Кіріспе

Этикада екі құндылық (немесе норма, себеп немесе игілік) ортақ өлшем стандартын бөліспегенде немесе белгілі бір тәсілмен бір-бірімен салыстырылмағанда салыстыруға келмейтін (немесе теңестіруге келмейтін немесе салыстырылмаған) болып табылады. Бұл ұғыммен байланысты бірнеше идея бар, және көптеген философтар осы терминдерді әртүрлі мағыналарда қолданады. Көбінесе қолданылатын мағынасы бойынша: Екі құндылық (мысалы, еркіндік және қауіпсіздік) бір-бірімен «айырбастауға» келмейтін болса, салыстыруға келмейді: яғни, белгілі бір деңгейдегі қауіпсіздіктің жоғалуын өтеуге жететіндей еркіндіктің белгілі бір мөлшері болмаса, немесе керісінше. Екі нұсқа немесе таңдау салыстыруға келмейтін немесе тең емес болып саналады, егер және тек егер: біреуі екіншісінен жақсы, екіншісі біріншіден жақсы немесе олар толыққанды тең деген тұжырым дұрыс болмаса. Осы бетте негізінен екінші құбылысқа назар аударылады. Анықтық үшін «салыстыруға келмейтін» термині қолданылады.

Трихотомдық салыстырулар және шағын жақсартулар туралы аргументтер

Рут Чанг терминологиясында үш трихотомдық салыстыру – жақсырақ, нашаррақ және тең жақсылық. Мысалы, бір суретші, сурет немесе кофе кесесі екіншісінен жақсырақ немесе нашаррақ болуы мүмкін, немесе дәл сондай жақсы болуы мүмкін. Егер екі нәрсе салыстыруға келмейтін болса, трихотомдық салыстырулардың ешқайсысы оларға қатысты қолданылмайды (не болмаса, солай көрінеді). Екі нұсқаның салыстыруға келмейтінін дәлелдеудің ең анық жолы – шағын жақсарту аргументі. Мұндай мысалдардың мақсаты – трихотомдық салыстырулардың ешқайсысының қолданылмайтынын көрсету. Міне, мысал келтірейік. Сіз үшін (барлық жағдайды ескере отырып) белгілі бір профессорлық қызмет пен белгілі бір банкирлік қызмет ешқайсысы екіншісінен артық көрінбейді делік. Профессорлық қызмет көбірек еркіндік пен қауіпсіздік береді, ал банкирлік қызмет көбірек ақша мен қызығушылық ұсынады. Бірақ олар әртүрлі жақсы болғанымен, оларды трихотомдық салыстырулардың бірімен салыстыру мүмкін емес деп айтуға болады. Демек, банкирлік қызмет жақсы емес, профессорлық қызмет те жақсы емес. Бұл үш трихотомдық салыстырудың екеуін жоққа шығарады. Ал үшіншісі қалай? Олар бірдей жақсы болуы мүмкін бе? Шағын жақсарту аргументі олай емес екенін көрсетуге тиіс. Олардың бірдей жақсы екенін жорамалдайық. Сондай-ақ, сізді ынталандыру үшін банкирлер сізге аз ғана жалақыны көтеруді ұсынады, мысалы, жылына 5 цент. Бұл жаңа банкирлік қызмет (көбінесе «банкинг+» деп аталады) банктік қызметтен әлдеқайда жақсы, бірақ тек аздаған мөлшерде. Қалыпты жағдайда сіз ешқашан ақылға қонымды түрде банктік қызметті «банкинг+» қызметінен таңдамайсыз: олардың барлық жағынан бірдей болуына қарамастан, соңғысы көбірек төлейді. Шағын жақсарту аргументінің мәні мынада: егер банктік қызмет профессорлық қызметпен бірдей жақсы болса, ал «банкинг+» банктік қызметтен жақсы болса, онда «банкинг+» профессорлық қызметтен жақсы болуы керек. Бірақ бұл өте қисынсыз көрінеді: егер банктік қызмет пен профессорлық қызмет соншалықты ерекше болса, біз профессорлық қызмет жақсы деп айта алмаймыз, және банктік қызмет те жақсы деп айта алмаймыз, онда үлкен жалақыға жылына 5 цент қосу қандай өзгеріс жасай алады? Бұл біздің бір жорамалымыздың дұрыс емес екенін көрсетеді. Салыстыруға келмейтінді қорғайтындар банктік қызмет пен профессорлық қызмет бірдей жақсы деген жорамалдың дұрыс емес екенін айтады. Сондықтан олар бұл жорамал жалған деп қорытындылайды, демек трихотомдық салыстырулардың ешқайсысы қолданылмайды.

Салыстырмалылық теориясы

Неғұрлым теңестірілмейтін немесе салыстыруға келмейтін төрт негізгі философиялық түсінік бар. Олардың міндеті – осы құбылысты және шағын жақсарту туралы аргументті түсіндіру (немесе жоққа шығару). Кейбір философтар осы құбылысқа қатысты плюралисттер: олар (мысалы) нақты салыстыру мүмкін емес жағдайлардың кейбіреулерінде дұрыс түсінік болуы мүмкін, ал басқаларында теңдік болуы мүмкін деп санайды. Теориялардың арасындағы айырмашылықты түсінудің бір жолы – олардың шағын жақсарту аргументіне қалай жауап беретінін қарастыру.

Салыстыруға келмеушілік туралы эпистемизм

Бір мүмкіндік – мұның бәрі қате болуы мүмкін: нақты салыстыру мүмкін емес емес, және үш дихотомиялық салыстырудың ешқайсысы қолданылмайтын сияқты көрінгенде, шындығында олардың біреуі қолданылады, бірақ біз қайсысы екенін білмейміз. Осы тұста "шағын жақсарту" аргументі қателеседі: банк ісі мен философия арасындағы үш дихотомиялық салыстырудың бірі қолданылады. Бұл көзқарас бойынша, көрінетін салыстыру мүмкін еместігі – тек білімсіздік. Бұл түсіндірілімінің артықшылығы – салыстыру мүмкін еместігіне байланысты туындайтын сан алуан мәселелер тез шешіледі. Салыстыру мүмкін емес нұсқалардың арасында таңдау жасау – қайсысы жақсы екенін білмейтін нұсқалардың арасында таңдау жасау ғана. Бұл көзқарасқа басты қарсылық – бұл тұмандылық туралы эпистемизмге ұқсас себептермен өте ықпалсыз көрінеді. Атап айтқанда, салыстыру мүмкін емес нәрселерге қатысты фактілерді білмейтінімізді қалай түсінуге болады – бұл қиын мәселе.

Нағыз теңестірілмейтіндігі

Джозеф Раз салыстыру мүмкін емес жағдайларда ешқандай салыстыру қолданылмайды деп санайды. Екі нұсқаның ешқайсысы жақсырақ емес, және олар бірдей жақсы емес. Осы көзқарас бойынша, шағын жақсарту туралы аргумент негізді. Джон Нолт "Салыстырусыз құндылықтар" еңбегінде (әдебиеттер тізіміне қараңыз) шынайы салыстырусыздық және оған байланысты мәселелерді формалды логикалық тұрғыдан қарастырады.

Теңдік

Рут Чанг (кем дегенде кейде) опциялар трихотомдық салыстыруға келмейтін жағдайда да салыстырыла алатынын дәлелдеді. Ол мұны үш трихотомдық салыстырудың ғана мүмкін екендігін жоққа шығару арқылы жасайды. Ол төртінші салыстырудың бар екенін қорғайды, оны "теңдік" деп атайды.

Салыстыруға келмейтіндігі белгісіздігі

Ақырында, Джон Брум бастаған философтар тобы салыстыру мүмкін еместігі – бұл белгісіздік деп санайды. Бұл теорияға сәйкес, қандай трихотомдық салыстыру қолданылуы тиіс екендігі нақты емес немесе анықталмаған. Бұл пікірдің негіздемесі күрделі, ал «салыстыру мүмкін еместігін белгісіздік ретінде» түсіну тәсілі адамның белгісіздік туралы теориясына байланысты. Бірақ теорияның негізгі идеясы қарапайым. Құмның неше түйіршегі қалыпқа келген үйінді саналады, немесе басқара алмайтын шаштың саны неше болу керек? Егер нақты сан болмаса, тек шамамен көрсетілсе, онда бұл белгісіздіктің мысалы. Белгілі бір теориялар бойынша, қанша үйінді немесе шаш қажет екені анықталмайды. Мүмкін, біздің тіліміз нақты шекараны көрсетпейді. Шағын жақсарту аргументі бойынша, салыстыру мүмкін еместігін белгісіздік ретінде қарастырғанда, банк ісі философиядан жақсы ма, нашар ма, әлде тең дәрежеде жақсы ма – бұл да анық емес болуы мүмкін. Бір таксономиялық қиындық – салыстыру мүмкін еместігін белгісіздік деп қарастыру, осымен қатар белгісіздік туралы эпистемизмді, салыстыру мүмкін еместігі туралы эпистемизмнен ажырату.

Салыстыруға келмеушіліктің философиялық әсері

Салыстыруға келмейтін жағдайлар моральдық және рационалды әрекеттерге қатысты бірнеше философиялық талқылауларда маңызды рөл атқарды. Жалпы, салыстыруға келмейтін жағдайлар, егер адам өз мүмкіндігінің шегінде ең жақсысын істеу керек немесе екі нұсқаның жақсырақсын таңдау керек десе, кез келген көзқарасқа қиындықтар тудыруы мүмкін. Егер нұсқалар салыстыруға келмейтін болса, екеуінің де жақсырақ екендігі айтылмауы мүмкін. (Қай салыстыруға келмейтін жағдай туралы көзқарас дұрыс екеніне байланысты.)

Адептілік

Нәтижешілдер моральдық тұрғыдан дұрыс нәрсе – жалпы жақсылықты ең көп деңгейде ілгерілететін нәрсе деп есептейді. Бірақ егер екі әрекет салыстыруға келмейтін нәтижелер тудырса, екеуі де жақсырақ болуы мүмкін емес. Үшіншілік мәселесі Джон Финнис және басқалармен байланысты табиғи құқық теориясының нұсқасы туралы пікірталастарда да жиі көтеріледі.

Рационалды таңдау

Джозеф Раз шамасыздықтың адам әрекетіне қатысты "рационалистік" көзқарасты жоққа шығаратынын дәлелдеді, оған сәйкес ерекше рационалды әрекет – адамның істеуге ең көп себебі бар нәрсені істеуі. Практикалық ақыл-ой туралы философиялық ой-толғамның мақсаты – "Осы немесе сол жағдайда не істеу керек?" деген сұраққа жауап беру үшін қатысты принциптерді сипаттау болып табылады. Көптеген пікірлерге сәйкес, бұл сұраққа жауап беру үшін нақты бір жағдайда қолданылатын түрлі құндылықтар мен нормалардың салыстырмалы күшін салыстыру қажет. Мысалы, егер адам бір күшті күнді серуендеуге бару керек пе, әлде үйде жұмыс істеу керек пе деп шешуге тырысса, онда ол практикалық ақыл-ой тұрғысынан осы екі нұсқаның артықшылықтарын салыстырады. Егер серуендеу жақсырақ немесе ақылға қонымдырақ болса, онда кітаптарын қойып, серуендеуге баруы керек. Теңестірілмейтін нәрселердің мәселесі – әсіресе салыстыруға келмейтін нәрселердің мәселесі – осы практикалық ақыл-ой көзқарасын қолдайтындар үшін ерекше маңызды. Егер нақты бір жағдайда адамның таңдаулары салыстыруға келмейтін болса, онда ол не істеу керектігін жақсы нұсқаны таңдау арқылы шеше алмайды. Бәсекелес нұсқалар салыстыруға келмейтін болса, олардың ешқайсысы да екіншісінен жақсырақ емес.