Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Фредерик Гарднер Коттрелл (10 қаңтар 1877 – 16 қараша 1948) – американдық физикалық химик, өнертапқыш және қайырымдылық жасаушы. Ол ауаның ластануын азайтуға арналған алғашқы өнертабыстардың бірі – электростатикалық тұндырғышты (электростатический преципитатор) ойлап тапқанымен және 1912 жылдан бері ғылыми зерттеулерді қаржыландырып келе жатқан «Ғылымды дамыту корпорациясын» (Research Corporation for Science Advancement) құрғанымен танымал.
American physical chemist, inventor and philanthropist
Frederick Gardner Cottrell (January 10, 1877 – November 16, 1948) was an American physical chemist, inventor and philanthropist. He is best known for his invention of the electrostatic precipitator, one of the first inventions designed to eliminate air pollution—and for establishing the Research Corporation for Science Advancement, a foundation that has funded scientific research since 1912.
Өмірбаян
Ол 1877 жылдың 10 қаңтарында Калифорния штатының Окленд қаласында Синтия (құрметті аты Дурфи) мен Генри Коттрелл отбасында дүниеге келді. Коттреллдің зор қызығушылығы өмірінің басында-ақ көзге түсті. Бір танысы: «Ол оқулықтарды романдардай оқитын еді», – деген. 16 жасында орта мектепті бітіріп, Берклидегі Калифорния университетіне түсіп, 3 жылда тәмамдады. Бітірген соң Окленд орта мектебінде химия пәнін оқытып, ақша жинады (жылдық жалақысы 1200 доллар болатын), содан кейін білімін жалғастыруға мүмкіндік алатын еді. Оның 1900 жылдың 15 қаңтарындағы күнделігінде: «Мектепте түскі асқа және аула жұмысына бір апта» деп жазылған.
He was born on January 10, 1877, in Oakland, California, to Cynthia (née Durfee) and Henry Cottrell, both prominent families going back to the settlement of America. Cottrell's immense curiosity gained him notice early in life. One acquaintance said, “He read textbooks like novels.” He finished high school at age 16, entered the University of California, Berkeley, and graduated in 3 years. After graduation, he taught chemistry at Oakland High School, saving money (his annual salary was $1,200) until he could afford to continue his formal education. A notation in his diary, dated January 15, 1900, reads: “Week for lunch and yard duty at school.”
Сол кезде американ ғалымдарының жоғары білімін шетелде алуы әдеттегі жайт еді. Осы мақсатта Коттрелл 1900 жылдың шілдесінде неміс кемесі «Ваэзландпен» Еуропаға аттанды және Англияға жетті. Лондонда «Кэвендиш зертханалары», Хайд-парк, Кенсингтон бақтары, Парламент үйі, Вестминстер аббаттығы және Кристалл сарайын; ал Оксфордта «Бодлеян кітапханасы», Шелдония театры және Ашмолеан өнер және археология мұражайын аралады. Содан кейін ол Парижге барды, онда 1900 жылғы әлемдік көрме – Exposition Universelle-ге қатысты, ол өткен ғасырдың жетістіктерін тойлау және келесі ғасырдағы дамуды жеделдету үшін ұйымдастырылған. Мұнда Коттрелл жаңа Эйфель мұнарасын көрді («[төбесіне] шықты») және «Ескі Парижді» аралады. Оның 11 тамыздағы күнделігінде: «төсек жарғақтарының кесірінен таңғы сағат 5-те тұрдым. Заттарымды шайқап, жинап, бөлме алмастыруға шаралар қолдандым» деп жазылған.
At the time, it was common for American scientists to conduct their graduate studies abroad. To that end, Cottrell left for Europe in July 1900 on the German steamer Waesland and made land in England where he visited the “Cavendish labs Hyde Park, Kensington Gardens, House of Parliament, Westminster Abbey and the Crystal Palace” in London; and “the Bodleian Library, Sheldonian Theatre and the Ashmolean Museum of Art and Archaeology” in Oxford. Then he went to Paris where he visited the Exposition Universelle, the 1900 world's fair designed to celebrate the achievements of the past century and to accelerate development into the next. There, Cottrell saw the new Eiffel Tower (“[went] to summit”), and visited “Old Paris.” His diary entry on August 11 notes: “got up at 5 a. m. on account of bed bugs. Shook out and packed up things and made arrangements to change room.”
Парижден Коттрелл Берлинге сапар шекті, онда ол Якобс Хенрикус ван’т Хоффпен Берлин университетінде оқуын бастады және 1901 жылы жоғары дәреже алды. Келесі жылы ван’т Хофф химия саласындағы алғашқы Нобель сыйлығына ие болды, «химиялық динамика және ерітінділердегі осмостық қысым заңдарын ашқандығы үшін ерекше қызметтері ескерілді».
From Paris, Cottrell traveled to Berlin where he began his studies at University of Berlin with Jacobus Henricus van 't Hoff, receiving an advanced degree in 1901. The following year, van’t Hoff was awarded the first ever Nobel Prize in chemistry “in recognition of the extraordinary services he has rendered by the discovery of the laws of chemical dynamics and osmotic pressure in solutions.”
Содан кейін Коттрелл Лейпциг университетіне көшті, онда Вильгельм Оствальдпен бірге электролиттің кері ағынының электролиттік жасушадағы мембрана арқылы иондардың қозғалысына тигізетін әсерін теориялық тұрғыдан зерттеді. Лейпцигке келгеннен кейін бір ай өткен соң Коттрелл болашақ әйелі Джесси Фултонға былай деп хат жазды: «Берлинде болған кезімде кейде сәл әлсірегенімдей сезінген ескі құштарлығым қайтадан толық күшімен оралуда және мен сынап көруге мүмкін болатын уақыттан екі-төрт есе көп жоспарларым бар. Бұл өзгеріс, менің ойымша, менің жұмысымды қайтадан бостандыққа жіберуіме және әртүрлі идеялары бар көптеген адамдармен байланысқа түсуіме байланысты». Оствальдпен бірге жұмыс істегені үшін Коттрелл 1902 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Оствальд 1909 жылы химия саласындағы Нобель сыйлығын алды. Коттрелл жаңа тілдерді үйренуде қиындыққа тап болды. Францияда француз тілінде сөйлеуге тырысқанда көбінесе түсініксіз қарастармен күшті. Неміс тілін неміс ғалымдарымен оқуға және диссертациясын жазуға жеткілікті меңгергенімен, ол толыққанды сөйлей алмады. Оствальдтан (эсперантоны оқыған және басқа жасалма тілді, Идоны қолдауға Нобель сыйлығының табысын жұмсаған) әлбетте шабыттанған Коттрелл әртүрлі тілдік ортадағы адамдар үшін әмбебап тіл құру қозғалысына қызығушылық танытты. 1924 жылы ол Халықаралық көмекші тілдер қауымдастығының негізін қалаушылардың бірі болды. Білімімен қаруланған Коттрелл Калифорнияға оралып, Берклидегі Калифорния университетінде сабақ беруді бастады. 1904 жылдың 1 қаңтарында ол ботаника сабағында танысқан бұрынғы орта мектеп сыныптасы Джесси Мей Фултонға үйленді. Джесси ұялшақ және нәзік болды, бұл Коттреллдің шексіз құлшынысы мен энергиясына қарама-қайшы еді. Ұсыныс жасағанда Коттрелл өзінің махаббатын білдірді, бірақ «бірақ менің жұмысым бірінші орында» деген шарт қосты. Екі қиын жүктілік пен екі баланың өлімінен кейін олар тыныш, жалғыз өмірге бейімделді. Олар бір-біріне дауыстап кітап оқуды, саяхаттауды және лекциялар мен театр қойылымдарына қатысуды ұнататын. 1917 жылы Коттрелл Берклидегі Калифорния университетінің Альфа Чи Сигманың Сигма бөліміне қабылданды.
Cottrell then moved to Leipzig University where he studied with Wilhelm Ostwald, undertaking a theoretical study of the effect of the counterflow of an electrolyte on the migration of ions through a diaphragm in an electrolytic cell. A month after his arrival in Leipzig, Cottrell wrote to his future wife, Jessie Fulton, “My old time enthusiasm, which during my Berlin stay may sometimes have waned a little, is coming back in full force and I find I have about twice to four times as many schemes to try as there is possibly time for. The change is mainly due, I think, to my being turned loose once more on my own work and being thrown in contact with a large number of men with diverse ideas.” For his work with Ostwald, Cottrell earned a Ph. D. in 1902. Ostwald received the Nobel Prize in Chemistry in 1909. Cottrell struggled with learning new languages. In France, his efforts to speak French were often met with blank stares. Although his German became good enough to study with German scientists, and to write his dissertation, he was far from fluent. Inspired no doubt by Ostwald (who studied Esperanto, and backed another constructed language, Ido, by donating the proceeds of his Nobel Prize for its support), Cottrell became interested in the movement to establish a universal language for speakers of different linguistic backgrounds. In 1924, he was one of the founders of the International Auxiliary Language Association. Degrees in hand, Cottrell returned to California and began teaching at University of California, Berkeley. On New Year's Day 1904, he married Jessie Mae Fulton, a former high school classmate he had met in botany class. Jessie was shy and frail, a sharp contrast to Cottrell's bounding enthusiasm and unending energy. When he proposed, Cottrell declared his love, with the proviso, “but my work comes first.” After two difficult pregnancies and the loss of two children, they settled into a quiet, solitary life. They enjoyed reading aloud to one another, travel, and attending lectures and theatre performances. In 1917 Cottrell was initiated into the Sigma chapter of Alpha Chi Sigma at the University of California at Berkeley.