Исаак Померанчук: Совет физигі және ядролық қарулар бағдарламасының қайраткері
Isaak Pomeranchuk
Исаак Померанчук: кеңестік физик, ядролық қару бағдарламасына қатысқан. Бөлшектер физикасы, кванттық теория, сұйық гелий физикасы саласындағы еңбектері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Исаак Яковлевич Померанчук (Исаа́к Я́ковлевич Померанчу́к; 20 мамыр 1913 – 14 желтоқсан 1966) – Польшадан шыққан совет физигі, бұрынғы советтік ядролық қарулар бағдарламасында жұмыс істеген. Оның физикадағы еңбектері көбінесе бөлшектер физикасын (термоядролық қаруды қоса алғанда), кванттық өрістер теориясын, электромагниттік және синхротрон сәулеленуін, конденсирленген заттар физикасын және сұйық гелий физикасын зерттеуге арналған. Померанчуктың тұрақсыздығы, померон және бөлшектер мен конденсирленген заттар физикасындағы бірнеше құбылыс оның атымен аталады.
Soviet physicist
Isaak Yakovlevich Pomeranchuk (Исаа́к Я́ковлевич Померанчу́к; 20 May 1913 – 14 December 1966) was a Soviet physicist of Polish origin in the former Soviet nuclear weapons program. His career in physics spent mostly studying the particle physics (including thermonuclear weapons), quantum field theory, electromagnetic and synchrotron radiation, condensed matter physics and the physics of liquid helium. The Pomeranchuk instability, the pomeron, and a few other phenomena in particle and condensed matter physics are named after him.
Өмір және мансап
Померанчуктың анасы дәрігер, әкесі – инженер-химик болған. Отбасы оның туған жері Варшавадан 1918 жылы алдымен Дондағы Ростовқа, содан кейін 1923 жылы Донбастағы Рубижне қаласына көшіп келді, онда оның әкесі химия зауытында жұмыс істеді. 1927 жылы мектепті, ал 1929 жылы фабрика-шеберхана мектебін бітірді. 1929–31 жылдары химия зауытында жұмыс істеді. 1931 жылы Иваново химиялық технология институтына түсті, 1932 жылы Ленинград политехникалық институтының физика және механика кафедрасына қабылданды. Өткен жылы Лев Ландаудың жетекшілігімен Харьков физика және технология институтында жұмыс істей бастады және Ландаудың адал серігі болды. Оның Nature журналында Ландау мен Александр Ахизермен бірге жарық көрген алғашқы еңбегі «Жарықтан жарық шашырауы» деп аталды. Ландау Мәскеудегі Капица институтына көшкеннен кейін (сталинизмді нацизммен салыстырғаны үшін тұтқындалудан қашу үшін), Померанчук та сол жерге көшіп, тері өнеркәсібінде жұмыс істеді. 1938 жылы Ленинградқа оралып, дәріс оқыды, Ph.D. диссертациясын қорғады және кіші ғылыми қызметкер болып жұмысқа орналасты. 1940 жылы Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Лебедев институтына аға ғылыми қызметкер болып қабылданды. 1941 жылы институт Қазанға эвакуацияланды. Абрам Алихановтың жетекшілігімен 1942 жылдан бастап Арменияда ғарыш сәулелерін зерттеді. 1943 жылы ядролық қаруды жасау жөніндегі советтік жобаның бір бөлігі ретінде Игорь Курчатовтың №2 зертханасына ауысты. Алиханов №3 зертхананы құрды (кейіннен Теориялық және эксперименттік физика институты (ITEP) аталды) және Померанчук 1946 жылдан бастап (өмірінің соңына дейін) онда жұмыс істеді, Теориялық бөлімді құрып, басқарды, сондай-ақ Мәскеу механикалық институтында Теориялық физика профессоры болды, онда студенттер оның пәніне деген ынтасына таң қалды. Рудольф Пейерлс оның 1/T заңы бойынша жоғары температурадағы конденсатталған материя физикасындағы жылу өткізгіштігін түзетуді «өте дарынды Померанчук» ғана жасағанына қуанды. 1940 жылдардағы оның жұмысы нейтрондық зерттеулерге бағышталған, ал Ахизермен бірге жазған қолжазбасы советтік ядролық реакторлар құрылысының негізгі нұсқаулығы болды. 1950 жылы ол сұйық гелий-3-тің энтропиясы қатты гелий-3-тен кем екенін көрсететін мақала жариялады. Осы еңбегі үшін Померанчук екі рет Сталин сыйлығымен марапатталды (1950, 1952). 1953 жылы КСРО Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, ал 1964 жылы толық мүшесі болып сайланды. 1965 жылы оған өңеш обырының диагнозы қойылды және операция, химиотерапия және сәулелік терапиядан өтті. Өзін емдеуге тым кеш болғанымен, ол ITEP және Дубна ғылыми-зерттеу қалашығының (оның өзі көп рет барған) физиктерін бірге жұмыс істеуге және радиологтармен бірлесіп протондық сәуле терапиясын зерттеуді бастауға шақырды. Ол осы кезеңде де физикамен айналысып тұрды, бірақ келесі жылы қайтыс болды. ITEP-те алғашқы медициналық протондық сәуле 1969 жылы қолданылды.
Pomeranchuk's mother was a medical doctor and his father a chemical engineer. The family moved from his birthplace, Warsaw, first to Rostov on Don in 1918 and then Donbas in the town of Rubizhne in 1923, where his father worked at a chemical plant. He graduated from school in 1927 and from a factory and workshop school in 1929. From 1929–31, he also worked at a chemical plant. In 1931, he left for the Ivanovo Institute of Chemical Technology and then in 1932 joined the Department of Physics and Mechanics of the Leningrad Polytechnic Institute under Aleksandr Shalnikov, specializing in chemical physics and graduating in 1936. He had begun working at the Kharkiv Institute of Physics and Technology under Lev Landau the previous year, and remained a devoted collaborator with Landau. His first paper, in Nature, was published with Landau and Aleksandr Akhiezer, entitled 'Scattering of light by light'. After Landau moved to the Kapitza institute in Moscow (to avoid arrest for comparing Stalinism to Nazism), Pomeranchuk also moved there, working for the tanning industry. He returned to Leningrad in 1938, lecturing, completing his Ph. D. and becoming employed as a junior scientist. He joined the Lebedev Institute of the Academy of Sciences of the Soviet Union in Moscow as a senior scientist in 1940. In 1941 the institute was evacuated to Kazan. Under Abram Alikhanov, he studied cosmic rays in Armenia from 1942. In 1943, he transferred to Laboratory No.2 under Igor Kurchatov as part of the Soviet project to develop nuclear weapons. Alikhanov founded Laboratory No.3 (which became the Institute for Theoretical and Experimental Physics (ITEP)) and Pomeranchuk worked there from 1946 (and for the rest of his life), founding and leading the Theoretical department, as well as being Professor of Theoretical Physics at the Moscow Mechanical Institute where students admired his infectious enthusiasm for his subject. Rudolf Peierls was consoled by the fact that it was "very clever Pomeranchuk" – and no one else – who corrected his 1/T law for heat conduction in high temperature condensed matter physics. His work in the 1940s was dominated by neutron research and his manuscript with Akhiezer was the basic guide for Soviet nuclear reactor construction. In 1950, he published a paper suggesting that the entropy of helium 3 as a liquid was less than as a solid. For his work, Pomeranchuk was twice awarded the Stalin Prize (1950, 1952). He was elected a corresponding member of the Academy of Sciences of the Soviet Union in 1953 and full member in 1964. In 1965, he was diagnosed with cancer of the oesophagus and underwent surgery, chemotherapy and radiotherapy. Although it was too late for his own treatment, he arranged for physicists from ITEP and the scientific research town of Dubna (which he had visited many times) to work together and with radiologists to commence proton beam therapy research. He continued to practice physics during this time but died the following year. The first medical proton beam began at ITEP in 1969.