Кіріспе

Исаак Яковлевич Померанчук (Исаа́к Я́ковлевич Померанчу́к; 20 мамыр 1913 – 14 желтоқсан 1966) – Польшадан шыққан совет физигі, бұрынғы советтік ядролық қарулар бағдарламасында жұмыс істеген. Оның физикадағы еңбектері көбінесе бөлшектер физикасын (термоядролық қаруды қоса алғанда), кванттық өрістер теориясын, электромагниттік және синхротрон сәулеленуін, конденсирленген заттар физикасын және сұйық гелий физикасын зерттеуге арналған. Померанчуктың тұрақсыздығы, померон және бөлшектер мен конденсирленген заттар физикасындағы бірнеше құбылыс оның атымен аталады.

Өмір және мансап

Померанчуктың анасы дәрігер, әкесі – инженер-химик болған. Отбасы оның туған жері Варшавадан 1918 жылы алдымен Дондағы Ростовқа, содан кейін 1923 жылы Донбастағы Рубижне қаласына көшіп келді, онда оның әкесі химия зауытында жұмыс істеді. 1927 жылы мектепті, ал 1929 жылы фабрика-шеберхана мектебін бітірді. 1929–31 жылдары химия зауытында жұмыс істеді. 1931 жылы Иваново химиялық технология институтына түсті, 1932 жылы Ленинград политехникалық институтының физика және механика кафедрасына қабылданды. Өткен жылы Лев Ландаудың жетекшілігімен Харьков физика және технология институтында жұмыс істей бастады және Ландаудың адал серігі болды. Оның Nature журналында Ландау мен Александр Ахизермен бірге жарық көрген алғашқы еңбегі «Жарықтан жарық шашырауы» деп аталды. Ландау Мәскеудегі Капица институтына көшкеннен кейін (сталинизмді нацизммен салыстырғаны үшін тұтқындалудан қашу үшін), Померанчук та сол жерге көшіп, тері өнеркәсібінде жұмыс істеді. 1938 жылы Ленинградқа оралып, дәріс оқыды, Ph.D. диссертациясын қорғады және кіші ғылыми қызметкер болып жұмысқа орналасты. 1940 жылы Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясының Лебедев институтына аға ғылыми қызметкер болып қабылданды. 1941 жылы институт Қазанға эвакуацияланды. Абрам Алихановтың жетекшілігімен 1942 жылдан бастап Арменияда ғарыш сәулелерін зерттеді. 1943 жылы ядролық қаруды жасау жөніндегі советтік жобаның бір бөлігі ретінде Игорь Курчатовтың №2 зертханасына ауысты. Алиханов №3 зертхананы құрды (кейіннен Теориялық және эксперименттік физика институты (ITEP) аталды) және Померанчук 1946 жылдан бастап (өмірінің соңына дейін) онда жұмыс істеді, Теориялық бөлімді құрып, басқарды, сондай-ақ Мәскеу механикалық институтында Теориялық физика профессоры болды, онда студенттер оның пәніне деген ынтасына таң қалды. Рудольф Пейерлс оның 1/T заңы бойынша жоғары температурадағы конденсатталған материя физикасындағы жылу өткізгіштігін түзетуді «өте дарынды Померанчук» ғана жасағанына қуанды. 1940 жылдардағы оның жұмысы нейтрондық зерттеулерге бағышталған, ал Ахизермен бірге жазған қолжазбасы советтік ядролық реакторлар құрылысының негізгі нұсқаулығы болды. 1950 жылы ол сұйық гелий-3-тің энтропиясы қатты гелий-3-тен кем екенін көрсететін мақала жариялады. Осы еңбегі үшін Померанчук екі рет Сталин сыйлығымен марапатталды (1950, 1952). 1953 жылы КСРО Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, ал 1964 жылы толық мүшесі болып сайланды. 1965 жылы оған өңеш обырының диагнозы қойылды және операция, химиотерапия және сәулелік терапиядан өтті. Өзін емдеуге тым кеш болғанымен, ол ITEP және Дубна ғылыми-зерттеу қалашығының (оның өзі көп рет барған) физиктерін бірге жұмыс істеуге және радиологтармен бірлесіп протондық сәуле терапиясын зерттеуді бастауға шақырды. Ол осы кезеңде де физикамен айналысып тұрды, бірақ келесі жылы қайтыс болды. ITEP-те алғашқы медициналық протондық сәуле 1969 жылы қолданылды.