Кіріспе
Совет физигі және Нобель сыйлығының лауреаты (1894–1984) – 8 сәуірде 1984 жылы Корольдік қоғамның мүшесі (FRS) атанған, төмен температура физикасы саласындағы жетекші совет физигі және Нобель сыйлығының лауреаты.
FRS – 8 April 1984) was a leading Soviet physicist and Nobel laureate, whose research focused on low temperature physics.
Өмірбаян
Капица Кронштадт қаласында, Ресей империясында, Бессарабиялық Леонид Петрович Капицаның (Леонид Петровичи Капица) отбасында, бекіністер салған әскери инженер, және Волыньдық Ольга Иеронимovna Капицаның отбасында, ол поляк аристократы Стебницки әулетінен шыққан. Капицалар орыс тілінен басқа румын тілінде де сөйледі. Капицаның оқуы Бірінші дүниежүзілік соғысқа байланысты үзіліске ұшырады, ол Польша майданында екі жыл жедел жәрдем жүргізушісі болып қызмет етті. 1918 жылы Петроград политехникалық институтын бітірді. Оның әйелі мен екі баласы 1918–1919 жылдардағы тұмау эпидемиясында қайтыс болды. Кейін ол Ұлыбританияда оқыды, Кембридж университетінің Кавендиш зертханасында Эрнест Резерфордпен он жылдан астам уақыт жұмыс істеді және ықпалды Капица клубын құрды. Ол Кембридждегі Монд зертханасының алғашқы директоры (1930–34) болды. 1920 жылдары ол арнайы жасалған ауалық ядролық электромагниттерге қысқа мерзімге жоғары ток жіберіп, ультракүшті магнит өрістерін жасау әдістерін ойлап тапты. 1928 жылы ол қатты магнит өрістерінің әсерінен түрлі металдардың кедерісі мен магнит өрісінің күші арасындағы сызықтық байланысты анықтады. Жоғары магнит өрісін зерттеуге арналған жабдықтары Кембриджде қалғандықтан (кейін Эрнест Резерфорд британ үкіметімен оны КСРО-ға жеткізу мүмкіндігін келіссөздер жүргізді), ол зерттеу бағытын төмен температуралық құбылыстарды зерттеуге өзгертті, төмен температураға қол жеткізудің қолданыстағы әдістерін сын тұрғысынан талдаудан бастады. 1934 жылы ол сұйық гелийдің едәуір мөлшерін өндіру үшін жаңа және түпнұсқа аппаратты (адиабатикалық принципке негізделген) жасады. Капица Физикалық проблемалар институтын құрды, ішінара Кеңес үкіметі Кембридждегі Монд зертханасынан сатып алған жабдықтарды пайдаланды (Разерфордтың көмегімен, Капицаға қайтуға рұқсат етілмейтіндігі белгілі болғаннан кейін). Ресейде Капица сұйық гелийді зерттеу үшін тәжірибелер жүргізді. Бұл зерттеу 1937 жылы суперсұйықтықтың (суперөткізгіштікке тудыратын материяның басқа бір күйі) табылуымен аяқталды. 1938 жылғы 8 қаңтарда Science журналының редакторына жазған хатында ол 1,8 К-тан төмен суытылған сұйық гелий-4-тің өлшенетін тұтқырлығының жоқтығын хабарлады. Капица гелий-4-тің суперсұйықтық қасиеттерін бірқатар мақалаларда сипаттады. Бұл еңбектері үшін ол кейінірек физика саласындағы Нобель сыйлығын алды, "төмен температура физикасы саласындағы негізгі өнертабыстар мен жаңалықтар". 1939 жылы ол арнайы жоғары тиімді экспансиялық турбинаны қолдана отырып, ауаны төмен қысымдағы циклмен сұйытудың жаңа әдісін әзірледі. Соған байланысты Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол КСРО Министрлер Кеңесіне қарасты оттегі өнеркәсібі департаментінің басшысы болып тағайындалды. Ол жоғары қуатты микротолқынды генераторларды (1950–1955) ойлап тапты және 1,000,000 К-ден жоғары электрон температурасы бар үздіксіз жоғары қысымды плазмалық разрядтың жаңа түрін тапты. 1945 жылдың қарашасында Капица НКВД басшысы және совет атом бомбасы жобасының жетекшісі Лаврентий Бериямен дауласып, Иосиф Сталинге Берияның физиканы білмеуі және оның мақтандығы туралы хат жазды. Сталин Капицаны қолдап, Берияға ғалымдармен ынтымақтасу керектігін айтты. Капица Бериямен кездесуден бас тартты: "Егер сіз менімен сөйлескіңіз келсе, Институтқа келіңіз". Сталин Капицамен кездесуді ұсынды, бірақ бұл ешқашан болған жоқ. Соғыстан кейін бірден белгілі совет ғалымдарының тобы (оның ішінде Капица да бар) үкіметке жаңа техникалық университет, Мәскеу физика және технология институтын құруға шақыру жасады. Капица сол жерде көп жылдар бойы сабақ берді. 1957 жылдан бастап ол Кеңес ғылым академиясының президиумының мүшесі болды және 1984 жылы қайтыс болған кезде ол коммунистік партияның мүшесі болмаған жалғыз президиум мүшесі болды. 1966 жылы Капицаға Кембриджге барып, Рутерфорд медалі мен сыйлығын алуға рұқсат етілді. Ол өзінің бұрынғы Тринити колледжінде тамақтанып жатқанда, өзіне қажетті мантаны жоқ екенін байқады. Ол біреуін қарызға алуды сұрады, бірақ колледж қызметшісі одан соңғы рет жоғары үстелде қашан тамақтанғанын сұрады, "Отыз екі жыл" деп жауап берді Капица. Бірнеше сәттен кейін қызметші қайтып келді, бірақ мантамен емес, Капицаның өзінің мантасымен. 1978 жылы Капица "төмен температура физикасы саласындағы негізгі өнертабыстары мен жаңалықтары үшін" физика бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды және осы саланың дамуындағы ұзақ мерзімді рөлі үшін де аталды. Ол сыйлықты Арно Аллан Пензиас пен Роберт Вудров Вилсонмен бөлісті, олар ғарыштық микротолқынды фонды ашқандары үшін сыйлық алды. Капица кедерісі – сұйық гелий мен қатты дене арасындағы интерфейстегі температураның үзілісін тудыратын жылулық кедеріс. Капица–Дирак эффектісі – тұрған толқынның жарығымен электрондардың дифракциясынан тұратын кванттық механикалық эффект. Сұйық динамикасында Капица саны – еңіс бойымен сұйық пленкалардың ағынын сипаттайтын өлшемсіз сан.
In November 1945, Kapitsa quarreled with Lavrentiy Beria, head of the NKVD and in charge of the Soviet atomic bomb project, writing to Joseph Stalin about Beria's ignorance of physics and his arrogance. Stalin backed Kapitsa, telling Beria he had to cooperate with the scientists. Kapitsa refused to meet Beria: "If you want to speak to me, then come to the Institute." Stalin offered to meet Kapitsa, but this never happened. Immediately after the war, a group of prominent Soviet scientists (including Kapitsa in particular) lobbied the government to create a new technical university, the Moscow Institute of Physics and Technology. Kapitsa taught there for many years. From 1957, he was also a member of the presidium of the Soviet Academy of Sciences and at his death in 1984 was the only presidium member who was not also a member of the Communist Party. In 1966, Kapitsa was allowed to visit Cambridge to receive the Rutherford Medal and Prize. While dining at his old college, Trinity, he found he did not have the required gown. He asked to borrow one, but a college servant asked him when he last dined at high table, "Thirty two years" replied Kapitza. Within moments the servant returned, not with any gown, but Kapitsa's own. In 1978, Kapitsa won the Nobel Prize in Physics "for his basic inventions and discoveries in the area of low temperature physics" and was also cited for his long term role as a leader in the development of this area. He shared the prize with Arno Allan Penzias and Robert Woodrow Wilson, who won for discovering the cosmic microwave background. Kapitsa resistance is the thermal resistance (which causes a temperature discontinuity) at the interface between liquid helium and a solid. The Kapitsa–Dirac effect is a quantum mechanical effect consisting of the diffraction of electrons by a standing wave of light. In fluid dynamics, the Kapitza number is a dimensionless number characterizing the flow of thin films of fluid down an incline.
Жеке өмір
Петр Капица "Кентавр" деген лақап атымен танымал болды. Бұл Артем Алиханянның Капицаның студенті Шалниковтан "Сіздің жетекшіңіз адам ба, әлде жануар ба?" деп сұрауынан туындады. Шалников: "Ол – кентавр", – деп жауап берді, яғни ол адам бола да білуі мүмкін, бірақ ашуланып, жылқыдай аяқтарымен ұруы да мүмкін. Капица 1927 жылы қолданбалы математик Алексей Крыловтың қызы Анна Алексеевна Крыловаға (1903–1996) үйленді. Олардың Сергей және Андрей есімді екі ұлы болды. Сергей Капица (1928–2012) – физик және демограф. Капица сонымен қатар танымал және ұзақ жылдар бойы көрсетілген ресейлік ғылыми телешоу "Дәлелді, бірақ сенуге қиын" ("Очевидное-невероятное") жүргізушісі болды. Андрей Капица (1931–2011) – географ. Ол Антарктидадағы мұздың астында 4000 метр тереңдікте орналасқан ең үлкен мұз асты көлі – Восток көлін ашқан және оған осы атты берген. Капицаның жаңалықтары өнеркәсіпке пайдалы болғандықтан, Совет үкіметінің жоғары лауазымды тұлғаларының назарына ілікті, ол ғылым саясаты мәселелері бойынша үнемі хаттар жазатын. Атап айтқанда, ол Владимир Фокты және Лев Ландауды 1930 жылдардағы Сталиннің тазартуларынан құтқарды, Вячеслав Молотовқа Ландаудың сол кездегі маңызды физикалық мәселені шеше алатын жалғыз адам екенін айтты. Капица 1984 жылдың 8 сәуірінде Мәскеуде 89 жасында қайтыс болды.