Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Игорь Евге́ньевич Тамм (8 шілде 1895 – 12 сәуір 1971) – совет физигі, 1958 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығын Павел Алексеевич Черенков пен Илья Михайлович Франкпен бірлесіп, 1934 жылы Черенков сәулеленуін ашқандығы мен оны демонстрациялағандығы үшін алған. Ол сонымен қатар дыбыс толқынының квазибөлшегі – фононды болжады; ал 1951 жылы Андрей Сахаровпен бірге Токамак жүйесін ұсынды.
Soviet physicist (1895–1971)
Igor Yevgenyevich Tamm (И́горь Евге́ньевич Тамм; 8 July 1895 – 12 April 1971) was a Soviet physicist who received the 1958 Nobel Prize in Physics, jointly with Pavel Alekseyevich Cherenkov and Ilya Mikhailovich Frank, for their 1934 discovery and demonstration of Cherenkov radiation. He also predicted the quasi particle of sound: the phonon; and in 1951, together with Andrei Sakharov, proposed the Tokamak system.
Өмірбаян
Игорь Тамм 1895 жылы Владивостокта инженер-құрылысшы Евгений Тамм мен оның әйелі Ольга Давыдованың отбасында дүниеге келді. Әкесінің тарапынан, атасы Теодор Таммның Тюрингиядан көшіп келгендігіне байланысты, Таммның неміс ақсүйек тегі болған деген мәліметтер бар. Дегенмен, басқа дереккөздерде оның еврей немесе еврей тегі бар екені айтылады. Ол Елизаветградта (қазіргі Кропивницкий, Украина) гимназияда оқыды. 1913–1914 жылдары мектеп досы Борис Гессенмен бірге Эдинбург университетінде білім алды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол ерікті санитар ретінде армияға қатысты. 1917 жылы революциялық қозғалысқа қосылып, наурыз революциясынан кейін революциялық комитеттерде жұмыс істеп, соғысқа қарсы белсенді науқан жүргізді. 1918 жылы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірді. 1917 жылдың қыркүйегінде Наталья Шуйскаяға (1894–1980) үйленді. Ол Руриктер әулетінен шыққан Шуйскийлердің ақсүйек отбасына жатады. Олардың екі баласы болды: Ирина (1921–2009, химик) және Евгений (1926–2008, эксперименталды физик және танымал альпинист, 1982 жылы Кеңес Эверестік экспедициясының жетекшісі). 1923 жылдың 1 мамырында Тамм Екінші Мәскеу мемлекеттік университетінде физика пәнін оқытуға кірісті. Сол жылы ол өзінің алғашқы ғылыми еңбегін – «Арнайы салыстырмалылық теориясындағы анизотропты ортаның электродинамикасы» тақырыбында аяқтады. 1928 жылы Лейден университетінде Пол Эренфестпен бірнеше ай бірге жұмыс істеді және Пол Диракпен өмір бойына созылған достық қарым-қатынас орнатты. 1934 жылдан 1971 жылы қайтыс болғанға дейін Мәскеудегі Лебедев физикалық институтының теориялық бөлімін басқарды. 1932 жылы Тамм беттік күйлер концепциясын ұсынды, бұл металл-оксид-жартылай өткізгіш өрістік эффектті транзистор (MOSFET) физикасы үшін маңызды болып табылады. 1934 жылы Тамм мен Семен Альтшулер нейтронның нөлдік емес магниттік моменті бар екенін болжады. Бұл идея сол кезде күмәнмен қаралды, өйткені нейтронның заряды жоқ элементарлық бөлшек болуы керек еді, демек, магниттік моменті болуы мүмкін емес. Сол жылы Тамм протон-нейтрон өзара әрекеттесуін әлі белгісіз, массасы бар бөлшектің тасымалдауымен қамтамасыз етілетін алмасу күші ретінде сипаттауға болатынын айтты. Бұл идеяны кейін Хидеки Юкава мезондық күштер теориясына дамытты. 1945 жылы көп дене физикасы үшін жуықтау әдісін жасады. Сидни Данкофф 1950 жылы оны тәуелсіз түрде дамытқандықтан, қазір бұл әдіс Тамм-Данкофф жуықтауы деп аталады. 1958 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығын Павел Черенков пен Илья Франкпен бірге Черенков-Вавилов әсерін ашқандары мен түсіндіргендері үшін алды. 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында Тамм кеңестік термоядролық бомба жобасына қатысты. 1949–1953 жылдары ол уақытының көп бөлігін «жасырын қала» Саровта өткізді, сутек бомбасын әзірлеуші теориялық топты басқарды. Бірақ, 1953 жылы сутек бомбасының алғашқы сынағы сәтті аяқталғаннан кейін жобадан шығып, Мәскеудегі Лебедев физикалық институтына оралды. 1951 жылы Андрей Сахаровпен бірге Тамм тороидті магниттік термоядролық реактор негізінде бақыланатын термоядролық синтезді жүзеге асыру үшін токамак жүйесін ұсынды. Көп ұзамай, мұндай құрылғылар ҒЗИ институттарында жасалды. 1968 жылы Т-3 советтік магниттік қамау құрылғысынан алынған нәтижелер, сол кездегі плазма параметрлеріне қол жеткізгенін көрсетті, машинадағы температуралар қауымдастықтың қалған бөлігі күткеннен шамамен бір реттен жоғары болды. Батыс ғалымдары экспериментке барып, жоғары температура мен қамауды растады, бұл токамақтың перспективаларына деген оптимизмді күшейтті, сондай-ақ жаңа эксперименттердің құрылысына әкелді, ол бүгінгі күнге дейін басым магниттік қамау құрылғысы болып табылады. 1964 жылы ол неміс ғылым академиясының Леопольдина академиясының мүшесі болып сайланды. Тамм Леонид Исакович Мандельштамның ғылым мен өмірдегі шәкірті болды. Тамм дінсіз болған. Тамм 1971 жылдың 12 сәуірінде Мәскеуде қайтыс болды. Ай кратері оның құрметіне Тамм деп аталды. Ол Новодевичье бейіште жерленген.
Igor Tamm was born in 1895 in Vladivostok into the family of Eugene Tamm, a civil engineer, and his wife Olga Davydova. According to Russian sources, Tamm had German noble descent on his father's side through his grandfather Theodor Tamm, who emigrated from Thuringia. Although his surname "Tamm" is rather common in Estonia, other sources state he was Jewish or had Jewish ancestry. He studied at a gymnasium in Elisavetgrad (now Kropyvnytskyi, Ukraine). In 1913–1914 he studied at the University of Edinburgh together with his school friend Boris Hessen. At the outbreak of World War I in 1914 he joined the army as a volunteer field medic. In 1917 he joined the Revolutionary movement and became an active anti war campaigner, serving on revolutionary committees after the March Revolution. He returned to the Moscow State University from which he graduated in 1918. Tamm married Nataliya Shuyskaya (1894–1980) in September 1917. Shе belonged to a noble Rurikid Shuysky family. They eventually had two children, Irina (1921–2009, chemist) and Evgeny (1926–2008, experimental physicist and famous mountain climber, leader of the Soviet Everest expedition in 1982). On 1 May 1923, Tamm began teaching physics at the Second Moscow State University. The same year, he finished his first scientific paper, Electrodynamics of the Anisotropic Medium in the Special Theory of Relativity. In 1928, he spent a few months with Paul Ehrenfest at the University of Leiden and made a life long friendship with Paul Dirac. From 1934 until his death in 1971 Tamm was the head of the theoretical department at Lebedev Physical Institute in Moscow. In 1932, Tamm published a paper with his proposal of the concept of surface states. This concept is important for metal–oxide–semiconductor field effect transistor (MOSFET) physics. In 1934, Tamm and Semen Altshuller suggested that the neutron has a non zero magnetic moment, the idea was met with scepticism at that time, as the neutron was supposed to be an elementary particle with zero charge, and thus could not have a magnetic moment. The same year, Tamm coined an idea that proton neutron interactions can be described as an exchange force transmitted by a yet unknown massive particle, this idea was later developed by Hideki Yukawa into a theory of meson forces. In 1945 he developed an approximation method for many body physics. As Sidney Dancoff developed it independently in 1950, it is now called the Tamm Dancoff approximation. He was the Nobel Laureate in Physics for the year 1958 together with Pavel Cherenkov and Ilya Frank for the discovery and the interpretation of the Cherenkov Vavilov effect. In late 1940s to early 1950s Tamm was involved in the Soviet thermonuclear bomb project; in 1949–1953 he spent most of his time in the "secret city" of Sarov, working as a head of the theoretical group developing the hydrogen bomb, however he retired from the project and returned to the Moscow Lebedev Physical Institute after the first successful test of a hydrogen bomb in 1953. In 1951, together with Andrei Sakharov, Tamm proposed a tokamak system for the realization of controlled thermonuclear fusion on the basis of toroidal magnetic thermonuclear reactor and soon after the first such devices were built by the INF. Results from the T 3 Soviet magnetic confinement device in 1968, when the plasma parameters unique for that time were obtained, showed temperatures in their machine to be over an order of magnitude higher than what was expected by the rest of the community. The western scientists visited the experiment and verified the high temperatures and confinement, sparking a wave of optimism for the prospects of the tokamak as well as construction of new experiments, which is still the dominant magnetic confinement device today. In 1964 he was elected a Member of the German Academy of Sciences Leopoldina. Tamm was a student of Leonid Isaakovich Mandelshtam in science and life. Tamm was an atheist. Tamm died in Moscow, Soviet Union on 12 April 1971, the Lunar crater Tamm is named after him. He is buried at Novodevichy Cemetery.