Кіріспе

Чех дәлізі (;) немесе Чехословакия дәлізі (;) – Бірінші дүниежүзілік соғыстан соң және Австрия-Мажарстанның тарауынан кейін 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында жасалған сәтсіз ұсыныс. Бұл ұсыныс Австрия мен Венгрия арасындағы жер суырып алу арқылы, жаңадан құрылған славян елдері – Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі (Югославия) мен Чехословакияның ортақ мүдделерін қамтамасыз ететін дәліз құруды көздеген. Бұл ұсыныс көбінесе "Чехия-Югославия аумақтық дәлізі" деп те аталады. Бүгінде оны көбінесе "Чех дәлізі" деп атайды, себебі Югославияның конференциядағы өкілдері бұл дәлізді тек чехословактар бақылауына беруді жөн көретінін мәлімдеді. Аталған ұсыныс конференцияда мақұлданбады және қайтадан ұсынылмады.

Аумағы

Бұл дәліз Бургенланд және Австрия мен Венгрияның болашақ шекарасы бойындағы көршілес аймақтардан тұруы тиіс еді. Бұл аймақ кейде Батыс Трансдунай деп аталады. 1916 жылдың ақпан айында француз үкіметіне жолданған меморандумында Томаш Масарик бұл дәліздің "чехословакиялықтар мен югославиялықтардың (яғни батыс және оңтүстік славяндардың) бөлінуін" түзететінін айтты, бұл 9 ғасырдағы венгр шапқыншылығынан туындаған еді. Жоспарланған дәліздің ұзындығы шамамен 200 километр, ал ені ең көп дегенде 80 километр болуы керек еді. Ол төрт венгр округінен (Мошон, Сопрон, Вас және Зала) өтетін еді. Дегенмен, бұл аймақты едәуір кеңейтетін басқа да ұсыныстар бар.

Тарих

Чехословакия делегаттары бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропадағы көптеген ұлттық мемлекеттер құрылуының заңды негізі ретінде қолданылған өзін-өзі анықтау принципін дәліз құру үшін аргумент ретінде пайдаланды; алайда, бұл ұсыныстың сол кездегі аймақта тұратын 1,17 миллион адамның ішінде 662 000-ы этникалық немістер, 220 000-ы славяндар (көбінесе хорваттар мен словендер) және 289 000-ы басқа этнолингвистикалық топтар (көбінесе венгрлер) құрағандықтан, осы принцип бойынша қабылдануы екіталай еді. Олар сондай-ақ дәліздің Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы немістерді (Дунай швабтарын) Орталық Еуропамен байланыстыратынын айтты. Бұл Францияның аймақтағы ықпалын арттыратынын да жеткізді. Дегенмен, бүгінде еуропалық тарихшылар Чехословакияға Поцсон/Прессбург/Преспорок (кейіннен Братислава деп аталды) қаласын Дунайдың ірі портына айналдыру үшін Дунай бойындағы жердің үлкен бөлігін беру жоспарланғанын болжайды; бұл Австро-Мажарстанның ыдырауынан кейін Венгрияны одан да маргиналдандырған болар еді. Чехословакия делегаттары қаланың ежелгі астана екенін айтқанмен, оның көпұлтты қала екендігін, сондай-ақ екі жарым ғасыр бойы Венгрия Корольдігінің резиденциясы болғанын және онда неміс және венгр халқының көптеп өмір сүргенін естен шығарды. Бұл ұсынысты панславяндық идеологияны қолдаушылар жақтады, себебі ол славян бірлігін символдайтын екі мемлекет (Чехословакия және Югославия) арасында ортақ шекараны құруға мүмкіндік берер еді. Бұл идеяны хорват ұлтшылдары да қолдады, олар Бургенланд хорваттарының Югославия құрамына кіруін қалады. Олар Австро-Мажарстанның жойылғанын еске салып, Австрия мен Венгрияның шекара бөлісуіне мұқтаждық жоқ екенін, ал мұндай дәліздің құрылуы екі елдің болашақ одақ құру туралы ойларын тоқтатуы мүмкін екенін мәлімдеді. Халықтың көпшілігінің өзін-өзі анықтау құқығын бұзып, Югославияның қарсыласы Италияның мүдделеріне қайшы келгендіктен, бұл жоспар ақырында қабылданбады.