік тәсіл, Трансформациялық инкременттік (ТИ) тәсіл, Трансактивтік тәсіл, Коммуникативтік тәсіл, Ұстанымдық тәсіл, Әділеттілік тәсіл, Радикалды тәсіл және Гуманистік немесе Феноменологиялық тәсіл.
Planning theory is the body of scientific concepts, definitions, behavioral relationships, and assumptions that define the body of knowledge of urban planning. There are nine procedural theories of planning that remain the principal theories of planning procedure today: the Rational Comprehensive approach, the Incremental approach, the Transformative Incremental (TI) approach, the Transactive approach, the Communicative approach, the Advocacy approach, the Equity approach, the Radical approach, and the Humanist or Phenomenological approach.
Өмірбаян
Қалалық жоспарлау қалаларды жаңартуды қамтуы мүмкін, бұл құлдырап бара жатқан қалаларға қала құрылысы әдістерін бейімдеу арқылы жүзеге асырылады. Балама ретінде, ол, әсіресе, әлемнің оңтүстік аймақтарында қалалардың өсуімен байланысты зор мәселелерге қатысты болуы мүмкін. Қорытындылай айтқанда, қалалық жоспарлау түрлі нысандарда көрініс береді және көптеген әртүрлі мәселелерді шешеді. Қазіргі заманғы қалалық жоспарлаудың бастаулары 19 ғасырдың ортасында индустриалды қаланың тәртіпсіздігіне қарсы туған қалалық реформалар қозғалысында жатыр. Көптеген алғашқы әсерлі тұлғалар 19 және 20 ғасырлар тоғысында танымал болған анархизмнен шабыттанды. Жаңа жоспарланған қалалық форма өздігінен басқарылатын қауымдастықтар арасындағы ерікті ынтымақтастыққа негізделген жаңа қоғаммен үйлесімде болуы керек еді. Тұрақты сәулет жаңартылатын материалдар мен энергия көздерін қамтиды және экологиялық таза шешім ретінде маңыздылығы артып келеді.
Urban planning can include urban renewal, by adapting urban planning methods to existing cities suffering from decline. Alternatively, it can concern the massive challenges associated with urban growth, particularly in the Global South. All in all, urban planning exists in various forms and addresses many different issues. The modern origins of urban planning lie in the movement for urban reform that arose as a reaction against the disorder of the industrial city in the mid 19th century. Many of the early influencers were inspired by anarchism, which was popular in the turn of the 19th and 20th centuries. The new imagined urban form was meant to go hand in hand with a new society, based upon voluntary co operation within self governing communities. Sustainable architecture involves renewable materials and energy sources and is increasing in importance as an environmentally friendly solution
Жобалық жоспар
Кем дегенде Ренессанс және Ағарту дәуірінен бері қала құрылысы адамдардың өмір сүретін орталықтардың физикалық жоспарлау және жобалауы деп қабылданып келген. Сондықтан, ол сәулет және азаматтық инженериямен байланыстырылып, осы саланың мамандарымен жүзеге асырылатын деп есептелді. Сол сияқты, қала құрылысы теориясы да, негізінен, қалай болатын идеал қаланың кеңістікте қалай ұйымдастырылуын көрсететін көрегейлік жоспарлау мен жобалауға бағытталған.
Since at least the Renaissance and the Age of Enlightenment, urban planning had generally been assumed to be the physical planning and design of human communities. Therefore, it was seen as related to architecture and civil engineering, and thereby to be carried out by such experts. Similarly, the theory of urban planning was mainly interested in visionary planning and design which would demonstrate how the ideal city should be organised spatially.
Санитарлық тасымалдау
Оны Оглеторптың Саванна немесе Уильям Пенннің Филадельфия жоспарларындағы сияқты азаматтық тәжірибеліліктің жалғасы ретінде қарастыруға болады, бірақ рационалды жоспарлау қозғалысының бастаулары Ұлыбританияның санитарлық қозғалысында (1800–1890) жатыр. Осы кезеңде Чарльз Бут сияқты жақтаушылар индустрияландырылып жатқан қалалардың мәселелеріне орталықтандырылған, жоғарыдан басқарылатын шешімдер қабылдауды ұсынды. Өнеркәсіптің өсуіне орай, санитарлық қозғалыстағы жоспарлау билігінің көзіне дәстүрлі мемлекеттік органдар мен жеке даму корпорациялары кірді. Лондон және оның маңындағы қалашықтарда осы екі ұйым арасындағы ынтымақтастық кеңейіп келе жатқан теміржол желісінің бойында орналасқан жаңа қауымдастықтар желісін құрды.
Although it can be seen as an extension of the sort of civic pragmatism seen in Oglethorpe's plan for Savannah or William Penn's plan for Philadelphia, the roots of the rational planning movement lie in Britain's Sanitary movement (1800–1890). During this period, advocates such as Charles Booth argued for central organized, top down solutions to the problems of industrializing cities. In keeping with the rising power of industry, the source of the planning authority in the Sanitary movement included both traditional governmental offices and private development corporations. In London and its surrounding suburbs, cooperation between these two entities created a network of new communities clustered around the expanding rail system.
Бақ қалалары қозғалысы
Бақ қалалары қозғалысын Эбенезер Говард (1850-1928) негіздеді. Оның идеялары "Ертеңгі бақ қалалары" (1898) атты кітабында жарияланды. Оның ықпалына 1876 жылы халық тығыздығы төмен, сапалы тұрғын үйлер, кең көшелер, метро және ашық кеңістіктерді талап еткен памфлет жариялаған Бенджамин Уолтер Ричардсон; жерді жалпы меншікке беруді және одан түсетін кірісті бөлісуді қолдаған Томас Спенс; Аделаидада кедейлерді орналастыру үшін жоспарланған қауымдастықтарды құру идеясын ұсынған, соның ішінде жасыл белдеулермен бөлінген жаңа қалалар салуды бастаған Эдвард Гиббон Уэйкфилд; орталық алаңы, радиалды авенюлері және шеткері аудандағы өнеркәсібі бар үлгілі қаланы жобалаған Джеймс Силк Бэкингем; сондай-ақ Альфред Маршалл, Питер Кропоткин және "жерге оралу" қозғалысы, барлығы да халықтың ауылға көшуін жақтады. Говардтың мақсаты – ауыл мен қаланың ең жақсы жақтарын Town Country деп аталатын жаңа ортада біріктіру болатын. Мұны іске асыру үшін, бір топ адам арзан ауыл шаруашылығы жерін сатып алу үшін шектеулі дивидендтік компания құрып, оны өндірушілердің инвестицияларымен және жұмысшыларға арналған тұрғын үйлермен дамытатын. Белгілі бір шекке жеткеннен кейін, қалааралық теміржолмен байланыстырылған жаңа елді мекен салына бастайды, ал полицентрлік елді мекендер бірігіп "Әлеуметтік қала" құрайды. Говард Летчворт, Брентэм Гарден Субърб және Уэлвин Гарден Ситиде нақты бақ қалаларын салды. Бұл қозғалыс кейіннен Жаңа қалалар қозғалысына әсер етті.
The Garden city movement was founded by Ebenezer Howard (1850 1928). His ideas were expressed in the book Garden Cities of To morrow (1898). His influences included Benjamin Walter Richardson, who had published a pamphlet in 1876 calling for low population density, good housing, wide roads, an underground railway and for open space; Thomas Spence who had supported common ownership of land and the sharing of the rents it would produce; Edward Gibbon Wakefield who had pioneered the idea of colonizing planned communities to house the poor in Adelaide (including starting new cities separated by green belts at a certain point); James Silk Buckingham who had designed a model town with a central place, radial avenues and industry in the periphery; as well as Alfred Marshall, Peter Kropotkin and the back to the land movement, which had all called for the moving of masses to the countryside. Howards' vision was to combine the best of both the countryside and the city in a new environment called Town Country. To make this happen, a group of individuals would establish a limited dividend company to buy cheap agricultural land, which would then be developed with investment from manufacturers and housing for the workers. After reaching the limit, a new settlement would be started, connected by an inter city rail, with the polycentric settlements together forming the "Social City". Actual garden cities were built by Howard in Letchworth, Brentham Garden Suburb, and Welwyn Garden City. The movement would also inspire the later New towns movement.
Сызықтық қала
Артуро Сория и Матаның 1882 жылғы сызықты қала туралы идеясы, қаланың дәстүрлі орталық және шеткері бөліктерден тұратын түсінігін, инфрақұрылым – жолдар, теміржолдар, газ, су сияқты сызықтық бөліктерді ең тиімді бағытта салу және осы сызық бойында қаланың басқа да элементтерін орналастыру идеясымен алмастырды. Эбенезер Ховардтың және осы кезеңдегі басқа ғалымдардың концентрлі схемаларымен салыстырғанда, Сорияның сызықты қаласы бақыланатын даму процесі үшін инфрақұрылым құрады, бұл екі қаланы ұтымды түрде біріктіріп, олардың кез келген бағытта таралуына жол бермейді. Сызықты қаланың мақсаты – «қаланы ауылдандыру және ауылды қаладандыру» болды, оны қолданыстағы қалалардың айналасындағы сақина ретінде, екі қаланы байланыстыратын жолақ ретінде немесе жаңадан дамып келе жатқан аймақтағы толыққанды сызықты қала ретінде пайдалануға болады. Бұл идеяны кейіннен 1920 жылдардағы Кеңес Одағының қала құрылысы саласындағы мамандары Николай Александрович Милютин қолдады. Ciudad Lineal – осы ұғымның іс жүзіндегі қолданылуының мысалы болды.
Arturo Soria y Mata's idea of the Linear city (1882) replaced the traditional idea of the city as a centre and a periphery with the idea of constructing linear sections of infrastructure roads, railways, gas, water, etc. along an optimal line and then attaching the other components of the city along the length of this line. As compared to the concentric diagrams of Ebenezer Howard and other in the same period, Soria's linear city creates the infrastructure for a controlled process of expansion that joins one growing city to the next in a rational way, instead of letting them both sprawl. The linear city was meant to ‘ruralize the city and urbanize the countryside’, and to be universally applicable as a ring around existing cities, as a strip connecting two cities, or as an entirely new linear town across an unurbanized region. The idea was later taken up by Nikolay Alexandrovich Milyutin in the planning circles of the 1920s Soviet Union. The Ciudad Lineal was a practical application of the concept.
Аймақтық жоспарлау қозғалысы
Патрик Геддес (1864–1932) – аймақтық жоспарлаудың негізін қалаушы. Оның басты ықпалы географтар Элизе Реклюс және Поль Видал де Ла Блаш, сондай-ақ социолог Пьер Гийом Фредерик ле Плей болды. Олардан ол табиғи аймақ туралы түсінікті алды. Геддестің пікірінше, жоспарлау осындай аймақты зерттеуден басталуы керек, оны "Долина кесімі" арқылы жасау қажет, ол табиғи ортаны және оның нәтижесінде пайда болған мәдени ортаны қамтитын, әлемнің кез келген жерінде масштаб пен орналасу бойынша анықталатын таудан теңізге дейінгі жалпы еңісті көрсетеді. Бұл "Зерттеу – жоспарлаудан бұрын" деген ұранмен бекітілді. Ол қалалардың технология салдарынан аймақтық елді мекендерге айналатынын көріп, олар үшін "қалалар біріккені" деген терминді енгізді. Бақша қалалар қозғалысына ұқсас, ол да осы қалалық аймақтарға жасыл жеңілдіктер қосуды жақтады. Бұл 1944 жылғы Лондон облысының жоспарына зор әсер етті.
Patrick Geddes (1864 1932) was the founder of regional planning. His main influences were the geographers Élisée Reclus and Paul Vidal de La Blache, as well as the sociologist Pierre Guillaume Frédéric le Play. From these he received the idea of the natural region. According to Geddes, planning must start by surveying such a region by crafting a "Valley Section" which shows the general slope from mountains to the sea that can be identified across scale and place in the world, with the natural environment and the cultural environments produced by it included. This was encapsulated in the motto "Survey before Plan". He saw cities as being changed by technology into more regional settlements, for which he coined the term conurbation. Similar to the garden city movement, he also believed in adding green areas to these urban regions. This had major influence on the County of London Plan, 1944.
Қала әдемі қозғалысы
City Beautiful қозғалысы 19 ғасырдағы еуропалық астана қалаларынан, мысалы, Жорж Эжен Хаусманның Парижі немесе Вена сақиналық жолынан шабыт алды. Оның ықпалды тұлғасы – Дэниел Бернхэм (1846–1912), ол 1893 жылғы Дүниежүзілік Колумбия көрмесінің бас құрылысшысы болды. Бернхэмнің ең үлкен жетістігі – 1909 жылғы Чикаго жоспары. Оның мақсаты – «қалаға жоғалған көрнекі және эстетикалық үйлесімділікті қайтару, соның арқасында үйлесімді әлеуметтік тәртіп орнауының физикалық алғышартын жасау» болды, яғни жаңа шалаптарды жою және қоғамдық кеңістік құру арқылы әлеуметтік реформа жасау, бұл прогрессивистік қозғалыстың қолдауын жеңіп алуға мүмкіндік берді. Бұл туристер мен бай көшіп келушілерді тарту арқылы экономикалық тұрғыдан да тиімді деп есептелді. Қозғалыс принциптеріне сәйкес жоспарланған басқа да ірі қалалар: Нью-Делидегі британдық отарлық астаналары, Хараре, Лусака, Найроби және Кампала, сондай-ақ Австралиядағы Канберра және Альберт Шпеердің нацистік Германия астанасы – Германия қаласының жоспары.
The City Beautiful movement was inspired by 19th century European capital cities such as Georges Eugène Haussmann's Paris or the Vienna Ring Road. An influential figure was Daniel Burnham (1846 1912), who was the chief of construction of the World's Columbian Exposition in 1893. Burnham's greatest achievement was the Chicago plan of 1909. His aim was "to restore to the city a lost visual and aesthetic harmony, thereby creating the physical prerequisite for the emergence of a harmonious social order", essentially creating social reform through new slum clearance and creating public space, which also endeared it the support of the Progressivist movement. This was also believed to be economically advantageous by drawing in tourists and wealthy migrants. Other major cities planned according to the movement principles included British colonial capitals in New Delhi, Harare, Lusaka Nairobi and Kampala, as well as that of Canberra in Australia, and Albert Speer's plan for the Nazi capital Germania.
Парктегі мұнаралар
Ле Корбюзье (1887–1965) парктегі мұнаралар деп аталатын жаңа қалалық форманы қалыптастырушы болды. Оның тәсілі үйді «өмір сүруге арналған машина» деп анықтауға негізделген. Ол Париж үшін жасаған, бірақ ешқашан іске аспаған Voisin жоспары, тарихи Париждің көп бөлігін 18 бірдей 700 футтық мұнаралар салу үшін бұзуды көздеген. Ville Contemporaine және Ville Radieuse оның негізгі қағидаларын, соның ішінде қаланың тығыздығын арттыру арқылы кептелісті азайту және кішкентай аумақта биік ғимараттар тұрғызу арқылы ашық кеңістіктер құруды қалыптастырды. Оның КСРО-ға тигізген әсері «қала құрушылардың» кеңестік ауылдарда алып пәтер үйлерімен толы жоспарланған қалалар салуға ұмтылуына себеп болды. Оскар Нимейер жоспарлаған Бразилиа қаласына да оның ойлары зор ықпал етті. Екі қала да қаланың сыртында жоспарланбаған елді мекендердің пайда болуы мәселесімен күресті.
Le Corbusier (1887–1965) pioneered a new urban form called towers in the park. His approach was based on defining the house as 'a machine to live in'. The Plan Voisin he devised for Paris, which was never fulfilled, would have involved the demolition of much of historic Paris in favour of 18 uniform 700 foot tower blocks. Ville Contemporaine and the Ville Radieuse formulated his basic principles, including decongestion of the city by increased density and open space by building taller on a smaller footprint. His influence on the Soviet Union helped inspire the 'urbanists' who wanted to build planned cities full of massive apartment blocks in Soviet countryside. Brasília, planned by Oscar Niemeyer, also was heavily influenced by his thought. Both cities suffered from the issue of unplanned settlements growing outside them.
Орталықтандырылған жоспарлау
АҚШ-та Франк Ллойд Райт көлік құралдарының жылдамдығын басты жоспарлау өлшемшарты ретінде қарастырды. Автомобильге негізделген қала маңындағы аудандар 1907-1908 жылдары Кантри-клубы ауданында (кейіннен әлемдегі алғашқы автомобильдік сауда орталығы Кантри-клубы Плазасы), сондай-ақ 1914 жылы Беверли-Хиллзде және 1923 жылы Палос-Вердес-Эстейтсте дамыды. Райт 1924 жылдан бастап «Бродэкр-сити» жобасында осы көріністі идеалдауға кірісті, ол бау-қала және аймақтық жоспарлау қозғалыстарына ұқсас болды. Негізгі идея – технологияның жеке адамдарды босатуы. Бұл демократиялық идеал ретінде негіделді, себебі «Демократия – көптеген еркін бірліктердің функциялық үйрену арқылы күш-қуатқа ие болып, кең өзара еркіндікте бірге өсіп-дамуының қайта интеграцияланған орталықтандырылмаған идеалды». Льюис Мамфорд қала маңындағы құрылысты нақты шекаралары болмағандықтан сынға алды, ал Иан Нейрн «әр ғимарат жеке қарастырылады, оны келесісімен ештеңе байланыстырмайды» деді. Кеңес Одағында да «дүрбаншылар» (мысалы, Моисей Гинзбург және Михаил Охитович) электр энергиясы мен жаңа көлік технологияларын (әсіресе автомобильді) пайдаланып, халықты қалалардан ауылға таратуды жақтады, соңғы мақсаты – «қаласыз, толық орталықтандырылмаған және тең таразыланған ел». Бұл қозғалыстың құлдырауының себебі оның күштілігінде болды. Техникалық элитаның жобасына тым көп назар аударғандықтан, рационалды жоспарлау қызмет көрсетуді үміттенген халықтан байланысын үзіп алды. АҚШ-тағы осы құлдыраудың маңызды оқиғаларына Сент-Луистегі Пруитт-Иго тұрғын үй кешенінің бұзылуы және қалалық жаңару жобаларына, әсіресе қалалық тас жолдарына қарсы ұлттық наразылық кірді. Мұндай жоспарлауды сынға салған ықпалды тұлға – Джейн Джейкобс, ол 1961 жылы «Американың ұлы қалаларының өлімі мен өмірі» атты кітабын жазды, ол «қала жоспарлаудың қысқа тарихындағы ең ықпалды кітаптардың бірі» деп мәлімдеді. Ол бау-қала қозғалысын «қаланы құтқарудың рецепті – қаланы жою» және «жоспарлауды негізінен әкешелік, тіпті авторитарлық» деп қарастырды. Ол сондай-ақ жерді пайдаланудың әртүрлілігі мен ғимараттардың түрлерін жақтады, бұл мақсатта күнінің әртүрлі уақытында аудан бойынша адамдардың үздіксіз қозғалысын қамтамасыз етуді көздеді. Ең радикалды қарсылық 1969 жылы «Жаңа қоғам» манифестінде жарияланды: «Жоспарлаудың бүкіл тұжырымы (кемінде қала және ауылдық жоспарлау) бұзылып кетті – бәрін бақылау керек, ештеңеге өздігінен орын беруге болмайды. Ешбір үй жай ғана жай болып қалуға болмайды: әрбір жобаны бағалау керек, жоспарлау керек, бекіту керек, содан ғана салуға болады, содан кейін ғана ол жай ғана екендігі анықталады». Қарсылықтың тағы бір түрі – үгіт-насихат жоспарлау қозғалысы, ол дәстүрлі жоғарыдан төменге және техникалық жоспарлауға қарсы тұрды.
In the United States, Frank Lloyd Wright similarly identified vehicular mobility as a principal planning metric. Car based suburbs had already been developed in the Country Club District in 1907 1908 (including later the world's first car based shopping centre of Country Club Plaza), as well as in Beverly Hills in 1914 and Palos Verdes Estates in 1923. Wright began to idealise this vision in his Broadacre City starting in 1924, with similarities to the garden city and regional planning movements. The fundamental idea was for technology to liberate individuals.</blockquote>This was justified as a democratic ideal, as "“Democracy is the ideal of reintegrated decentralization many free units developing strength as they learn by function and grow together in spacious mutual freedom.” A notable example was that of Levittown, built 1947 to 1951. The suburban design was criticized for their lack of form by Lewis Mumford as it lacked clear boundaries, and by Ian Nairn because "Each building is treated in isolation, nothing binds it to the next one". In the Soviet Union too, the so called deurbanists (such as Moisei Ginzburg and Mikhail Okhitovich) advocated for the use of electricity and new transportation technologies (especially the car) to disperse the population from the cities to the countryside, with the ultimate aim of a "townless, fully decentralized, and evenly populated country". The reason for the movement's decline was also its strength. By focusing so much on a design by technical elites, rational planning lost touch with the public it hoped to serve. Key events in this decline in the United States include the demolition of the Pruitt Igoe housing project in St. Louis and the national backlash against urban renewal projects, particularly urban expressway projects. An influential critic of such planning was Jane Jacobs, who wrote The Death and Life of Great American Cities in 1961, claimed to be "one of the most influential books in the short history of city planning". She attacked the garden city movement because its "prescription for saving the city was to do the city in" and because it "conceived of planning also as essentially paternalistic, if not authoritarian". She also advocated for a diversity of land uses and building types, with the aim of having a constant churn of people throughout the neighbourhood across the times of the day. The most radical opposition was declared in 1969 in a manifesto on the New Society, with the words that: The whole concept of planning (the town and country kind at least) has gone cockeyed Somehow, everything must be watched; nothing must be allowed simply to “happen.” No house can be allowed to be commonplace in the way that things just are commonplace: each project must be weighed, and planned, and approved, and only then built, and only after that discovered to be commonplace after all. Another form of opposition came from the advocacy planning movement, opposes to traditional top down and technical planning.
Модернисттік жоспарлау
Кибернетика мен модернизм 1960 жылдары қала құрылысын жоспарлаудағы рационалды процестер және жүйелік тәсілдерге байланысты теорияларға әсер етті. Бұл теориялар басқа ғылым салаларынан жоспарлауға әкелінді. Олар қалалардың әлеуметтік және экономикалық жақтарын, қалалық өмірдің күрделілігі мен байланысын толық түсінбеді, сондай-ақ икемділік танытпады.
Cybernetics and modernism inspired the related theories of rational process and systems approaches to urban planning in the 1960s. They were imported into planning from other disciplines. It did not understand the social and economic sides of cities, the complexity and interconnectedness of urban life, as well as lacking in flexibility.
Жүйелік теория
Жүйелер теориясы құбылыстарды «жүйелер» деп қарастыруға негізделген, олар өзара байланысты және өзара тәуелді бөліктерден тұратын тұтас бірліктер болып табылады. Қаланы түрлі жерді пайдаланудың өзара байланысты бөліктерінен, көлік және басқа да байланыс арналарымен байланысқан жүйе ретінде қарастыруға болады. Осыған ұқсас идеяларды Геддес бұрын ұсынған, ол қалаларды және олардың аймақтарын тірі организмдерге теңеген, бірақ жоспарлау сәулетшілердің бағынысында болғандықтан, бұл идеялар көп назар алмады. Жоспарлау – қалада бір рет жоба жасау ғана емес, үздіксіз бақылау және шаралар қабылдау процесі болуы керек. Дегенмен, бұл тәсілдің бірнеше кемшіліктері болды. Ол зерттеуді не үшін жүргізу керектігін ескермеді. Содан кейін жоспардың нәтижелерін бақылау және оны жетілдіру бойынша да қосымша шаралар қабылдануы қажет.
Systems theory is based on the conception of phenomena as 'systems', which are themselves coherent entities composed of interconnected and interdependent parts. A city can in this way be conceptualised as a system with interrelated parts of different land uses, connected by transport and other communications. Similar ideas had been put forward by Geddes, who had seen cities and their regions as analogous to organisms, though they did not receive much attention while planning was dominated by architects. Planning should also be an ongoing process of monitoring and taking action in the city, rather than just producing the blueprint at one time. However, this approach had several shortfalls. It did not consider the reasons for doing a survey in the first place. There should also be further action in monitoring the outcomes of the plan after that.
Инкрементализм
1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында рационалды парадигмаға сын көтеріле бастады және жоспарлау бойынша бірнеше мектептер қалыптасты. Осы мектептердің алғашқысы Линдбломның инкрементализмі. Линдблом жоспарлауды "бассыздыққа ұшырау" деп сипаттап, нақты жоспарлау шешімдерді кезең-кезеңмен қабылдауды қажет етеді деп есептеді. Бұл инкременттік тәсіл – шектеулі салдары бар және шындықпен тығыз байланысты, азаматтардың таңдауындағы аз ғана саясатты ұсыну, жоспарлау процесінің мақсаттарын үнемі түзету және түрлі талдаулар мен бағалауларды пайдалануды білдіреді.
Beginning in the late 1950s and early 1960s, critiques of the rational paradigm began to emerge and formed into several different schools of planning thought. The first of these schools is Lindblom's incrementalism. Lindblom describes planning as "muddling through" and thought that practical planning required decisions to be made incrementally. This incremental approach meant choosing from small number of policy approaches that can only have a small number consequences and are firmly bounded by reality, constantly adjusting the objectives of the planning process and using multiple analyses and evaluations.
Аралас сканерлеу моделі
Этзиони әзірлеген аралас сканерлеу моделі ұқсас, бірақ сәл өзгеше көзқарас ұсынады. Этзиони (1968) ұйымдар екі деңгейде жоспарлайтынын айтты: тактикалық және стратегиялық. Ол ұйымдардың мұны ортаны бірнеше деңгейде зерделеу арқылы, содан кейін олар тапқан мәселелерді шешу үшін әртүрлі стратегиялар мен тактикаларды таңдау арқылы іске асыруға болатынын ұсынды. Линдбломның тәсілі тек функционалдық деңгейде жұмыс істесе, Этзиони аралас сканерлеу тәсілі жоспарлау ұйымдарына функционалдық және жағдайды кең көлемде қарастыратын деңгейлерде жұмыс істеуге мүмкіндік береді деп санайды.
The mixed scanning model, developed by Etzioni, takes a similar, but slightly different approach. Etzioni (1968) suggested that organizations plan on two different levels: the tactical and the strategic. He posited that organizations could accomplish this by essentially scanning the environment on multiple levels and then choose different strategies and tactics to address what they found there. While Lindblom's approach only operated on the functional level Etzioni argued, the mixed scanning approach would allow planning organizations to work on both the functional and more big picture oriented levels.
Саяси жоспарлау
1960 жылдары жоспарлауды қабілетімен нормативтік және саяси қызмет ретінде қарастыру пайда болды. Бұл көзқарасты қолдағандар қатарында Норман Деннис, Мартин Мейерсон, Эдвард С. Банфилд, Пол Дэвидофф және Нортон Э. Лонг болды, соңғысы былай деп атап көрсетті: «Жоспарлар – саясат, ал саясат, демократияда кемінде, саяси күресті білдіреді. Сұрақ жоспар саясатты көрсетеді ме, көрсетеді ме емес пе емес, қай саясатты көрсетеді. Жоспарлаушылар қандай құндылықтарды және кімнің құндылықтарын іске асыруға ұмтылады? Жоспарлаушы енді жеке мүддесі жоқ ғалымның бейтараптығы мен объективтілігіне сиына алмайды. Жоспарлаудағы балама мақсаттар арасындағы таңдау – саяси екендігі анықталған маңызды мәселе болды.»
In the 1960s, a view emerged of planning as an inherently normative and political activity. Advocates of this approach included Norman Dennis, Martin Meyerson, Edward C. Banfield, Paul Davidoff, and Norton E. Long, the latter remarking that:Plans are policies and policies, in a democracy at any rate, spell politics. The question is not whether planning will reflect politics but whose politics it will reflect. What values and whose values will planners seek to implement? . No longer can the planner take refuge in the neutrality of the objectivity of the personally uninvolved scientist. The choices between alternative end points in planning was a key issue which was seen as political.
Қатысушылық жоспарлау
Қатысушылық жоспарлау – қала құрылысының парадигмасы, ол қала құрылысы стратегиялық және басқару процестеріне бүкіл қоғамды қатыстыруға баса назар аударады; сондай-ақ, қалалық немесе ауылдық жоспарлау процестері, қоғамдық деңгейдегі жоспарлау. Бұл көбінесе қоғамдық дамудың бір бөлігі ретінде қарастырылады. Қатысушылық жоспарлаудың мақсаты – барлық қатысушылардың пікірлерін үйлестіру және қарама-қарсы тараптар арасындағы қақтығыстарды алдын алу. Бұдан өзге, маргиналды топтар жоспарлау процесіне қатысу мүмкіндігіне ие болады. Патрик Геддес британдық Раджда жұмыс істеген кезде алғаш рет азаматтардың "шынайы және белсенді қатысуын" жақтады, ол "жоғарыдан жүргізілетін муниципалитет үкіметінің қауіптеріне" қарсы шығып, бұл "қоғамдық және халықтық сезімнен, демек, көп ұзамай қоғамдық және халықтық қажеттіліктерден және пайдалылықтан алшақтауға" әкеледі деп есептеді. Сонымен қатар, Реймонд Унвин 1930 жылдары "Тәжірибедегі қала құрылысы" еңбегінде жеке құрылыс мәселесін зерттеді. 1948 жылы итальяндық анархист архитектор Джанкарло Де Карло "Тұрғын үй мәселесін жоғарыдан шешу мүмкін емес. Бұл халықтың мәселесі, және ол халықтың нақты еркі мен іс-қимылы арқылы ғана шешіледі немесе тіпті батыл түрде қарапайымдылықпен қабылданады", сондай-ақ жоспарлау "қоғамдық ынтымақтастықтың көрінісі" ретінде болуы керек деп мәлімдеді. Оның идеялары Архитектуралық қауымдастықтың сәулет мектебі арқылы Джон Тернерге жетті, ол Перуде Эдуардо Нейрамен бірге жұмыс істей бастады. Ол жерде бариолардың шұңқыр емес, керісінше, жоғары ұйымдастырылған және тиімді жұмыс істейтінін анықтады. Осының нәтижесінде ол мынадай қорытындыға келді: "Егер тұрғындар маңызды шешімдерді өздері қабылдаса және өздерінің тұрғын үйлерін жобалау, салу немесе басқару кезінде өз үлесін қосуға еркін болса, онда бұл процесс және оның нәтижесінде туындаған орта жеке және қоғамдық әл-ауқатты ынталандырады. Адамдар тұрғын үй процесіндегі маңызды шешімдерді бақылауға және жауапкершілікке ие болмаса, тұрғын үй ортасы жеке өсуге кедергі келтіріп, экономикаға салмақ түсіруі мүмкін". Үкіметтің рөлі – адамдардың еркін жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін жағдай жасау, мысалы, қажетті ресурстар, инфрақұрылым және жермен қамтамасыз ету.
Participatory planning is an urban planning paradigm that emphasizes involving the entire community in the strategic and management processes of urban planning; or, community level planning processes, urban or rural. It is often considered as part of community development. Participatory planning aims to harmonize views among all of its participants as well as prevent conflict between opposing parties. In addition, marginalized groups have an opportunity to participate in the planning process. Patrick Geddes had first advocated for the "real and active participation" of citizens when working in the British Raj, arguing against the "Dangers of Municipal Government from above" which would cause "detachment from public and popular feeling, and consequently, before long, from public and popular needs and usefulness". Further on, self build was researched by Raymond Unwin in the 1930s in his Town Planning in Practice. The Italian anarchist architect Giancarlo De Carlo then argued in 1948 that "“The housing problem cannot be solved from above. It is a problem of the people, and it will not be solved, or even boldly faced, except by the concrete will and action of the people themselves", and that planning should exist "as the manifestation of communal collaboration". Through the Architectural Association School of Architecture, his ideas caught John Turner, who started working in Peru with Eduardo Neira. There he found that the barrios were not slums, but were rather highly organised and well functioning. As a result, he came to the conclusion that:"When dwellers control the major decisions and are free to make their own contributions in the design, construction or management of their housing, both this process and the environment produced stimulate individual and social well being. When people have no control over nor responsibility for key decisions in the housing process, on the other hand, dwelling environments may instead become a barrier to personal fulfillment and a burden on the economy. "The role of the government was to provide a framework within which people would be able to work freely, for example by providing them the necessary resources, infrastructure and land.
Синоптикалық жоспарлау
1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында жоспарлы жоспарлаудың "күшінің жоғалтуынан" кейін синоптикалық модель жоспарлаудағы басты күш ретінде көріне бастады. Лейн (2005) синоптикалық жоспарлауды төрт негізгі элемент арқылы сипаттайды:
After the "fall" of blueprint planning in the late 1950s and early 1960s, the synoptic model began to emerge as a dominant force in planning. Lane (2005) describes synoptic planning as having four central elements:
"(1) мақсаттар мен міндеттерді анықтауға күшті назар аудару; (2) қоршаған ортаны сандық талдау және болжауға баса назар аудару; (3) баламалы саясаттарды анықтау және бағалауға көңіл бөлу; және (4) құралдарды мақсаттармен салыстырып бағалау (289 бет)." Осы модельге алғаш рет халықтың қатысуы енгізілді және ол жоғарыда сипатталған жүйелік процеске біріктірілді. Дегенмен, мәселе сол, бір ғана жалпыға ортақ мүдде туралы түсінік әлі де басымдық сақтап, қатысудың маңыздылығын азайтып, халықтың мүддесін анықтау оңай және ең қарапайым қатысу формасы жеткілікті деген ойды қалыптастырды.
"(1) an enhanced emphasis on the specification of goals and targets; (2) an emphasis on quantitative analysis and predication of the environment; (3) a concern to identify and evaluate alternative policy options; and (4) the evaluation of means against ends (page 289)." Public participation was first introduced into this model and it was generally integrated into the system process described above. However, the problem was that the idea of a single public interest still dominated attitudes, effectively devaluing the importance of participation because it suggests the idea that the public interest is relatively easy to find and only requires the most minimal form of participation.
Қорғаушылықты жоспарлау
1960 жылдары заңгер және жоспарлау ғалымы Пол Дэвидофф жасаған адвокаттық жоспарлау моделі саяси жүйеде және топтар арасындағы келіссөздер процесінде үлкен теңсіздіктер бар екенін, нәтижесінде көптеген адамдар ұйымдастырылмаған және процесте өкілдіксіз қалғанын көрсетеді. Ол жоспарлау процесінде барлық адамның тең дәрежеде өкілдік етуін қамтамасыз етуге бағытталған, әсіресе әлеуметтік жағдайы нашар адамдардың мүдделерін қорғау және әлеуметтік өзгерістерге ұмтылу арқылы. Бұл модельде халық қатысуы – басты принцип. Қоғамдық мүдделердің көптігі ескеріледі, ал жоспарлаушының рөлі негізінен нашар өкілдік етілген топтарды тікелей қолдаушы немесе оларды процеске қатысуға ынталандырушы ретінде болады. Бұл жоспарлау теориясының ең қызықты тұсы – ол халық қатысуын шешім қабылдау процесінің орталық буынына қояды. Шешімдерді ең алдымен халық қабылдайды, ал жоспарлаушының рөлі бұл процесте екінші деңгейде болады. Осы модельдерді қарастырғанда, қатысу тек белгілі бір аймақтағы халықтың қатысуымен немесе жоспарлау ұйымының немесе жоспарлаушылардың көзқарасымен ғана қалыптаспайтыны анық көрінеді. Шындығында, халық қатысуына жоспарлаудың қалай анықталғаны, жоспарлау мәселелерінің қалай қойылғаны, жоспарлаушылардың қандай білімді пайдалануды таңдағаны және жоспарлау аясының қалай құрылғаны зор әсер етеді.
Formulated in the 1960s by lawyer and planning scholar Paul Davidoff, the advocacy planning model takes the perspective that there are large inequalities in the political system and in the bargaining process between groups that result in large numbers of people unorganized and unrepresented in the process. It concerns itself with ensuring that all people are equally represented in the planning process by advocating for the interests of the underprivileged and seeking social change. Again, public participation is a central tenet of this model. A plurality of public interests is assumed, and the role of the planner is essentially the one as a facilitator who either advocates directly for underrepresented groups directly or encourages them to become part of the process. The most interesting part of this theory of planning is that it makes public participation the central dynamic in the decision making process. Decisions are made first and foremost by the public, and the planner plays a more minor role. Looking at each of these models it becomes clear that participation is not only shaped by the public in a given area or by the attitude of the planning organization or planners that work for it. In fact, public participation is largely influenced by how planning is defined, how planning problems are defined, the kinds of knowledge that planners choose to employ and how the planning context is set.
Жоспарлау процесіндегі өзгерістер
Стратегиялық қала құрылысы соңғы онжылдықтарда қала құрылысы процесінде қала құрылысшысының рөлінің өзгеруіне куә болды. Демократиялық жоспарлау және даму процестерін талап ететін азаматтардың көбеюі, халыққа жоспарлау процесіне маңызды шешімдер қабылдауға қатысуға мүмкіндік беруде маңызды рөл атқарды. Қазіргі таңда қоғамдық ұйымдастырушылар мен әлеуметтік жұмыскерлер жергілікті деңгейде жоспарлау жұмысына белсенді қатысады. "Адвокаттық және жоспарлаудағы плюрализм" атты ықпалды еңбегінде (1965) Пол Дэвидофф "адвокаттық жоспарлау" терминін енгізді, ол жоспарлаудың саяси сипатын мойындады және жоспарлаушыларды өз әрекеттерінің құндылықты бейтарап емес екенін түсінуге шақырды, сондай-ақ азшылық және жеткіліксіз өкілдік етілген топтардың дауысын жоспарлау шешімдеріне қосуға ынталандырды. Бенвенисте жоспарлаушылардың саяси рөл атқаратынын және жоспарлары іске асырылуы үшін кейбір шындықтарды билікке бейімдеуге тура келетінін айтты. Дамушылар да, әсіресе жобаларды жоспарлау арқылы, дамуда маңызды рөл атқарды. Жақындағы көптеген дамулар ірі және шағын дамушылардың жер сатып алуы, ауданды жобалауы және дамуды бастапқыдан құруының нәтижесі болды. Мысалы, Мельбурн доклендсі жеке дамушылардың бастамасымен су жағалауын жоғары сапалы тұрғын үй және коммерциялық ауданға қайта дамытуға бағытталған жоба болды. Қала құрылысының жаңа теориялары, мысалы Салингарос ұсынғандары, қаланы өсімдіктерге ұқсас процестер бойынша өсетін бейімделмелі жүйе ретінде қарастырады. Олардың пікірінше, қала құрылысы осындай табиғи процестерден үлгі алуы керек. Бұл теориялар сондай-ақ барлық дамуды ірі құрылыс компанияларына жүктеуден гөрі, қала тұрғындарының қалалық ортаны жобалауға қатысуын қолдайды. Қалалық жоспар немесе қала құрылысын жасау процесінде "тасымалдаушы толтыру" қаланың фигурасы мен жері бөлек қарастырылатын кеңістікті ұйымдастырудың бір механизмі болып табылады. Қалалық фигура, яғни ғимараттар, келесі кезеңдерде сәулетшілер жобалайтын құрылыстың барлық мүмкін көлемдері ретінде бейнеленеді. Қалалық жер, яғни аралық кеңістіктер мен ашық аумақтар, егжей-тегжейлі жобаланады. Тасымалдаушы толтыру әдісі – бұл сәулетшілердің жобаларымен толтырылатын болашақ ғимарат көлемдерін қамтитын, кеңістіктердің пішіні мен масштабын құрайтын тасымалдаушы құрылым ретіндегі қалалық дизайнмен анықталады. Тасымалдаушы құрылымға көше желісі, ландшафттық архитектура, ашық кеңістіктер, су жолдары және басқа да инфрақұрылымдар кіруі мүмкін. Толықтыру құрылымында аймақтарға бөлу, құрылыс нормалары, сапа талаптары және күн энергиясын ескере отырып жасалған күнге қатынау ережелері болуы мүмкін. "Тасымалдаушы толтыру" қалалық дизайны, мысалы, Бразилияның монументальді осі сияқты, қалалық дизайн мен сәулет бірге жасалған толық қалалық дизайнынан өзгеше. "Тасымалдаушы толтыру" қала құрылысы немесе қала құрылысын жобалау кезінде қаланың теріс кеңістігі, оның ішінде ландшафт, ашық кеңістік және инфрақұрылым егжей-тегжейлі жобаланады. Позитивті кеңістік, әдетте болашақ құрылыс үшін алаң, тек шешілмеген көлемдерде ғана көрсетіледі. Бұл көлемдер ғимараттың мүмкін болатын барлық көлемін көрсетеді, содан кейін оны жеке сәулетшілер толтыра алады.
Strategic Urban Planning over past decades have witnessed the metamorphosis of the role of the urban planner in the planning process. More citizens calling for democratic planning & development processes have played a huge role in allowing the public to make important decisions as part of the planning process. Community organizers and social workers are now very involved in planning from the grassroots level. The term advocacy planning was coined by Paul Davidoff in his influential 1965 paper, "Advocacy and Pluralism in Planning" which acknowledged the political nature of planning and urged planners to acknowledge that their actions are not value neutral and encouraged minority and underrepresented voices to be part of planning decisions. Benveniste argued that planners had a political role to play and had to bend some truth to power if their plans were to be implemented. Developers have also played huge roles in development, particularly by planning projects. Many recent developments were results of large and small scale developers who purchased land, designed the district and constructed the development from scratch. The Melbourne Docklands, for example, was largely an initiative pushed by private developers to redevelop the waterfront into a high end residential and commercial district. Recent theories of urban planning, espoused, for example by Salingaros see the city as an adaptive system that grows according to process similar to those of plants. They say that urban planning should thus take its cues from such natural processes. Such theories also advocate participation by inhabitants in the design of the urban environment, as opposed to simply leaving all development to large scale construction firms. In the process of creating an urban plan or urban design, carrier infill is one mechanism of spatial organization in which the city's figure and ground components are considered separately. The urban figure, namely buildings, is represented as total possible building volumes, which are left to be designed by architects in the following stages. The urban ground, namely in between spaces and open areas, are designed to a higher level of detail. The carrier infill approach is defined by an urban design performing as the carrying structure that creates the shape and scale of the spaces, including future building volumes that are then infilled by architects' designs. The contents of the carrier structure may include street pattern, landscape architecture, open space, waterways, and other infrastructure. The infill structure may contain zoning, building codes, quality guidelines, and Solar Access based upon a solar envelope. Carrier Infill urban design is differentiated from complete urban design, such as in the monumental axis of Brasília, in which the urban design and architecture were created together. In carrier infill urban design or urban planning, the negative space of the city, including landscape, open space, and infrastructure is designed in detail. The positive space, typically building a site for future construction, is only represented in unresolved volumes. The volumes are representative of the total possible building envelope, which can then be infilled by individual architects.