Кіріспе
Буйидтер әмірі 949–983 жылдар аралығында. Фанна (Панах) Хусрау (پناه خسرو), көбінесе ʿАддуд әл-Даула (عضد الدولة; 24 қыркүйек 936 – 26 наурыз 983) лақабымен танымал, Буйидтер әулетінің әмірі, 949–983 жылдар аралығында билік құрған. Билігінің шарықталу кезінде Макраннан Йеменге және Жерорта теңізінің жағалауына дейін созылған империяны басқарған. Ол әулеттің ең ұлы монархы деп есептеледі және билігінің соңында Таяу Шығыстағы ең қуатты билеуші болды. Рукн әл-Дауланың ұлы Фанна Хусрауға 948 жылы Аббасид халифасы, баласыз қалған ағасы Имад әл-Дауланың қайтысынан кейін Фарс әмірі қызметіне тағайындағанда, Адуд әл-Даула атағын берді. Содан кейін Рукн әл-Даула Буйидтердің аға әмірі атанды. 974 жылы Адуд әл-Даула әкесі тарапынан кузені Изз әл-Дауланы көтерілістен құтқару үшін жіберілді. Көтерілісшілерді жеңгеннен кейін ол Ирак әмірлігін өзіне қабылдап, кузенін тақтан бас тартуға мәжбүр етті. Алайда, әкесі бұл шешімге наразы болып, Изз әл-Дауланы қайта орнатып қойды. Адуд әл-Дауланың әкесі қайтыс болғаннан кейін кузені оған қарсы көтерілді, бірақ жеңілді. Содан кейін Адуд әл-Даула Буйид әулетінің жалғыз билеушісі болды және ежелгі Иранның «Шаханшах» («Патшалардың патшасы») атағын алды. Адуд әл-Даула Ирак әмірі болған кезде, Бағдат қаласы діни қақтығыстарға байланысты зорлық-зомбылық пен тұрақсыздықтан зардап шекті. Қалаға бейбітшілік пен тұрақтылық әкелу үшін ол қоғамдық демонстрациялар мен пікірсайыстарға тыйым салды. Сонымен қатар, ол әл-Муфид сияқты шиит ғалымдарын қолдады және бірнеше маңызды шиит қасиеттерінің жаңартылуына демеушілік етті. Бұған қоса, 'Адуд әл-Даула өз кезеңінде басқа да ғылыми жобаларды демеушілік етіп, қолдады. Оның бұйрығымен Исфаханда Азофи жұмыс істеген обсерватория салынды. Әл-Мұқдасидің мәліметінше, ол 960 жылы Шираз бен Истахр арасында үлкен бөгет салуға бұйрық берді. Бұл бөгет Фарс провинциясындағы 300-ге жуық ауылды суарды және Банде-Амир (Эмир бөгеті) деп аталды. Оның басқа да маңызды құрылыстарының бірі – Карун өзенін Тигр мен Евфрат өзендерінің қосылған жері Шатт әл-Арабқа қосатын Хаффар каналын қазу болды. Хаффарда, оның Шатт әл-Арабпен тоғысқан жерінде Хоррамшахр порты салынды.
Fannā (Panāh) Khusraw (پناه خسرو), better known by his laqab of ʿAḍud al Dawla (عضد الدولة; 24 September 936 – 26 March 983) was an emir of the Buyid dynasty, ruling from 949 to 983, and at his height of power ruling an empire stretching from Makran to Yemen and the shores of the Mediterranean Sea. He is widely regarded as the greatest monarch of the dynasty, and by the end of his reign he was the most powerful ruler in the Middle East. The son of Rukn al Dawla, Fanna Khusraw was given the title of Adud al Dawla by the Abbasid caliph in 948 when he was made emir of Fars after the death of his childless uncle Imad al Dawla, after which Rukn al Dawla became the senior emir of the Buyids. In 974 Adud al Dawla was sent by his father to save his cousin Izz al Dawla from a rebellion. After defeating the rebel forces, he claimed the emirate of Iraq for himself, and forced his cousin to abdicate. His father, however, became angered by this decision and restored Izz al Dawla. After the death of Adud al Dawla's father, his cousin rebelled against him, but was defeated. Adud al Dawla became afterwards the sole ruler of the Buyid dynasty and assumed the ancient Iranian title of Shahanshah ("King of Kings"). When Adud al Dawla became emir of Iraq, the capital city, Baghdad, was suffering from violence and instability owing to sectarian conflict. In order to bring peace and stability to the city, he ordered the banning of public demonstrations and polemics. At the same time, he patronized a number of Shia scholars such as al Mufid, and sponsored the renovation of a number of important Shia shrines. In addition, 'Adud al Dawla is credited with sponsoring and patronizing other scientific projects during his time. An observatory was built by his orders in Isfahan where Azophi worked. Al Muqaddasi also reports that he ordered the construction of a great dam between Shiraz and Istakhr in 960. The dam irrigated some 300 villages in Fars province and became known as Band e Amir (Dam of the Emir). Among his other major constructions was the digging of the Haffar channel, that joined the Karun river to the Shatt al Arab river (the confluence of the Tigris and the Euphrates). The port of Khorramshahr was built on the Haffar, at its junction with the Shatt al Arab.
Ерте өмір
Фанна Хусров 936 жылы 24 қыркүйекте Исфахан қаласында дүниеге келген. Ол Рукн әл-Дауланың ұлы, ал Рукн әл-Даула Имад әл-Даула мен Муизз әл-Дауланың бауыры болған. Ибн Исфандиярдың мәліметінше, Фанна Хусраудың анасы – дайламиттік Фирүзан әулетінің әл Хасан ибн әл Фейрузанның қызы, ол атақты дайламиттік әскери қолбасшы Макан ибн Какидің туысы еді.
Фарс аймағындағы билік
948 жылы Фана Хусрауды оның ағасы Имад әл-Даула мұрагері ретінде таңдады, себебі ол баласыз болған еді. Имад әл-Даула 949 жылы желтоқсанда қайтыс болды, осылайша Фанна Хусров Фарстың жаңа билеушісі атанды. Бірақ, бұл тағайындауды бір топ дайламит офицерлері қабылдамады және Фанна Хусрауға қарсы бүлік көтерді. Рұқн әл-Даула ұлын құтқару үшін дереу Оңтүстік Иранға аттанды, оған Муизз әл-Дауланың уәзірі де қосылды. Олар бірлесіп бүлікшілерді жеңіп, Ширазда Фанна Хусрауды таққа отырғызды. Содан кейін Фанна Хусров Аббасид халифасынан «Тадж әл-Даула» (Мемлекеттің тәжі) атағын сұрады. Алайда, Муизз әл-Даула үшін «Тадж» («тәж») атағы Фанна Хусраутың Буйид империясының басты билеушісі екенін көрсететіндей болды, бұл оның наразылығын туғызып, Фанна Хусраудың өтінішін қабылдамауға мәжбүр етті. Оның орнына, тиімдірек атақ – «Адуд әл-Даула» («Аббасид әулетінің тірегі») таңдалды. Адуд әл-Даула Фарс билеушісі болып таққа отырғанда он үш жаста болды және ондағы білімін тәрбиешісі Әбу әл-Фадл ибн әл-Амид арқылы алды. 949 жылы Имад әл-Дауланың қайтысынан кейін, Адуд әл-Дауланың әкесі, Буйид билеушілерінің ең қуаттысы болған Рұқн әл-Даула аға әмір атағын алды, оны Муизз әл-Даула мен Адуд әл-Даула мойындады. 955 жылы Мұхаммед ибн Макан есімді дайламит әскери шенеунігі Исфаханды Рұқн әл-Дауладан тартып алды. Адуд әл-Даула сол қалаға жорық жасап, Мұхаммед ибн Маканнан қайтарып алды. Тағы бір дайламит әскери шенеунігі Рұзбань да көп ұзамай Муизз әл-Даулаға қарсы бүлік көтерді, ал оның бауыры Булака Ширазда Адуд әл-Даулаға қарсы көтерілді. Бірақ Әбу әл-Фадл ибн әл-Амид бүлікті басуға үлкерді. 966 жылы Адуд әл-Даула мен Муизз әл-Даула Оманда Буйид билігін орнату үшін жорық жасады. 967 жылы Муизз әл-Даула қайтыс болды, оның орнына Ірак әмірі ретінде үлкен ұлы Изз әл-Даула келді. Сол жылы Адуд әл-Даула Зиярид Бисутунға ағасы Қабустан Зиярид тағын тартып алуға көмектесті. Адуд әл-Даула мен Бисутун одақтас болды, Бисутун Адуд әл-Дауланың қызына үйленді, ал ол Бисутунның қызына үйленді.
Шығыс Ирандағы науқандар
967 жылы Адуд әл-Даула Кермандағы Ильясид билеушісі Мұхаммед ибн Ильяс пен оның ұлы арасындағы кикіруді пайдаланып, провинцияны өзінің иелігіне қосты. Мүғізз әл-Даула бұл провинцияны жаулауға әрекеттенген, бірақ Ильясидтер оны жеңіске жеткізбеді. Адуд әл-Даула Керманның барлық аймағын бағындырып, ұлы Ширдил Әбу'л Фаваристі провинцияның билеушісі етіп тағайындады, ал Куркир ибн Юстан есімді Дайламит офицері Керман әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалды. Келесі жылы Адуд әл-Даула Саффар билеушісі Халаф ибн Ахмадпен бейбіт келісімге келді, ол Буйидтердің билігін мойындауға келісті. 969/970 жылдары Мұхаммед ибн Ильяс ұлы Сүлеймен Керман мемлекетін қайтаруды қалап, аймаққа шабуыл жасады. Адуд әл-Даула Сүлейменнің әскерін жеңіп, өзінің иелігін Ормуз бұғазына дейін кеңейтті. Оңтүстік Ирандағы жорығы барысында көптеген ирандық тайпалар ислам дініне өтіп, оған адалдық серт берді. 971 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Адуд әл-Даула тәуелсіздік жариялаған балуч тайпаларына қарсы жазалау экспедициясын ұйымдастырды. Адуд әл-Даула оларды 972 жылдың 8 қаңтарында жеңіп, аймақты бақылау үшін адал жер иелерін орнатты. Содан кейін Адуд әл-Даула мен оның әкесі Рукн әл-Даула Саманидтермен 150 000 динар төлеп бейбітшілік шартын жасасты. Сол жылы Адуд әл-Даула Оманның көп бөлігін, оның ішінде астанасы Сохарды да бағындырды.
Себук-Тегин көтерілісі және оның салдары
974 жылы Изз әл-Давла өзінің әскерлері тарапынан Васит қаласында қоршауға алынды. Олардың басшысы Себүк Тегин бастаған әскерлері оған қарсы көтеріліс жасаған еді. Адуд әл-Даула дереу Фарстан шығып, көтерілісті басуға кірісті. 975 жылдың 30 қаңтарында ол көтерілісшілерге шешуші жеңіліс сыйлады, ал олардың жаңа басшысы Алптакин бастап, Сирияға қашты. Содан кейін Адуд әл-Даула 975 жылдың 12 наурызында Изз әл-Давланы өзінің пайдасына тақтан басқаруға мәжбүр етті. Бұл әрекетке қатты ашуланған Рұқн әл-Даула, Муизз әл-Дауланың әулетінен билікті алу мүмкін емес екендігін Адуд әл-Даулаға айтты. Адуд әл-Даула әкесімен келісуге тырысып, оған құрмет көрсету арқылы жақындасуға ұсыныс жасады, бірақ Рұқн әл-Даула оның ұсынысын қабылдамады, сосын Изз әл-Давланы Ирактың билеушісі қызметіне қайта орнатты. Бұл қайта орнатудың салдары Рұқн әл-Даула қайтыс болғаннан кейін Изз әл-Давла мен Адуд әл-Даула арасында соғысқа әкелді. 975 жылы Адуд әл-Даула Бамды жаулау үшін жорық ұйымдастырды және Керманды қайта басып алуға тырысқан Мұхаммед ибн Илиястың тағы бір ұлын жеңді.
Иракта билік үшін күрес және Хамданидтермен соғыс
976 жылдың 16 қыркүйегінде бірінші Буид әулетінің соңғы өкілі Рұқн әл-Даула қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін Изз әл-Даула Адуд әл-Дауладан кек алуға әзірленді. Ол Хамадан маңындағы жерлерге қатысты әкесінің мұрагері Фахр әл-Дауламен одақ құрды. Сонымен қатар, ол Солтүстік Ирактың Хамданидтерімен, Хасанвайх билеушісі Хасанвайхпен және Оңтүстік Ирактың батпақты аймақтарының билеушісімен де одақтасты. Дегенмен, Рұқн әл-Дауланың үшінші ұлы Муайяд әл-Даула үлкен ағасына адал болды. Содан кейін Изз әл-Даула туысы Адуд әл-Дауланың билігін мойындаудан бас тарды және жұма намазында оның атын атауды тоқтатты. Адуд әл-Даула туысының осы әрекетіне қатты ашуланып, Хузестанға жорық жасады және 977 жылдың 1 шілдесінде Ахвазда оны жеңіліске ұшыратты. Изз әл-Даула Адуд әл-Дауладан зейнетке шығып, Сирияда қоныстануға рұқсат сұрады. Алайда, Сирияға бара жатқанда, Мосулдың Хамданид билеушісі Әбу Тағлиб оны туысына қарсы қайта соғысуға көндірді. 978 жылдың 29 мамырында Изз әл-Даула Әбу Тағлибпен бірге Адуд әл-Дауланың иеліктеріне басып кірді және Самарра маңында оған қарсы шайқасты. Изз әл-Даула тағы да жеңілді, Адуд әл-Дауланың бұйрығымен тұтқындалды және өлім жазасына кесілді. Адуд әл-Даула Мосулға жорық жасап, қаланы басып алды, бұл Әбу Тағлибті Византияның Анзитен қаласына қашуға мәжбүр етті, онда ол көмек сұрады. Адуд әл-Даула Мосулда бір жылдай билігін бекітіп тұрды, ал оның әскері Дияр-Бәкр мен Дияр-Мударды жаулап алуды аяқтады. Хамданидтердің маңызды қаласы Маяфарикин олардың қолына көп ұзамай түсті, бұл Әбу Тағлибті Рахбаға қашуға мәжбүр етті, ол жерден Адуд әл-Дауламен бейбіт келісімге келуге тырысты. Аймақты уақытша басып алған басқа Буидтерден айырмашылығы, Адуд әл-Даула өзінің билігінің қалған бөлігінде аймақты толық бақылауда ұстады. Енді Ирактың билеушісі болған Адуд әл-Даула бедуиндер мен күрдтердің бақылауындағы жерлерді де өзіне қаратып алды. Ол сондай-ақ Хасанвайхтың барлық ұлдарын өлтірді және Хасанвайх әулетінің билеушісі етіп Хасанвайхтың соңғы тірі қалған ұлы Бадр ибн Хасанвайхты тағайындады. Сол кезде "күрд" сөзі көшпелілерді білдіретінін есте ұстаған жөн. Одан кейін ол Шайбан тайпасын бағындырды және Батиха билеушісі Хасан ибн Имранға қарсы соғысты. Алайда ол жеңіліске ұшырады және Хасанмен бейбіт келісімге келді, ол оның билігін мойындауға келісті. Осы кезеңде Адуд әл-Даула Изз әл-Дауланың бұрынғы уәзірі Ибн Бақияны тұтқындатып, соқыр етіп, содан кейін пілдермен таптап өлтірді. Оның денесі Бағдадтағы көпірдің басына ілінді, онда Адуд әл-Дауланың өліміне дейін қалды.
Солтүстік Ирандағы соғыс
Осы кезеңде Бисутун қайтыс болып, оның патшалығы азамат соғысына ұшырады. Оның Табаристанның губернаторы Дубай ибн Бани оның ұлын жаңа Зиярид билеушісі ретінде қолдады, ал Бисутунның бауыры Қабус өзі үшін таққа талап етті. Адуд әл-Даула дереу Дубайға қарсы Қабусқа көмек үшін әскер жіберді. Қабус оны жеңіп, Симнан қаласында Бисутунның ұлын тұтқынға алды. Содан кейін Адуд әл-Даула Аббасид халифасынан Қабусқа Шамс әл-Маали атағын беруін сұрады. 979 жылдың мамыр айында Адуд әл-Даула өзінің бауыры Фахр әл-Дауланың жерлеріне шабуыл жасады, ол Қазвинге, содан кейін Нишапурға қашуға мәжбүр болды, және оның әскерлерінің көп бөлігі дезертирлік жасады. Адуд әл-Даула содан кейін Керманға, одан кейін Керманшахқа көшіп, онда губернатор тағайындады. 980 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Адуд әл-Даула Хамаданды басып алып, қаланың оңтүстік және шығыс бөлігін иеленді. Ұзақ өтпей, сол жылдың қазан-қараша айларында Адуд әл-Дауланың кіші бауыры Муайяд әл-Дауланың уәзірі Сахиб ибн Аббад Райдан қала билігін өз қожайынына беру туралы келіссөздер жүргізу үшін келді. Адуд әл-Даула адалдығы үшін кіші бауыры Муайядты мойындады, оған Фахр әл-Дауланың әскерлерін берді және Фахр әл-Даулаға пана бергендігі үшін Адуд әл-Дауланы сатқан Қабустан Табаристан мен Горганды жаулап алуға көмектесті. Муайяд әл-Даула көп ұзамай осы екі провинцияны басып алды.
Империяны нығайту және Византиямен бейбіт келіссөздер
Адуд әл-Даула енді Буид империясының аға билеушісі болды, ал Хамданидтер, Саффаридтер, Шахинидтер, Хасанвайхидтер және тіпті Йеменді, соның ішінде оның төңірегіндегі аймақтарды басқарған кішірек билеушілер де оның билігін мойындады. Макран сияқты басқа аймақтар да Буидтердің бақылауында болды. Содан кейін Адуд әл-Даула Бағдадқа оралып, қалада бірнеше ғимараттарды салып, жаңартып қайта жарақтандырды. Ол сондай-ақ Буид әскерінің дайламиттері мен түріктері арасындағы дауды тоқтатты. 980 жылы Византиялық көтерілісші Бардас Склерос Маяфарикинге қашып келді. Ол Бағдадқа келген соң, ағасын Бағдадқа жіберіп, Адуд әл-Даулаға адалдық етуді ұсынып, Византияға қарсы одақ құруды сұрады, Адуд әл-Даула оған келісті. Константинопольден византиялық елші Бағдадқа келіп, Адуд әл-Дауланы көтерілісшіні ұстап беруге көндіруге тырысты, бірақ ол бас тартты. Көтерілісші мен оның отбасының бір бөлігін өмірінің соңына дейін Бағдадта ұстады, осылайша византиялықтармен дипломатиялық қарым-қатынасын нығайтты. 981 жылы Адуд әл-Даула Әбу Бәкір Бақиланиді бейбіт келісімдер жүргізу үшін Константинопольге жіберді. Алайда, ол византиялықтарды тыңдау және олардың әскері қалай жұмыс істейтінін білу үшін жіберілген болуы мүмкін, себебі Адуд әл-Даула византиялық территорияға шабуыл жасауды жоспарлаған. 982 жылы Адуд әл-Даула Константинопольге тағы бір елші жіберді, бұл жолы Әбу Исақ ибн Шахрам болды. Ол қалада үш ай болғаннан кейін олармен 10 жылдық бейбіт келісімге келді. Бір жыл өткен соң византиялық елші Бағдадқа қайта келді, бірақ Адуд әл-Дауланың денсаулығы нашар болғандықтан келіссөздерді аяқтауға мүмкіндігі болмады. Ақырында 10 жылдық бейбіт келісім жасалды, сондай-ақ византиялықтар Константинопольдегі жұма намазында Адуд әл-Дауланың есімін атауға келісті. Сахиб ибн Аббад осы оқиға туралы былай деді: «Ол [Адуд әл-Даула] арабтардың патшаларының да, парсылардың хосроларының да істей алмаған нәрсені жасады – ол Сирия мен екі Иракты иеленді, сонымен қатар Византия және Мағриб деспотымен үздіксіз хат алмасып, жақын байланыста болды».
Әкімшілік және салымдар
Адуд әл-Даула өзінің сарайын Ширазда орналастырды. Ол Бағдадқа жиі сапар шегіп, кейбір уәзірлерін сол жерде ұстады, олардың бірі Насыр ибн Харун есімді христиан болатын. Сонымен қатар, оған қызмет еткен бірнеше зороастрийлік мемлекет қайраткерлері болды, мысалы, Абу Сахл Саид ибн Фадл әл-Мажуси, ол Иракты жаулап алғанға дейін Бағдадта оның өкілі ретінде қызмет етті; Абу'л Фараж Мансур ибн Сахл әл-Мажуси, ол оның қаржы министрі болды; және Бахрам ибн Ардашир әл-Мажуси. Адуд әл-Даула олардың дініне үлкен құрмет көрсеткен сияқты. Оның билігінде Буйид мемлекеті гүлденді. Оның саясаты либералды болғандықтан, оның тұсында қандай дау-жанжалдар болған жоқ. Ол Бағдадты көптеген қоғамдық ғимараттармен көркейтті, соның ішінде әйгілі әл-Адуди ауруханасы да бар еді. Ол сол заманғы ең ірі аурухана болды және моңғол шапқыншылығы кезінде қирады. Ауруханада 'Әли ибн әл-Аббас әл-Мажуси және Ибн Марзубан сияқты көптеген белгілі тұлғалар жұмыс істеді. Адуд әл-Даула керуенсарайлар мен бөгеттер де салды. Шираз осы жұмыстардан ерекше пайда көрді: ол жерде ол ауа кондициялауға арналған жетілдірілген жел мұнаралары бар үш жүз алпыс бөлмелі сарай салды. Оның билігі кезінде Шираз халқы соншалықты көбейді, ол әскері үшін жақын жерде спутниктік қала салдырды, оны Кард и Фанна Хусрау ("Фанна Хусрау салған") деп атады – бұл Сасанидтер өздерінің құрылымдарына берген атауларға анық сілтеме. Қалада екі жылдық мерекелер өтті: біріншісі қалаға су құбырлары жеткен күнді еске түсірді; екіншісі – қаланың негізі қаланған күні. Бұл екі мереке де Иранның Жаңа жылы – Норуз мерекесінің үлгісімен Адуд әл-Дауламен орнатылды. Осы іс-әрекеттердің барлығы Фарс экономикасын айтарлықтай кеңейтті, нәтижесінде 10 ғасырда салық түсімдері үш есеге өсті. Оның Фарсты байытуға қосқан үлесі оны Селжүктер мен моңғолдардың шапқыншылығы кезінде Иран мәдениеті үшін салыстырмалы тұрақтылық пен өркендеу аймағына айналдырды.
Отбасы
Адуд әл-Даула бейбітшілікті сақтау мақсатымен бірнеше билеушілермен туыстық байланыс орнатты: оның қызы Таидегі Аббасид халифасына, ал тағы біреуі Саманидтер мен Зиярид билеушісі Бисутунға үйленді. Адуд әл-Дауланың бірнеше әйелі болды, соның ішінде Бисутунның қызы, Юстанид патшасы Манадардың қызы және Гилит патшасы Сиягилдің қызы да бар еді. Осы әйелдерінен Адуд әл-Дауланың бірнеше ұлы болды: Манадардың қызынан – Абу'л Хусайн Ахмад және Абу Тахир Фирузшах; Сиягилдің қызынан – Абу Калиджар Марзубан; ал түрік қызынан – Ширдил Абу'л Фаварис. Адуд әл-Дауланың Баха әл-Даула есімді кішкентай ұлы да болды. Абу'л Хусайн Ахмадты анасы мен інісі Фулад ибн Манадар Буйид империясының мұрагері ретінде қолдады. Дегенмен, Абу Калиджар Марзубан, тегі жағынан басымдығына байланысты, Адуд әл-Даула тарапынан Буйид империясының мұрагері етіп тағайындалды.
Өлім және мұрагерлік
Адуд әл-Даула 983 жылы 26 наурызда Бағдадта қайтыс болды және Нажафта жерленді. Оның өлімі кезінде Бағдадта болған ұлы Әбу Қалижар Марзубан, мұрагерлігін қамтамасыз ету және азаматтық соғыстың болғанын болдырмау үшін әуелі өлімін жасырды. Әкесінің өлімін жариялағаннан кейін оған "Самсам әл-Даула" атағы берілді. Бірақ, Адуд әл-Дауланың тағы бір ұлы, Ширдил Әбу'л Фаварис, Самсам әл-Дауланың билігіне қарсы шығып, осылайша азаматтық соғыс басталды.
Мұра
Адуд әл-Даула, бұрынғы Буйид билеушілері сияқты, Бағдадта Аббасидтерді сақтап, оның әулетіне кейбір суннит мұсылмандары алдында заңдылық берді. Алайда ол өзінің бұрынғыларына қарағанда Иранның исламға дейінгі мәдениетіне көбірек қызығушылық танытты және өзінің ирандық тегімен мақтанды. Ол Персеполиске Марасфанмен бірге барды, ол Казерунның зороастризм бас жұбасы (мобад) болды, ол қаладағы исламға дейінгі жазуларды оқып берді. Адуд әл-Даула кейіннен қалада өзінің ежелгі исламға дейінгі өркениеттің мұрагері екенін көрсететін жазу қалдырды. Адуд әл-Даула тіпті Сасани патшасы Бахрам V Гордың ұрпағы екенін мәлімдеді, оның сасани стиліндегі тәж киген, сасани дәстүрлі жазуы бар, «Шаханшах, оның даңқы арта берсін» деген сөздер жазылған монеталарын шығарды. Монетаның екінші жағында: «Шах Фанна Хусрав ұзақ өмір сүрсін!» деп жазылған. Алайда ол парсы авторларын араб авторларынан артық көретін. Оның парсы поэзиясына қызығушылығы туралы мәлімет өте аз. Ол араб тілінде сөйлеп, араб тілінде жазды және араб тілінің белгілі грамматигінің шәкірті болғаны үшін мақтанды. Ол ғылымды, оның ішінде астрономия мен математиканы араб тілінде оқыды. Оған арналған көптеген кітаптар араб тілінде жазылды, олар діни немесе әлеуметтік мазмұнды болды. Араб тіліне парсы тілінен көбірек қызығушылық танытқан Адуд әл-Даула, мәдениеті араб және парсы тілдерімен үстемдік еткен провинциалды қаладағы зиялылық өмірдің бағытын ұстанды. Көптеген замандастары сияқты, ол ислам дінін қабылдаған шииттік сенімімен исламға дейінгі ирандық өркениетке деген құрметінің қақтығыспайтынын сезінгендей. Кейбір деректер бойынша, ол Кербелада Имам Хусейн қабір-ғимаратын жөндеп, Нажафта Әли мазарының құрылысын бастады, ол бүгінде Имам Әли мешіті деп аталады. Ол белгілі шиит дінтанушысына жомарттық көрсеткені айтылады, бірақ шиит діни саясатын ұстанбады және сунниттерге төзімділік танытты. Ол тіпті өз қызын халифаға үйлендіріп, сунниттермен жақындасуға тырысты, бірақ халифа некеге түсуден бас тартқандықтан бұл әрекет сәтсіз аяқталды.