Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Екі қозғалтқышты реактивтік ұшақ – ұшақтың бір түрі.
Jet aircraft powered by two engines
a type of aircraft
Екі қозғалтқышты реактивтік ұшақ екі қозғалтқышпен қозғалатын реактивтік ұшақ. Мұндай ұшақ бір қозғалтқышы жұмыс істесе де қауіпсіз қонуға қабілетті, сондықтан қозғалтқыш істен шыққан жағдайда бір қозғалтқышты ұшақтан гөрі қауіпсіз болады. Екі қозғалтқышты ұшақтың отын тұтыну тиімділігі көп қозғалтқышы бар ұшақтарға қарағанда жоғары. Осы факторлардың арқасында жолаушылар ұшақтары, қанаттары бекітілген әскери ұшақтар және басқа да түрлері бар екі қозғалтқышты ұшақтар кеңінен қолданылуда.
A twinjet or twin engine jet is a jet aircraft powered by two engines. A twinjet is able to fly well enough to land with a single working engine, making it safer than a single engine aircraft in the event of failure of an engine. Fuel efficiency of a twinjet is better than that of aircraft with more engines. These considerations have led to the widespread use of aircraft of all types with twin engines, including airliners, fixed wing military aircraft, and others.
Ұшақ конфигурациясы
Екі реактивті ұшақтың үш кең таралған конфигурациясы бар. Біріншісі, әсіресе әуе лайнерлері сияқты ірі ұшақтарда көп кездесетін, әрбір қанаттың астында, кейде үстінде немесе ішінде орналасқан қозғалтқыштан тұрады. Екіншісінде, көптеген бизнес-ұшақтарында қолданылатындай, бір қозғалтқыш артқы фюзеляждың екі жағына орнатылады. Үшінші конфигурацияда екі қозғалтқыш та фюзеляж ішінде, қатар орналасқан, және 1960 жылдардан бері көптеген истребительдерде қолданылып келеді. Осы конфигурацияны кейінірек қолданған истребительдердің арасында Su-27 "Flanker", F-15 Eagle және F-22 Raptor ұшақтары бар.
There are three common configurations of twinjet aircraft. The first, common on large aircraft such as airliners, has a podded engine usually mounted beneath, or occasionally above or within, each wing. The second has one engine mounted on each side of the rear fuselage, close to its empennage, used by many business jets. In the third configuration both engines are within the fuselage, side by side, used by most fighters since the 1960s. Later fighters using this configuration include the Su 27 'Flanker', the F 15 Eagle, and the F 22 Raptor.
Тарих
Бірінші ұшқан екі қозғалтқышты ұшақ 1941 жылдың сәуірінде ұшқан Heinkel He 280 прототипі болды. Екі қозғалтқышты конфигурация McDonnell Douglas DC 9 және Boeing 737 сияқты қысқа қашықтықтағы тар корпусты ұшақтар үшін қолданылды. Airbus A300 әуе кемесі алғашқыда қысқа қашықтыққа арналған кең корпусты ретінде шығарылғанда сәтті болған жоқ, себебі A300 ұшағын қысқа қашықтыққа пайдаланған әуе компаниялары жоғары сыйымдылықты ұшақты толтыру үшін жиілікті азайтуға мәжбүр болды және жиі рейстер жасайтын тар корпусты ұшақтарды пайдаланатын әуе компанияларына жолаушыларды жоғалтты. Алайда, екі қозғалтқышты ұшақтарға бұрын қол жетпес ұзақ қашықтыққа ұшуға рұқсат берген ETOPS ережелерінің енгізілуінің арқасында Airbus A300-ді орташа және ұзақ қашықтыққа арналған жолаушы ұшағы ретінде одан әрі дамыту мүмкін болды, бұл сатылымды арттырды. Жауап ретінде Boeing кең корпусты екі қозғалтқышты ұшағы Boeing 767-ні ұсынды. 1980 жылдары Boeing 727 өндірілісі тоқтатылды, себебі оның орталық қозғалтқыш бөлігін жаңа, тыныш және жоғары өткізгішті турбовентиляторларға бейімдеу үшін тым қымбат қайта жобалау қажет болды, ал оның орнын тар корпусты нарықта екі қозғалтқышты ұшақтар – Airbus A320, Boeing 757 және 737-нің жаңартылған «классикалық» нұсқалары тез арада басты. Сол онжылдықта тек McDonnell Douglas DC 10 және MD 11 ұшақтарына жаңарту жасау арқылы үш қозғалтқышты дизайнды дамытуды жалғастырды, ол бастапқыда өндірістегі Boeing 767 және Airbus A300/A310 ұшақтарынан артықшылыққа ие болды. Макдоннелл Дугластың үш қозғалтқышты конфигурацияны сақтауына қарамастан, Airbus (ешқашан үш қозғалтқышты ұшақ шығармаған) және Boeing жаңа кең корпусты екі қозғалтқышты дизайнды жасады, олар сәйкесінше Airbus A330 және Boeing 777 болды. MD 11-дің ұзақ қашықтыққа ұшу артықшылығы қысқа болды, себебі ол көп ұзамай Airbus A330-300 және Boeing 767-300ER және Boeing 777-200ER ұшақтарымен теңестірілді. Airbus A320 екі қозғалтқышты ұшағы ең көп өндірілген реактивті ұшақ болып табылады. Boeing 777X әлемдегі ең үлкен екі қозғалтқышты ұшақ, ал 777-200LR нұсқасы әлемдегі екінші ең ұзақ ұшақ қашықтығына ие (Airbus A350-900 ULR-ден кейін). Басқа Boeing ұшақтары 767, 757 (соңғысы өндірісті тоқтатты, бірақ әлі де коммерциялық пайдалануда) және 787 ұшақтарын қамтиды. Бәсекелес Airbus A320 отбасы, A330 және A350 ұшақтарын шығарады. Кейбір заманауи коммерциялық ұшақтар әлі де төрт қозғалтқышты (квадредуктивті реактивті ұшақтар) пайдаланады, мысалы Airbus A380 және Boeing 747-8, олар өте үлкен ұшақтар ретінде жіктеледі (аралас сынып конфигурацияларында 400-ден астам орын). Төрт қозғалтқыш ірі габаритті жүктерді тасымалдауға қабілетті ең ірі жүк ұшақтарында, соның ішінде стратегиялық әскери-көліктік ұшақтарда да қолданылады.
The first twinjet to fly was the German fighter prototype Heinkel He 280, flying in April 1941 with a pair of nacelled Heinkel HeS 8 axial flow turbojets. The twinjet configuration was used for short range narrow bodied aircraft such as the McDonnell Douglas DC 9 and Boeing 737. The Airbus A300 was initially not successful when first produced as a short range widebody, as airlines operating the A300 on short haul routes had to reduce frequencies to try and fill the high capacity aircraft, and lost passengers to airlines operating more frequent narrow body flights. However, thanks to the introduction of ETOPS rules that allowed twin engine jets to fly long distance routes that were previously off limits to them, Airbus was able to further develop the A300 as a medium to long range airliner to increased sales; Boeing launched its widebody twinjet, the Boeing 767, in response. In the 1980s the Boeing 727 was discontinued, as its central engine bay would require a prohibitively expensive redesign to accommodate quieter high bypass turbofans, and it was soon supplanted by twinjets for the narrow body market; Airbus with the A320, and Boeing with the 757 and updated "classic" variants of the 737. During that decade only McDonnell Douglas continued development of the trijet design with an update to the DC 10, the MD 11, which initially had a range advantage over its closest medium wide body competitors which were twinjets, the in production Boeing 767 and Airbus A300/A310. In contrast to McDonnell Douglas sticking with their existing trijet configuration, Airbus (which never produced a trijet aircraft) and Boeing worked on new widebody twinjet designs that would become the Airbus A330 and Boeing 777, respectively. The MD 11's long range advantage was brief as it was soon nullified by the Airbus A330 300 and the extended range Boeing 767 300ER and Boeing 777 200ER. The Airbus A320 twinjet stands out as the most produced jet airliner. The Boeing 777X is the world's largest twinjet, and the 777 200LR variant has the world's second longest aircraft range (behind Airbus A350 900 ULR). Other Boeing twinjets include the 767, 757 (With the latter having stopped production, but still in commercial service) and 787. Competitor Airbus produces the A320 family, the A330, and the A350. Some modern commercial airplanes still use four engines (quad jets) like the Airbus A380 and Boeing 747 8, which are classified as very large aircraft (over 400 seats in mixed class configurations). Four engines are still used on the largest cargo aircraft capable of transporting outsize cargo, including strategic airlifters.
Тиімділік
Екі қозғалтқышты ұшақтар үш қозғалтқышты (триджет) және төрт қозғалтқышты (квадджет) ұшақтарға қарағанда отынды тиімдірек жұмсайды. Авиакомпаниялар үшін отын тиімділігі аса маңызды болғандықтан, көптеген авиакомпаниялар жиырма бірінші ғасырда триджет және квадджет конструкцияларын екі қозғалтқышты ұшақтардың пайдасына зейнеткерлікке шығарып келеді. Триджет конструкциялары бірінші кезекте тоқтатылды, әсіресе стабилизаторға орнатылған ортаңғы қозғалтқыштың күрделі дизайны мен техникалық қызмет көрсету мәселелеріне байланысты. Алғашқы екі қозғалтқышты ұшақтарға ETOPS шектеулері бойынша ұзақ қашықтықтағы мұхит үстіндегі бағыттарда ұшуға рұқсат берілмеді, себебі бір қозғалтқыш істен шыққан жағдайда олардың қауіпсіз емес екені саналды, сондықтан квадджеттер қолданылды. Квадджеттердің жүк көлемі де сол кездегі екі қозғалтқышты ұшақтарға қарағанда жоғары болды. Дегенмен, Boeing 777, Boeing 787 және Airbus A350 сияқты кейінгі екі қозғалтқышты ұшақтар бұл жағынан Boeing 747 және Airbus A340 сияқты ескі квадджет конструкцияларымен теңесті немесе олардан асып түсті, сондай-ақ екі қозғалтқышты ұшақтар квадджеттерге қарағанда сату көрсеткіштері бойынша табыстырақ болды. 2012 жылы Airbus компаниясы 2023-2030 жылдар аралығында пайдалану шығындары төмен болатын B747-8 үшін 470 орындық екі қозғалтқышты ұшақ бәсекелесін зерттеді, ол Boeing 2013 жылдың қарашасында 777X ұшағын іске қосқаннан кейін қайта жанданды, ал сол кездегі бас директор Фабрис Брежиер 10 жыл бойы жаңа концепцияларды қарастырудың орнына өнімді жақсартуға басымдық берді.
Twin jets tend to be more fuel efficient than trijet (three engine) and quad jet (four engine) aircraft. As fuel efficiency in airliners is a high priority, many airlines have been increasingly retiring trijet and quad jet designs in favor of twinjets in the twenty first century. The trijet designs were phased out first, in particular due to the more complicated design and maintenance issues of the middle engine mounted on the stabilizer. Early twinjets were not permitted by ETOPS restrictions to fly long haul trans oceanic routes, as it was thought that they were unsafe in the event of failure of one engine, so quad jets were used. Quad jets also had higher carrying capacity than comparable earlier twinjets. However, later twinjets such as the Boeing 777, Boeing 787 and Airbus A350 have matched or surpassed older quad jet designs such as the Boeing 747 and Airbus A340 in these aspects, and twinjets have been more successful in terms of sales than quad jets. In 2012, Airbus studied a 470 seat twinjet competitor for the B747 8 with lower operating costs expected between 2023 and 2030, revived after Boeing launched the 777X in November 2013, while then CEO Fabrice Brégier preferred to focus on product improvement rather than all new concepts for 10 years.<!
ETOPS
Диверсиялық әуежайлардан алыс ұшқан кезде (ETOPS/LROPS рейстері деп аталады), бір қозғалтқыш істен шыққан жағдайда, әуе кемесі қалған қозғалтқышпен белгіленген уақыт ішінде екінші әуежайға қонуға қабілетті болуы керек. Ұшақ ETOPS стандарттарына сәйкес сертификатталғанда, қозғалтқыштың күші мәселе тудырмайды, себебі бір қозғалтқыш әуе кемесін ұшыруға жеткілікті күшке ие (төменде қараңыз). ETOPS сертификациясы көбінесе техникалық қызмет көрсету және жобалау талаптарын қамтиды, бұл бір қозғалтқыштың істен шығуы екіншісіне де әсер етпейтініне кепілдік береді. Қозғалтқыштар мен олармен байланысты жүйелер тәуелсіз жұмыс істеуі және (фактически) тәуелсіз түрде қызмет көрсетуі тиіс. ETOPS/LROPS көбінесе тек ұзақ су үстіндегі рейстерге ғана қатысты деп қате түсініледі, бірақ ол қолжетімді диверсиялық әуежайдан белгіленген қашықтықтан артық болатын кез келген рейске қолданылады. Диверсиялық әуежайларға жақын су үстіндегі рейстер ETOPS/LROPS талаптарына сәйкес болуы міндетті емес.
When flying far from diversionary airports (so called ETOPS/LROPS flights), the aircraft must be able to reach an alternate on the remaining engine within a specified time in case of one engine failure. When aircraft are certified according to ETOPS standards, thrust is not an issue, as one of the engines is more than powerful enough to keep the aircraft aloft (see below). Mostly, ETOPS certification involves maintenance and design requirements ensuring that a failure of one engine cannot make the other one fail also. The engines and related systems need to be independent and (in essence) independently maintained. ETOPS/LROPS is often incorrectly thought to apply only to long overwater flights, but it applies to any flight more than a specified distance from an available diversion airport. Overwater flights near diversion airports need not be ETOPS/LROPS compliant.
Трансокеандық ұшуларға кіріспе
1990 жылдан бері әуе компаниялары Атлант және Тынық мұхиты арқылы ұшу маршруттарында төрт немесе үш қозғалтқышты ұшақтардан екі қозғалтқышты ұшақтарға көшуде. Америкадан Азияға немесе Еуропаға тікелей рейсте ұзақ қашықтықтағы ұшақтар әдетте үлкен шеңбер бойымен ұшады. Сондықтан, егер екі қозғалтқышты ұшақта (мысалы, Boeing 777) қозғалтқыш істен шықса, онда ол Канада, Аляска, Шығыс Ресей, Гренландия, Исландия немесе Ұлыбритания аралдарындағы далаға шұғыл қонуға мәжбүр болуы мүмкін. Boeing 777 әуе кемесі Солтүстік Америка мен Гавай арасындағы рейстерге де Федералдық Әуе Қорынан рұқсат алды, бұл бағытта ешқандай басқа аэропорттар жоқ әлемдегі ең ұзын тұрақты әуе маршруты болып табылады.
Since the 1990s, airlines have increasingly turned from four engine or three engine airliners to twin engine airliners to operate transatlantic and transpacific flight routes. On a nonstop flight from America to Asia or Europe, the long range aircraft usually follows a great circle route. Hence, in case of an engine failure in a twinjet (like Boeing 777), the twin jet could make emergency landings in fields in Canada, Alaska, eastern Russia, Greenland, Iceland, or the British Isles. The Boeing 777 has also been approved by the Federal Aviation Administration for flights between North America and Hawaii, which is the world's longest regular airline route with no diversion airports along the way.
Басқа артықшылықтар
Үлкен жолаушылар ұшақтарында қозғалтқыштардың құны ұшақтың жалқы құнының маңызды бөлігін құрайды. Әрбір қозғалтқышқа жеке қызмет көрсету, құжаттарды рәсімдеу және сертификаттар алу қажет. Екі үлкен қозғалтқыш, үш немесе төрт кішкентай қозғалтқыштан гөрі, ұшақтың сатып алу және күтіп ұстау шығындарын едәуір төмендетуге мүмкіндік береді. Көліктік ұшақтар үшін қажетті итермелеу деңгейін реттейтін ережелер, әдетте, ұшақ ұшуға шешім қабылдау жылдамдығына жеткеннен кейін қозғалтқыш істен шыққан жағдайда да ұшуды жалғастыра алу қабілетіне негізделеді. Осылайша, барлық қозғалтқыштар жұмыс істеп тұрғанда, үш қозғалтқышты ұшақтар көтерілуге қажетті ең төменгі итермелеудің кемінде 150%-ын, ал төрт қозғалтқышты ұшақтар 133%-ын қамтамасыз етуі керек. Керісінше, егер қозғалтқыштың біреуі істен шықса, екі қозғалтқышты ұшақтар жалпы итермелеуінің жартысын жоғалтады, сондықтан олар екі қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанда көтерілуге қажетті ең төменгі итермелеудің 200%-ын өндіруі тиіс. Осы себепті, екі қозғалтқышты ұшақтардың итермелеу/салмақ қатынамы көбірек қозғалтқыштары бар ұшақтарға қарағанда жоғары болады, осылайша олар жылдамдану және көтерілу жылдамдығын арттыра алады.
On large passenger jets, the cost of the engines makes up a significant proportion of the plane's final cost. Each engine also requires separate service, paperwork, and certificates. Having two larger engines as opposed to three or four smaller engines will typically significantly reduce both the purchase and maintenance costs of a plane. Regulations governing the required thrust levels for transport aircraft are typically based upon the requirement that an aircraft be able to continue a takeoff if an engine fails after the takeoff decision speed is reached. Thus, with all engines operating, trijets must be able to produce at least 150% of the minimum thrust required to climb and quad jets 133%. Conversely, since a twinjet will lose half of its total thrust if an engine fails, they are required to produce 200% of the minimum thrust required to climb when both engines are operating. Because of this, twinjets typically have higher thrust to weight ratios than aircraft with more engines, and are thus able to accelerate and climb faster.