Кіріспе

Орама – өрнек және графикалық дизайн элементі, спиральдар мен толық емес дөңгелек мотивтерді қамтиды, олардың кейбіреулері кітап немесе құжат орам түріндегі көрінісіне ұқсайды, бірақ көптеген түрлері өсімдіктерден тұрады, олар жүзім сияқты өсімдік нысандарын, жапырақтарымен немесе гүлдерімен бірге бейнелейді. Орамдық жұмыс – спиральді орамдар басым болатын безендірудің кейбір түрлері, қазіргі кезде бұл термин екі өлшемді сәндік әшекейлер мен түрлі арабескелерді, әсіресе дөңгелек немесе спиральді пішіндерді білдіреді. Орамдық безендіру барлық Еуразия мәдениеттерінде және одан тыс жерлерде көптеген заттарды безендіру үшін қолданылған. Соңғы екі мың жылдағы ұзақ эволюция грек-рим сәулетінен бастап қытай керамикасына дейін, содан кейін Еуразия арқылы Еуропаға дейін өсімдік негізіндегі орамдық безендіру нысандарын жеткізді. Олар сәулеттік безендіруде, ағаш оюда, сырланған керамикада, мозаикада және жарықтандырылған қолжазбаларда (көбінесе шекаралар үшін) кең таралған. Көркемдік конвенция бойынша, орамдар "көрінетіндей, гравитациялық күштерге бағынбайды, немесе тік өсетін ағаштар сияқты оларға қарсы тұрмайды. Бұл орамдарға күштілік береді. Тіпті қабырғаға бекітілсе де, олар ойдан шығарылған, оларға ілінген гирляндаларға қарағанда сәулеттік құрылымға тереңірек енбеген."

Терминология

Әдетте, нағыз шиыршықтарда негізгі "сабақ" сызықтары бір-бірімен кесіспейді немесе айтарлықтай кесіспейді. Сабақтардың кесісуі дизайнның басым ерекшелігі болғанда, оның орнына араласу немесе арабеск сияқты терминдер қолданылады. Көптеген шиыршықтар салыстырмалы түрде тар жолақ бойымен жүреді, мысалы, фриз панелі немесе кілемнің, тоқыманың немесе керамиканың жиегі, сондықтан оларды көбінесе "көшпелі шиыршықтар" деп атайды, ал басқалары кең аумақтарды жабады және көбінесе шексіз кеңейе алады. "Грек кілті" сияқты тура сызықтар мен тік бұрыштардан тұратын ұқсас мотивтер көбінесе бұрамалар деп аталады. Өнер тарихында "гүлді" немесе "гүл шиыршығы" гүлдерді, көбінесе орамдардың ортасында, ал "жапырақты" немесе "жапырақ шиыршығы" сабақтар бойымен әртүрлі дәрежеде жапырақтарды көрсетеді. Ара Пацис шиыршықтары жапырақты және гүлдері сирек, ал Dome of the Rock мозаикасындағы шиыршықтар қалың жапырақтарымен сабақтардың сегменттерін құрайды. Арабесктердегідей, "жапырақ" пішіндері көбінесе жапырақ сабағы жоқ сабақтан тікелей шығады, егер нақты өсімдіктер болса, олар мұндай емес; олар әдетте ежелгі жартылай палмет мотивінен алынған, сабағы палметтің екіге бөлінген жиегімен жүреді. Пішіндер көбінесе нақты өсімдіктерге негізделген болса да, әсіресе акант, жүзім, лотос және пион, адал бейнелеу дизайнның мағынасы сирек, өйткені осы төртеудің ішінде тек жүзім көптеген сабақтары мен өрмелері бар лақтырылатын өсімдік. Кейінгі ислам және қытай шиыршықтарын безендіруге көбінесе классикалық немесе ортағасырлық еуропалық үлгілерге қарағанда көбірек гүлдер кіреді (төменде қараңыз). Жануарлар немесе адам фигуралары бар шиыршық пішіндері "мекенделген" деп аталады; көбінесе фигуралар өсімдік пішіндерімен пропорционалды емес. Әсіресе, кең таралған дизайндарда өсімдіктің негізгі сабағын немесе гүл сабағын еліктейтін тік элемент негізінен тік шығып тұрған орталық элемент ретінде көрінеді, мысалы, Ara Pacis панелінде. Бұл "тірек" деп аталуы мүмкін, бірақ ол қажетті элемент емес; ол дизайнға сәулет немесе жиһаз үшін қолайлы болуы мүмкін, бірақ көптеген дизайн тоқыма және қыш бұйымдары үшін көрерменге ешқандай бағытты көрсетуді көздемейді. Тірек жиі көркемдік дизайндарда қиялға толы шамшырақ ретінде бейнеленеді, онда ол композицияның маңызды бөлігі болып табылады. Шиыршықтардың нақты мағынасы мүлдем басқаша; шиыршық бір жазық және кең материалдан жасалған жолақтың немесе табақтың иілген ұшы ретінде көзге елестетеді. Ол шнурдан, басқаша жалпақ элементтердің ұштарынан, өсімдіктердің өрмелерінен гөрі теріге, металл табаққа немесе кең жапырақтарға еліктейді. Спиральді көрсететін "профильдік" көріністің орнына, пішіндер көбінесе жолақтың ені көрінетіндей алдыңғы жағынан көрсетіледі. Ол Ренессанс дәуірінде басталады және манерлік және барокколық безендіруде кеңінен танымал болады.

Тарих

Тұрақты орамалық безендірудің өте ұзақ тарихы бар, және мұндай өрнектер классикалық және орта ғасырлық безендірудің маңызды бөлігі болды. Орамаларды қолдану кем дегенде қола дәуіріне дейін жетеді; Миной қаласы Кноссос сарайында б.з.д. 1800 жылға дейінгі геометриялық орама өрнегі табылды, бұл египеттік стильдерден ертерек болуы мүмкін; Месопотамияда да ерте мысалдар кездеседі. Витрувиан орамасы сияқты геометриялық орама өрнектері көптеген мәдениеттерде кеңінен таралған және көбінесе тәуелсіз дамыған. Грек және рим сәулетінде өсімдік негізіндегі орамалар кеңінен қолданылып, басқа да заттарға тарады. Олар алғаш рет грек суреттелген керамикасында пайда болған болуы мүмкін, онда олардың дамуын толық қалған үлкен жинақта іздеуге болады. Еуропадағы грек-римдік безендіру, әсіресе зергерлік бұйымдар мен еден мозаикаларында көрініс тапқан, Көшпенділер кезеңіндегі "жабайы" халықтар тарапынан біріне бірі тоғысқан стильдерге бейімделді, көбінесе негізгі орама сабағының өсімдік пішіндерін созылған және стильденген жануар пішіндерімен алмастырды. Аралдық өнерде ертерек тоғысқан дизайндар христиандықты қабылдағаннан кейін жүзім орамаларымен ішінара алмастырылды – бұл Иоанн 15:1-ге сілтеме болып табылады: «Мен нағыз жүзім ағашымын, және Әкем баушасы». Орта ғасырлық еуропалық безендіру екеуін де біріктіретін стильдерді дамытты. Тағы бір таралу – Шығысқа қарай: «Қытай буддалық үңгірлеріндегі қасбеттерді жапырақ орамаларымен біріктірілген бейнелермен безендіру тәсілі Орталық Азияда қолданылған эллинистік сәулеттің провинциялық формаларынан толығымен алынған»; олар Қытайда 5 ғасырдан бастап пайда болды. (Nelumbo nucifera) лотос гүлі буддизмнің символы болды, сондықтан ол көбінесе осы діни орама дизайнына енгізілді. 6 ғасырдан бастап, бұл Азия орамаларының дизайнына терең әсер етті, тіпті діни маңызы ұмытылғаннан кейін де, және лотостың өзі белгілі болмайтын жерлерде де. Бұл дизайндарды қытай керамистері металл бұйымдарында ертерек қолданғандықтан, бірнеше ғасырлар бұрын пайда болды; шын мәнінде, жүзім орамасы бар оқшауланған алтын қола кесе 5 ғасырдың Солтүстік Вэй кезеңінен шыққан, бұл Батыстан келген металл бұйымдарының әсері болуы мүмкін, ал Қытай өнерінде абстрактілі немесе геометриялық орама үлгілері ертерек пайда болды. Пеония Тан әулеті кезінде Қытайда өте танымал болды және көбінесе лотос гүлін ығыстырды. Юань әулеті кезінде суреттелген керамикада өсімдік орамаларының дизайны маңызды рөл атқарды. Ислам әлемінде сыртқы ықпал бастапқыда Византия және Сасанидтерден келді, бірақ кейін, әсіресе моңғол шапқыншылығынан кейін, қытайлық дизайндардан, әсіресе керамикадан, олардың өзі Қытайға буддалық импорттан дамыған. Греко-буддистік өнер және сәнді импорттар орама пішіндерін Үндістанға, мысалы, Оңтүстік Үндістандағы Амараватидегі 1 ғасырдың ступасына әкелді, содан кейін олар Оңтүстік-Шығыс Азияға тарады, Қытайдан қосымша әсерлермен. Бұл жерде олар көбінесе керамикада өте абстрактілі болды. Жапонияға Қытайдың күшті ықпалы болды. Орта ғасырдың соңынан бастап қытай және үнді орама стильдері, сондай-ақ олардың исламдық туыстары керамика және тоқыма бұйымдары арқылы Еуропаға әкелінді, олардың ықпалы 18 ғасырда ең жоғары деңгейге жетті. Ренессанс кезеңінде Еуропа өзінің классикалық стильдерінің түпнұсқаларына сәйкес келетін нұсқаларына қызығушылықты қайта жаңғыртты.

Жалпы түрлері

Кең аумақтарда таралған арабеск түрінің бірі – екі қарама-қарсы түбірден жасалған жүрек пішіні, суретте жасыл түспен көрсетілген. Осы негізге жоғарыда, төменде немесе бүйірлерінде кез келген санда қосымша волюттар қосылады. Осылайша, бұл кез келген өлшемдегі бетті жабуға мүмкіндік беретін, шексіз кеңейтілетін мотив, ал оның басты қолданысы – жай беттерді жайма ретінде безендіру. Суреттен көрініп тұрғанындай, Август тұсында Рим империясында салынған Ара Пацис (E суреті), яғни біздің заманымыздың I ғасырының бірінші тоқсанындағы формасы, Римдегі Сан-Клементе-аль-Латерано шіркеуінің апсида мозаикасындағы (C суреті) шамамен 1200 жылға дейінгі формамен салыстырғанда мазмұны бойынша өзгермеген. Негізгі форма аралық ғасырларда өзгеріссіз сақталған және Ренессанс кезеңінен бастап бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Басқа түрлерінде жүрек пішінді негіз алынып тасталады, волюта "S" әрпіндей болып, ұштарымен, көбінесе қарама-қарсы жұптарда кездеседі, мысалы, Дамасктың Ұлы мешітінің қазынасындағы мозаикаларда, Византияның 7-ғасырлық туындыларында. Бұл форма Дамаск қаласындағы қазынашылықта да кездеседі, онда екі волюта ішке қарай, табаққа қарай бұрылған. Бұл форма көбінесе жеке қолданылады және жүрек пішінді негіз сияқты қосымша волюттарды жаратпайды.

Қолданбалар

Орамалар (көбінесе қабылданған анықтама бойынша) ең көп барокко архитектурасымен байланысты, бірақ олар жиһаз, металл өңдеу, фарфор және граверлік сияқты барлық түрлі декоративтік қолданыстарда қолданылды. Манеризмде таспа тәрізді пішіндер көбінесе орамалармен аяқталады. Қазіргі заманғы ұсталар әшекейлік қақпалар мен балюстрадаларда орамаларды пайдаланады, және олар көптеген обой үлгілерінің негізін құрайды. Жеке орама пішіндерін ионикалық бағананың жоғарғы бөлігіндегі спиральдарда, скрипка отбасының аспаптарындағы (табиғаттағы құлпынай жапырақтарын еске түсіретін) ілгек қорабының соңындағы ою-өрнекте, сондай-ақ көптеген батыс крозиерлерінің басында көруге болады. Орамалар – тортты безендіруде қолданылатын техника. "Сәл барокко болғанымен, орамалар торттың қабырғасына тартымды көнелік сырт келбет береді". Ағаштан жасалған орамаларды лобзик арқылы жасауға болады.