Австралиядағы Аборигендердің қамауда өлімі мәселесі

Кіріспе

Австралиядағы саяси және әлеуметтік мәселе

Австралияда аборигендердің қамауда қайтыс болуы – саяси және әлеуметтік мәселе. Бұл мәселе 1980-жылдардың басында, 1983 жылы 16 жасар Джон Питер Пэттің қайтысынан кейін аборигендер белсенділерінің күшті үгіт-насихатымен қатар кеңінен танылды. Кейіннен қамауда болғандардың қайтысы, марқұмдардың отбасылары күмәнді деп санайтын жағдайлар, 1987 жылы Корольдік комиссияға (RCIADIC) әкеп соқты. 1991 жылы жарияланған RCIADIC есебінде аборигендердің өлім-жітім көрсеткіші абориген емес адамдардан жоғары екені анықталмады; алайда, жүйелік және жеке көмек көрсетудегі кемшіліктер, сондай-ақ тарихи және әлеуметтік факторларға байланысты түрмеде қалудың жоғары деңгейі атап көрсетілді. 2020 жылға қарай аборигендер Австралиядағы әділет жүйесімен және түрмеге түсумен байланысты пропорционал емес жағдайға тап болып отыр. RCIADIC ұсынған ұсыныстардың бірі – Австралия Криминология институты (AIC) аборигендер мен абориген емес адамдардың қамауда қайтыс болуы туралы статистиканы және басқа да ақпаратты ұлттық деңгейде тұрақты түрде бақылап отыруы керек еді. Австралиялық халық санағы мен түрме статистикасы аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындарын қамтитындықтан, есептеулерде екі топ та жергілікті австралиялықтар ретінде қарастырылады. Австралия Денсаулық сақтау және әл-ауқат институты 2018 жылы 25-34 жастағылардың арасында 100 000-ға шаққанда 164, ал 35-44 жастағылардың арасында 368 жасқа дейінгі жергілікті тұрғындардың жалпы өлім-жітім көрсеткіші тіркелді. Бұл көрсеткіштер қазіргі 12 000 жергілікті тұтқынның ең маңызды жас тобы үшін өте маңызды, олардың орташа жасы 32-ге жуық. 25-44 жастағы 12 000 жергілікті тұрғынның арасында түрмеден тыс жерлерде де жылына шамамен 32 адам қайтыс болады. Түрмедегі жергілікті тұрғындардың өлім-жітім көрсеткіші жылына 15 адамды құрайды, бұл көрсеткіштің жартысынан кем. 2021 жылдың маусым айына дейін AIC Корольдік комиссиядан бері (1991 жылдың маусымынан бастап) 489 жергілікті тұрғынның қамауда қайтыс болғанын тіркеді. Олардың көп бөлігі (65%) түрмеде қайтыс болған, ал қалғандарының көп бөлігі полиция күзетінде немесе күзетпен байланысты операциялар кезінде қайтыс болған. AIC бақылау бағдарламасының мәліметінде осы кезеңде түрмедегі өлім-жітімдердің 18%-ын және полиция күзетінде немесе күзетпен байланысты операциялардағы өлім-жітімдердің 20%-ын жергілікті австралиялықтар құрады. Бұл көрсеткіш 2016 жылғы халық санағында тіркелген жалпы халықтың 3,3%-ынан әлдеқайда жоғары. Түрмедегі өлім-жітімдердің көп бөлігі (58%) табиғи себептерден болса да, асылудан болған өлім-жітімдер 32%-ды құрайды, бірақ соңғы жылдары бұл көрсеткіш айтарлықтай төмендеген. Түрмелерде жергілікті тұрғындардың саны көп болғанына қарамастан, 2003 жылдан бері жергілікті тұтқындардың өлім-жітім көрсеткіші жергілікті емес тұтқындардан төмен. 2020-21 жылдары жергілікті тұтқындардың өлім-жітім көрсеткіші 100-ге шаққанда 0,09%-ды құрады, ал жергілікті емес тұтқындардың көрсеткіші 0,18%-ды құрады. Өкінішке орай, техникалық себептерге байланысты полиция күзетінде немесе күзетпен байланысты операцияларда жергілікті және жергілікті емес тұрғындардың өлім-жітім көрсеткішін есептеу мүмкін емес. Полиция күзетінде болған өлім-жітімдердің 1991 жылдың ортасы мен 2016 жылдың ортасы аралығында 146 жағдай тіркелді, оның 47%-ы кездейсоқ өлімге байланысты (олардың көпшілігі полицияның қуғындау кезінде болған). 21%-ы табиғи себептерге, ал 19%-ы өз-өзіне қол жұмсауға байланысты болды. Алайда, Ду ханым, Таня Дей, Дэвид Дунгай және Ребекка Махер сияқты болдырмауға болатын өлімдер ретінде, тексеруді күшейтуге шақырулар жасалған бірнеше жағдай бар. АҚШ-та Джордж Флойдтың өлтірілуіне байланысты 2020 жылғы маусымда Австралияда өткен наразылықтардың бір бөлігі ретінде қамаудағы аборигендердің өліміне қатысты қосымша наразылықтар және бұқаралық ақпарат құралдарының жаңаша назары туды. Австралия үкіметінің "Аралықты жабу" стратегиясында қамаудағы аборигендердің өлімі мен қамауда қалудың жоғары деңгейі бастапқыда қарастырылмады. 2018 жылы жаңа кезеңге ауысу аясында Австралия үкіметтері кеңесі (COAG) 2028 жылға дейін аборигендерді қамауда ұстау деңгейін төмендету мақсатын қойды.

Aboriginal deaths in custody is a political and social issue in Australia. It rose in prominence in the early 1980s, with Aboriginal activists campaigning following the death of 16 year old John Peter Pat in 1983. Subsequent deaths in custody, considered suspicious by families of the deceased, culminated in the 1987 Royal Commission into Aboriginal Deaths in Custody (RCIADIC). The final RCIADIC report, published in 1991, did not find higher rates of death of Aboriginal people compared to non Aboriginal people; however, it did highlight deficiencies in care, both systemic and individual, and disproportionate rates of imprisonment due to historical and social factors. as of 2020, Aboriginal people maintain a disproportionate level of exposure to the justice system and incarceration in Australia. One of the recommendations of the RCIADIC was that statistics and other information on Aboriginal and non Aboriginal deaths in custody should be monitored nationally on an ongoing basis, by the Australian Institute of Criminology (AIC). As Australian census and prison statistics include both Aboriginal and Torres Strait Islander people, the counts have included both groups, as Indigenous Australians. The Australian Institute for Health and Welfare reports that the total Indigenous age specific deaths in 2018 were 164 per 100,000 for 25 34 year olds, and 368 for 35 44 year olds. These are the most relevant age groups for the current 12,000 Indigenous prisoners, with a median age of 32. In a group of 12,000 Indigenous 25 44 year olds, an average yearly death rate of around 32 per year occurs even outside prison. The Indigenous death rate in prison is about 15 per year, or half of this. As of June 2021 the AIC had recorded 489 Indigenous deaths in custody since the Royal Commission (June 1991). The majority (65%) had been prison deaths with almost all the rest of the deaths in police custody or custody related operations. The AIC's monitoring program reports Indigenous Australians have made up 18% of prison deaths and 20% of deaths in police custody or custody related operations in this time. This is well above their proportion in the general population that was 3.3% in the 2016 national census. Although the majority of deaths occurring in prison custody have been of natural causes (58%), hanging deaths accounted for 32%, but the latter have shown a marked decrease in recent years. Although they are greatly over represented in the prisons, Indigenous prisoners have had a lower death rate than non Indigenous prisoners since 2003. In 2020 21 the death rate for Indigenous prisoners was 0.09 per 100 compared to the non Indigenous rate of 0.18. Unfortunately, for technical reasons it is not possible to calculate death rates of Indigenous or non Indigenous people in police custody or custody related operations. Of deaths in police custody, the total between mid 1991 and mid 2016 was 146, with 47% attributed to accidental death (with most of these happening under police pursuit). 21% were attributed to natural causes, with self inflicted deaths accounting for 19%. There is, however, a number of cases in which calls have been made for greater scrutiny, as avoidable deaths, such as those of Ms Dhu, Tanya Day, David Dungay and Rebecca Maher. Additional protests focusing on Aboriginal deaths in custody, accompanied by renewed media attention, were triggered by the murder of George Floyd in the US as part of the June 2020 protests in Australia. Aboriginal deaths in custody and high incarceration rates were originally absent from the Australian Government's "Closing the Gap" strategy. As part of a 2018 pivot to a new phase, the Council of Australian Governments (COAG) drafted targets to reduce Aboriginal custody rates by 2028.

Тұтқында қалған аборигендер өлімі туралы корольдік комиссия

1980-ші жылдары қамауда болған аборигендердің көп саны туралы алаңдаушылық 1987 жылы қамауда болған аборигендер өлімі жөніндегі корольдік комиссияны (RCIADIC) құруға әкелді. Комиссия осы өлімдердің түпкі себептерін – әлеуметтік, мәдени және құқықтық мәселелерді, соның ішінде тұтқындарға қатысты зорлық-зомбылық туралы айыптауларды тергеп, есеп беруге міндетті болды. Комиссия 1987 жылдан 1991 жылға дейін жұмыс істеді, 1980 жылдың 1 қаңтары мен 1989 жылдың 31 мамыры аралығындағы кезеңді зерттеді және 1991 жылдың сәуірінде соңғы есебін жариялады. Австралия Криминология институтының 1988 жылғы «Аборигендер қамауда өлімі» атты басылымында «Аборигендердің түрмелерде және уақытша ұстау орындарында өлімі мәселесі ерекше күрделі» делінген. Есеп RCIADIC 1988 жылдың сәуір айына дейін анықтаған жағдайларды қарастырады. Криминолог Дункан Чаппелл есепке кіріспесінде «қамауда өлім мәселесі аборигендерге ғана тән емес, бірақ аборигендердің қамауда өлімі қылмыстық әділет жүйесінің шеңберінен асып түсетін түбегейлі мәселелермен байланысты. Егер қылмыстық сот жүйесіне назар аударғанда, аборигендерге қатысты терең әлеуметтік, мәдени және экономикалық проблемаларды естен шығаратын болсақ, бұл өкінішті болар еді» деп жазады. RCIADIC жұмыс істеген кезде, қамауда болған аборигендер мен абориген емес адамдардың өлімін салыстыру мүмкін болмады, себебі ақпарат мемлекеттік және аумақтық үкіметтерден қол жетімді емес еді. Сол кезде Батыс Австралия мен Квинслендте қамауда болған аборигендердің өлімі ең көп тіркелді, құрбандардың жартысы 28 жасқа толмаған, ал өлімнің ең көп таралған себебі – асылу болды. Полиция күзетіндегі және түзету мекемелеріндегі жағдайларды салыстыру үшін, әртүрлі факторларды егжей-тегжейлі талдау қажет болды. RCIADIC есебінде «қамауда өлім» термині тұтқындалған (полиция күзетінде) немесе тұтқындауға тырысу кезінде (полициямен қуғындалған кезде), сотқа дейінгі қамауда, сотталғаннан кейін түрмеде немесе жасөсперімдерді ұстау орындарында, сондай-ақ полициядан немесе түрмеден қашуға тырысқан адамдарды қамтиды деп нақтыланды. RCIADIC полиция және түрме қызметкерлерінің қасақана өлтіруіне байланысты өлімдер тіркелмегенін, бірақ «көптеген қаза тапқандарға көрсетілген күтім деңгейінде айқын кемшіліктер болды» деген қорытындыға келді. Есепте «аборигендер түрмеде абориген емес тұтқындармен бірдей деңгейде өледі, бірақ абориген емес адамдарға қарағанда түрмеде болу ықтималдығы әлдеқайда жоғары» және балаларды отбасыларынан айыру (кейін «Жоғалған Ұрпақ» деп аталған) «осы түрмеге қамаудың жоғары деңгейінің маңызды себебі» болды деп көрсетілді. 2017 жылдың желтоқсанында сол кездегі Түпкілікті халықтар ісі жөніндегі министр Найджел Скаллион тапсырған Deloitte компаниясының 2018 жылғы шолуында ұсыныстардың тек 64% ғана толық орындалғаны анықталды. Шолуда 14% «көбінесе орындалған», 16% «жартылай орындалған» және 6% мүлдем орындалмаған деп көрсетілді. Сондай-ақ, қамаудағы өлімдерді бақылау бүкіл ел бойынша азайғаны және полиция күзетіндегі деректердің сапасы «үздірілмейтін мәселе» екені анықталды. Түрмедегі қауіпсіздік деңгейі жақсарды, бірақ аборигендердің психикалық және басқа да денсаулық мәселелерін шешу үшін көбірек қызметкер қажет болды. Кейбір аймақтарда, әсіресе полиция күзет үйлерінде, ұялы телефондарды үнемі тексеру әлі де жеткіліксіз.

Concern about the high number of Aboriginal people who had died in custody in the 1980s led to the establishment of the Royal Commission into Aboriginal Deaths in Custody (RCIADIC) in 1987, to investigate and report upon the underlying social, cultural and legal issues behind the deaths, including allegations of mistreatment of prisoners which may have led to their deaths. It ran from 1987 to 1991, investigating the period between 1 January 1980 and 31 May 1989, producing its final report in April 1991. The 1988 Australian Institute of Criminology publication, Aboriginal Deaths in Custody, says "The issue of Aboriginal deaths in prisons and holding cells is particularly complex". The report looks at the cases identified by RCIADIC by April 1988. Criminologist Duncan Chappell, in his introduction to the report, writes that while the "problem of death in custody is by no means limited to Aboriginals", the "problem of Aboriginal deaths in custody is linked to fundamental issues which go beyond matters of criminal justice. It would be unfortunate if, by focusing on the criminal justice system, we lost sight of the profound social, cultural and economic problems which confront Aboriginal people". At the time of RCIADIC, there was no ability to compare Aboriginal with non Aboriginal deaths in custody because the information was not available from state and territory governments. At that time, the greatest number of Aboriginal deaths in custody had occurred in Western Australia and Queensland, half of the victims were under 28 years old, and the most common cause of death was hanging. More detailed analysis was needed, for instance into the different factors operating in police custody compared with correctional facilities. The term "death in custody" was defined in the RCIADIC report to include people under arrest (in police custody) or during the process of attempted detainment (including under police pursuit); on remand (pre trial detention), in prison or juvenile detention after sentencing, or attempting to escape from police or prison custody. RCIADIC concluded that the deaths were not caused by deliberate killing by police and prison officers, but that "glaring deficiencies existed in the standard of care afforded to many of the deceased". It reported that "Aboriginal people died in custody at the same rate as non Aboriginal prisoners, but they were far more likely to be in prison than non Aboriginal people", and that child removal (leading to what has since been dubbed the Stolen Generation) was a "significant precursor to these high rates of imprisonment". A 2018 review by Deloitte commissioned in December 2017 by the then Indigenous Affairs Minister, Nigel Scullion, found that only 64% of the recommendations had been fully implemented. It reported that 14% were "mostly implemented", 16% were "partly implemented" and 6% not at all. It also found that monitoring of deaths in custody had decreased nationwide, and the quality of data on police custody was "an ongoing issue". Prison safety had increased, but more staff were needed for mental and other health issues of Aboriginal prisoners. Regular in cell checks, particularly in police watch houses, were still deficient in some jurisdictions.

Түрмеде қамаудың шамадан тыс мөлшері

2016 жылғы Австралия халық санағында аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары Австралия халқының шамамен 3,3% құрады (798 365 адам). 2018 жылдың маусым айына қарай 18 жастан асқан австралиялық аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары ересектердің жалпы санының шамамен 2% құрады, ал олардың түрмеде отырғандары ересектер түрмесінің тұтқындарының 28% құрады, яғни аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары ересектердің түрмеге түсу ықтималдығы, абориген емес ересектерге қарағанда 15 есе жоғары. Австралияның Бас прокуроры 2016 жылдың қазан айында Австралия Заң реформасы комиссиясына (АЛРК) Австралия түрмелерінде аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындарының шамадан тыс көп болуына себеп болатын факторларды зерттеуді және осы "ұлттық трагедияны" жеңілдетуге бағытталған заңнаманы реформалау жолдарын қарастыруды тапсырды. Бұл терең сараптаманың нәтижесінде "Әділетке жолдар – Аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындарының түрмеге түсу деңгейін зерттеу" атты есеп дайындалды, ол 2017 жылдың желтоқсан айында Бас прокурорға тапсырылды және 2018 жылдың 28 наурызында Парламентке ұсынылды. Есепте құқықтық жүйенің көптеген аспектілерін, полиция және сот процедураларын қамтитын 13 ұсыным жасалды, соның ішінде айыппұл төлемеудің салдарынан бас бостандығынан айыру болмауы керек.

Өлім-жітім деңгейінің төмендеуі

Жалпы алғанда, 1991 жылдан бері қамаудағы жергілікті халықтың өлім-жітімі төмендеді, бұл көрсеткіш жергілікті емес адамдардың өлім-жітімінен де төмен. Австралия қылмыстық талдау институты (AIC) мұны полиция және түзеу мекемелерінің күтім деңгейінің жақсарғанымен байланыстырады. Дегенмен, жергілікті халықтың түрмеге қамалу көрсеткіші күрт өсті, бұл RCIDIAC комиссиясы зерттеген 10 жылмен салыстырғанда өлім санының артуымен байланысты (10 жылда 99 адам, ал 29 жылда шамамен 437 адам). 1991 жылдан бері жергілікті емес адамдар қамауда көбірек және жоғары деңгейде қайтыс болды; алайда, жергілікті халықтың түрмеге қамалу көрсеткіші әлдеқайда жоғары болғандықтан, олардың жалпы санына шаққандағы өлім саны да көп.

Уэльс-Айлендтегі мәселелер

Батыс Австралияның бас прокуроры Джон Куигли 2020 жылдың маусым айында Батыс Австралияның әділет жүйесіндегі жергілікті халыққа қатысты "жүйелі дискриминация" бар екенін мәлімдеді. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, жергілікті халықтың полициямен тоқтатылып, сұраққа тартылу ықтималдығы жергілікті емес азаматтарға қарағанда жоғары, қамауға алынған жағдайда айып тағылуы мүмкін және босатуға жіберу ықтималдығы төмен. Батыс Австралияда жергілікті халықтың түрмеге қамалу көрсеткіші 4,1 пайызды құрайды, ал жалпы ұлттық көрсеткіш 2,6 пайызды құрайды. Түрмеге қамалған ересектер мен ұсталған жастардың саны әлі де артып келеді, бірақ түрмеге қамау деңгейі төмендеді. Оның сөзіне қарағанда, заңдық реформалар жоспарлануда. 1991 жылдан бері WA штатында басқа штаттар мен аумақтарға қарағанда аборигендердің қамауда қайтыс болу көрсеткіші жоғары. 2020 жылдың 17 маусымында, Дху ханымның қайтысына байланысты және 2019 жылдың қыркүйегінде Парламентке енгізілген, ұзақ жылдар бойы дау тудырған, төленбеген айыппұлдар үшін түрме жазасына қатысты заңнамаға реформалар қабылданды. 2018 жылдың 1 шілдесінен 2019 жылдың 30 маусымына дейін 430 адам төленбеген айыппұлдары үшін қамауда отырды. Жаңа заң бойынша, егер айыппұл төленбесе, көптеген жағдайларда айыппұл төлеушілер қоғамдық жұмыстар атқаруға міндетті болады, ал бас бостандығынан айыру тек соңғы шара ретінде, судьяның шешімімен қолданылады. Бұл өзгеріс 1991 жылы RCIADIC ұсынған болатын.

Анықтама

RCIDIAC-тың No 6 қорытынды баяндамасында "қамауда өлім" өлімнен кейінгі тергеулерді қарастырған кезде, кем дегенде, мынадай санаттарды қамтиды деп белгіленді: а. түрмеде, полиция күзетінде немесе жасөспірімдерді ұстау орындарында отырған адамның қай жерде болса да қаза болуы; b. қамауда немесе ұстау кезінде алған жарақаттар немесе тиісті күтімнің болмауы салдарынан қайтыс болған адамның қай жерде болса да қаза болуы; c. полиция немесе түрме қызметкерлері осы адамды ұстауға тырысқан кезде қайтыс болған немесе өлімге әкелетін жарақат алған адамның қай жерде болса да қаза болуы; және d. түрмеден, полиция қамауынан немесе жасөспірімдерді ұстау орындарынан қашып баруға тырысқан немесе қашып бару кезінде қайтыс болған немесе өлімге әкелетін жарақат алған адамның қай жерде болса да қаза болуы. Оңтүстік Австралия Полиция қауымдастығы 2020 жылдың маусым айында заңдық анықтамаға өзгеріс енгізуді ұсынды. PASA президенті Марк Кэрролл полицияның осы жағдайлардың "өте азына" ғана қатысқандығын, көпшілігі табиғи себептермен, өзіне-өзі қол жұмсау немесе тұтқындар арасындағы зорлық-зомбылықтан туындағанын, ал кейбір жағдайларда адамдар полициядан қашып кетуге тырысып, соның салдарынан, соның ішінде өлімге әкелген жол апаттарына ұшырағанын айтты. Алайда, бұл идеяға Аборигендер құқығын қорғау қозғалысы (ALRM) және оппозициялық (Еңбек) партиясының аборигендер ісі жөніндегі өкілі Кям Махер қарсы шықты, олар салыстыру үшін статистиканың тұрақтылығын сақтаудың маңызды екенін мәлімдеді.

Жауаптар

Австралияда қамауда болған кез келген өлімге қатысты тергеу жүргізіледі. 2018 жылдың тамызына дейін тергеулерден туындаған ұсыныстар бойынша тиісті шаралар қабылданбағаны анықталды, соның ішінде 1987 жылғы аборигендердің қамауда өлуіне қатысты корольдік комиссия жасаған ұсыныстар да ескерілмеген. 2008 жылдан бері қамауда қайтыс болған жергілікті тұрғындардың жартысынан астамы (56%) сотталмаған, олар тергеу изоляторында болған, полициядан қашып бара жатқанда немесе ұсталған кезде немесе қорғауға алынған қамауда қайтыс болған. Көбінесе олар бес жылдан кем жазаланатын, айыптамаға жатпайтын қылмыстарға күдіктелген.

Сақтану туралы хабарламалар жүйесі

Бірнеше штаттар мен аумақтарда "Қамаққа алу туралы хабарламалар жүйесі" (CNS) құрылды. CNS-ті енгізу полиция күзетіндегі аборигендердің өлімі санын күрт азайтуға көмектесетіні дәлелденді. 2016 жылдың қазанында федералды үкімет міндетті CNS-ті әлі заңдастырмаған қалған штаттар мен аумақтарға алғашқы үш жылға қаржыландыру ұсынды; 2020 жылдың шілдесіне дейін тек Квинсленд және Тасмания ғана мұндай заңнаманы қабылдамады.

Жариялылық және қоғамдық іс-қимыл

Джордж Флойдтың қазасынан және 2020 жылдың маусым айының бірінші аптасында АҚШ-та өткен наразылықтардан кейін, қамаудағы аборигендердің қайтыс болуы қайтадан назарға алынды. Ұлттық келісім аптасының соңғы күні 2020 жылдың 3 маусымында Брисбендегі Масгрейв паркінде 1991 жылдан бері қамауда қайтыс болған әрбір абориген үшін 432 шам жағылды, ал Джордж Флойд үшін қосымша бір шам жақылды. 2020 жылдың 6 маусымында ірі қалаларда жоспарланған наразылықтар Австралиядағы COVID-19 пандемиясы кезінде сақталған әлеуметтік арақашықтық және басқа да шектеулерге байланысты әр штаттың үкіметі мен полициясынан әртүрлі жауаптармен қарсы алынды.